Кіріспе
Бам (بم) – Иранның Керман провинциясының Бам ауданындағы орталық ауданындағы қала, сонымен қатар аудан мен аудан орталығының әкімшілік орталығы болып табылады. 2006 жылғы ұлттық санақ бойынша халқы 19 572 шаруашылықта 73 823 адамды құрады. 2011 жылғы келесі санақ 29 433 шаруашылықта 107 131 адамды санады. 2016 жылғы санақ бойынша 39 043 шаруашылықта 127 396 адам тұрады. Қазіргі Иранның Бам қаласы Бам цитаделін қоршап тұр. 2003 жылғы жер сілкінісінен бұрын қаланың ресми халқы шамамен 43 000 адамды құрады. Цитадельдің қашан және қандай себептермен салынғаны туралы түрлі пікірлер бар. Экономикалық және сауда жағынан Бам аймақта өте маңызды орынға ие болды және тоқыма және киімдерімен әйгілі болды. Араб саяхатшысы және географы Ибн Хақал (943–977 жж.) өзінің "Сурат ул 'Ард" (Жер бейнесі) кітабында Бам туралы былай деп жазды:
Bam (بم) is a city in the Central District of Bam County, Kerman province, Iran, serving as capital of both the county and the district. At the 2006 National Census, its population was 73,823 in 19,572 households. The following census in 2011 counted 107,131 people in 29,433 households. The census in 2016 showed a population of 127,396 people in 39,043 households. The modern Iranian city of Bam surrounds the Bam citadel. Before the 2003 earthquake, the official population count of the city was roughly 43,000. There are various opinions about the date and reasons for the foundation of the citadel. Economically and commercially, Bam occupied a very important place in the region and was famous for its textiles and clothes. Ibn Hawqal (943–977), an Arab traveller and geographer, wrote of Bam in his book Surat ul 'Ard (The Earth figure):
Over there they weave excellent, beautiful and long lasting cotton cloths which are sent to places all over the world. There, they also make excellent clothes, each of which costs around 30 dinars; these are sold in Khorasan, Iraq and Egypt.
"Ол жерде олар өте жақсы, әдемі және берік мақта маталарын тоқиды, олар бүкіл әлемге жіберіледі. Сондай-ақ, олар 30 динар тұратын өте жақсы киімдер жасайды, олар Хорасан, Ирак және Египетте сатылады."
Bam (بم) is a city in the Central District of Bam County, Kerman province, Iran, serving as capital of both the county and the district. At the 2006 National Census, its population was 73,823 in 19,572 households. The following census in 2011 counted 107,131 people in 29,433 households. The census in 2016 showed a population of 127,396 people in 39,043 households. The modern Iranian city of Bam surrounds the Bam citadel. Before the 2003 earthquake, the official population count of the city was roughly 43,000. There are various opinions about the date and reasons for the foundation of the citadel. Economically and commercially, Bam occupied a very important place in the region and was famous for its textiles and clothes. Ibn Hawqal (943–977), an Arab traveller and geographer, wrote of Bam in his book Surat ul 'Ard (The Earth figure):
Over there they weave excellent, beautiful and long lasting cotton cloths which are sent to places all over the world. There, they also make excellent clothes, each of which costs around 30 dinars; these are sold in Khorasan, Iraq and Egypt.
Тарих
Арге Бамның ежелгі цитаделінің тарихы шамамен 2000 жылға дейін, Парф империясына (б.з.д. 248 – б.з. 224) барып жетеді, бірақ көптеген ғимараттар Сафавидтер дәуірінде салынған. Бұл цитадель туристер үшін танымал саяхат орны болды және Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымында әлемдік мұра ретінде тіркелген. 1722 жылы Махмуд Хотак басқарған Ауған шапқыншылығынан кейін қала көбінесе тасталып қалды. Кейіннен, қала біртіндеп қайта қоныстанғаннан кейін, Шираздан келген шабуылдаушылардың шабуылынан кейін екінші рет тасталып кетті. Сонымен қатар, ол бір кезде әскер казармасы ретінде де пайдаланылды.
Қазіргі заманғы Бам қаласы
Қазіргі заманғы Бам қаласы ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп орталығы ретінде біртіндеп дамып келді, ал 2003 жылғы жер сілкінісіне дейін қарқынды өсімді бастан өткеріп жатты. Атап айтқанда, қала қанаттардың кең желісі арқылы суарылатын құрмасы және цитрус жемістерімен танымал. Ең маңызды ауыл шаруашылығы өнімдерінің бірі – Бам Мозафати құрмасы, ол Иранда және басқа елдерде кеңінен танылған. Мозафати Бам құрмасы нәзік және бай дәмге ие, ауызда еріп, керемет татымды береді және жыл сайын Иранның таулы аймағындағы Дарбамнан жиналады. Оған ешқандай консерванттар мен химиялық қоспалар қосылмайды. Бұл – жаңа, табиғи, өңделмеген және сапалы өнім. Соңғы жылдары ежелгі қамалға келушілер саны артып, қала туризмден де пайда көріп келді. Жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратты немесе зардап шектірді және халықтың көп бөлігі қаза тапты. Осы оқиғадан бері Бам қайта құру үдерісінде.
2003 жылғы жер сілкінісі
2003 жылғы Бам жер сілкінісі 2003 жылғы 26 желтоқсанда 01:56 UTC (5:26 Иран стандартты уақыты) сағат 01:56-да Бам қаласын және оны қоршаған Иранның оңтүстік-шығысындағы Керман провинциясын шарлады. Жер сілкінісінің магнитудасы бойынша ең көп қабылданған көрсеткіш – 6,6 (Mw), бұл АҚШ Геологиялық қызметінің бағалауынша анықталды. Бұл жер сілкінісі өте қиратушы болды, салдарынан 26 271 адам қаза тауып, тағы 30 000-ға жуық адам жарақат алды. Жер сілкінісінің әсері мен зардабы осы қаланың басым бөлігі саз кірпіштен салынған үйлерден тұрғандығымен, олардың көпшілігі 1989 жылы Иранда қабылданған сейсмикалық нормаларға сәйкес келмегендігімен және жер сілкінісі болған кезде көптеген адамдар үй ішінде ұйықтағандығымен күшейді. Осы жер сілкінісінен кейін АҚШ пен Иран арасындағы қарым-қатынас жақсарды. АҚШ жер сілкінісінен кейін Иранға тікелей гуманитарлық көмек ұсынды, ал Иран Халықаралық атом энергиясы агенттігімен (МАГАТЭ) жасасқан келісімді сақтауға уәде берді, бұл агенттіктің ядролық бағдарламасын қадағалауды күшейтуге бағытталған. Барлығы 44 ел жедел жәрдем көрсету үшін құтқарушыларын жіберді, ал 60 ел көмек және қолдау ұсынды.
2003 жылдан кейінгі даму
2003 жылғы жер сілкінісінен кейін Иран үкіметі ескі қаладағы мәселелерді жою мақсатында халықты реттеу теорияларына негізделген жаңа қаланы жоспарлай бастады. Жобаны әзірлеуге кем дегенде алты ай кетті, соның салдарынан Бам жер сілкінісінен аман қалғандар орталық және жергілікті билікке қатысты маңызды шағымдар айтты. Бірақ Тегеран үкіметі жоспарларын жалғастырды және қазір қала қайта құрылуда. Цитадель Мәдениет министрлігі мен Жапон университеттерінің ерекше күтімімен қайта салынуда. Жер сілкінісі – зор трагедия болды және Бам қаласының дамуын тежеді, әсіресе қала тұрғындарының шамамен жартысы қаза болып, қалғандарының көп бөлігі жарақат алды. Жер сілкінісінен туған шығын 700 миллионнан 1 миллиард АҚШ долларына дейін бағаланды.
Бам университеті
Бам университеті – бакалавриат бағдарламаларын ұсынатын беделді академиялық оқу орны.
Бам медицина ғылымдары университеті
Бам медицина университеті осы қаладағы ең маңызды университеттердің бірі.
Ислам Азад Университеті, Бам филиалы
Ислам Азад Университетінің Бам филиалы Бам қаласындағы ең қадірлі университеттердің бірі саналады.
Климат
Бам қаласы шөлді климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі BWh) ие, онда ұзақ, ыстық жаздар мен жұмсақ, қысқа қыстар болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен 60 мм. 2007 жылдың 16 наурызында 130 км/сағ (81 миль/сағ) жылдамдықтағы құм даулы Бам қаласына ескертусіз шабуылдап, 3 бала тыныс таңсып қайтыс болды, көлік апатында 2 адам қаза тапты және 14 адам жарақат алды.