Солтүстік-Батыс Иран Тілдерінің Диалектік Ұласымы

Кіріспе

Солтүстік-батыс ирандық диалект континуумы

Күрд тілі (script=Latn, links=no) – Күрдстан аймағында, атап айтқанда Түркия, Солтүстік Ирак, Солтүстік-батыс және Солтүстік-шығыс Иран, және Сириядағы күрдтер сөйлейтін солтүстік-батыс иран тілі немесе тілдер тобы. Күрд тілінің негізгі түрлері – курманжи, сорани және оңтүстік күрд (Xwarîn). Күрдтердің көпшілігі курманжи тілінде сөйлейді, ал күрд тіліндегі мәтіндердің көпшілігі курманжи және сорани тілдерінде жазылған. Курманжи – латын әліпбиіне негіделген Хавар әліпбиінде, ал сорани – араб әліпбиіне негіделген сорани әліпбиінде жазылады. Бірнеше миллион этникалық күрдтер солтүстік-батыс иран тілдерінің жеке тобы – заза-горани тілдерінде сөйлейді. Лаки тілін оңтүстік күрд тілінің диалектісі ретінде немесе күрд тілінің төртінші тілі ретінде жіктеу мәселесі талқыланып жүр, бірақ лаки және басқа оңтүстік күрд тілдерінің диалектілері арасындағы айырмашылықтар минималды. 20-ғасырдың басына дейін күрд тіліндегі әдеби шығармашылық көбінесе поэзиямен шектелген, содан кейін көлемді әдебиет дамыды. Бүгінде күрд тілінің екі негізгі жазу диалектісі – курманжи және сорани. Сорани тілі, араб тілімен бірге, Ирактың екі ресми тілінің бірі болып табылады және саяси құжаттарда жай ғана "күрд тілі" деп аталады.

Жіктеу және шығу тегі

Курд тілдері Үнді-Еуропа тілдер отбасының Ирандық тармағына жатады. Олар көбінесе Солтүстік-Батыс иран тілдері деп жіктеледі, ал кейбір ғалымдар оларды Солтүстік-Батыс және Оңтүстік-Батыс иран тілдері арасындағы кезеңдік тілдер деп санайды. Мартин ван Брюинсен "күрд тілінде Оңтүстік-Батыс ирандық элемент күшті" екенін, ал "заза және гурани [ ] Солтүстік-Батыс иран тобына жатады" деп атап өтті. Людвиг Пол күрд тілінің шығу тегі Солтүстік-Батыс иран тіліне жақын екенін тұжырымдайды, бірақ оның парсы тілі сияқты Оңтүстік-Батыс иран тілдерімен көптеген ортақ белгілері бар екенін мойындайды, бұл ұзақ мерзімді және қарқынды тарихи байланыстардың нәтижесі болуы мүмкін. Виндфур күрд диалектілерін парфян тілінің бір түрі деп қарастырды, бірақ оларда медиандық субстрат бар екенін де айтты. Виндфур мен Фрай күрд тілінің шығыс тектік ошағы болғанын және оны шығыс және орталық иран диалектілерімен байланысты деп есептейді. Күрд тілі туралы қазіргі білімдер, қазіргі күрд диалектілерін қолданушылардың негізгі этникалық ядросы қалыптасқан аймақтардың шамамен шекараларын анықтауға мүмкіндік береді. Күрдтердің этникалық аумағының орналасуы туралы ең көп талқыланған гипотеза – Д.Н. Маккензидің 1960 жылдардың басында ұсынған теориясы (Маккензи, 1961). П. Тедесконың (1921: 255) идеяларын дамыта отырып, күрд, парсы және балучи тілдерінің ортақ фонетикалық изоглостарын қарастырған Маккензи, бұл үш тілдің сөйлеушілері бір кезде тығыз байланыста болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді.

Түрлері

Күрд тілінің түрлері өзара түсіністілігінің әртүрлі деңгейі бар үш немесе төрт топқа бөлінеді. Курманджи – ең ірі диалект тобы, оны Түркияда, Сирияда, Солтүстік Иракта және Солтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс Иранда шамамен 15-20 миллион күрд сөйлейді. Сорани тілін Ирак Курдистаны мен Иран Курдистан провинциясының көп бөлігінде шамамен 6-7 миллион күрд сөйлейді. Сорани – 1920 жылдары дамыған Орталық күрд тілінің жазба стандарты (тарихи Соран әмірлігінің атымен аталады) және кейіннен Ирактың ресми тілі ретінде күрд тілінің стандартты орфографиясы ретінде қабылданды. Оңтүстік күрд (Пехлевани) тілі Иранның Керманшах, Илам және Лорестан провинцияларында, сондай-ақ Шығыс Ирактың Ханакин ауданында қолданылады. Лаки және Кордали (Палаи) жиі Оңтүстік күрд тіліне жатқызылады, бірақ олардың өзгеше ерекшеліктері бар. Тарихи эволюция тұрғысынан алғанда, Курманджи фонетикалық және морфологиялық құрылымы жағынан Сорани мен Пехлеваниге қарағанда аз өзгерген. Сорани тобына Иран Курдистаны мен Ирак Курдистанының аймақтарындағы Горани тілі сияқты, күрдтердің аймақта сөйлейтін басқа тілдерінің мәдени жақындығы да әсер еткен. 1992 жылы жазған сарапшы Филипп Г. Крейенбрук былай дейді:
quote|1932 жылдан бері көптеген күрдтер Курманджи жазу үшін латын әрпін пайдаланады. Сорани әдетте араб әрпінің бейімделген түрінде жазылады. Курманджи мен Сораниді бір тілдің «диалектілері» деп сипаттаудың себептері – олардың ортақ тегі және бұл термин күрдтер арасындағы этникалық бірлік пен өзіндік сананы көрсетеді. Алайда, тіл білімі немесе кем дегенде грамматикалық тұрғыдан алғанда, Курманджи мен Сорани бір-бірінен ағылшын және неміс тілдерінен кем емес, сондықтан оларды тілдер деп атау дұрыс болар еді. Мысалы, Сораниде гендер де, жағдай жұрнақтары да жоқ, ал Курманджиде олардың екеуі де бар. Сөздік және айтылу айырмашылықтары неміс және ағылшын тілдеріндегідей үлкен болмаса да, олар әлі де елеулі. Соранидің Мокриани түрі Мокрианда кеңінен таралған. Пираншахр мен Махабад – Мокриан аймағының екі маңызды қаласы.

Kurdish varieties are divided into three or four groups, with varying degrees of mutual intelligibility. Kurmanji is the largest dialect group, spoken by an estimated 15 to 20 million Kurds in Turkey, Syria, northern Iraq, and northwest and northeast Iran. Sorani is spoken by an estimated 6 to 7 million Kurds in much of Iraqi Kurdistan and the Iranian Kurdistan Province. Sorani is a written standard of Central Kurdish developed in the 1920s (named after the historical Soran Emirate) and was later adopted as the standard orthography of Kurdish as an official language of Iraq. Southern Kurdish (Pehlewani) is spoken in the Kermanshah, Ilam and Lorestan provinces of Iran and in the Khanaqin District of eastern Iraq. Laki and Kordali (Palai) are often included in Southern Kurdish, but they have some distinct features. In historical evolution terms, Kurmanji is less modified than Sorani and Pehlewani in both phonetic and morphological structure. The Sorani group has been influenced by among other things its closer cultural proximity to the other languages spoken by Kurds in the region including the Gorani language in parts of Iranian Kurdistan and Iraqi Kurdistan. Philip G. Kreyenbroek, an expert writing in 1992, says:
quote|Since 1932 most Kurds have used the Roman script to write Kurmanji Sorani is normally written in an adapted form of the Arabic script Reasons for describing Kurmanji and Sorani as 'dialects' of one language are their common origin and the fact that this usage reflects the sense of ethnic identity and unity among the Kurds. From a linguistic or at least a grammatical point of view, however, Kurmanji and Sorani differ as much from each other as English and German, and it would seem appropriate to refer to them as languages. For example, Sorani has neither gender nor case endings, whereas Kurmanji has both Differences in vocabulary and pronunciation are not as great as between German and English, but they are still considerable. The Mokriani variety of Sorani is widely spoken in Mokrian. Piranshahr and Mahabad are two principal cities of the Mokrian area.

Зазаки мен Горани

Заза-Горани тілдері, кеңірек аймақтағы өздерін этникалық күрдтер деп санайтын қауымдастықтар қолданатын тілдер, лингвистикалық тұрғыдан күрд тіліне жатпайды. Горани Солтүстік және Орталық Күрд тілдерінен ерекшеленеді, бірақ олардың екеуімен де сөздік қор жағынан ортақ белгілері бар және Орталық Күрд тілімен грамматикалық ұқсастықтары кездеседі. Горани тілінің хаврами диалектілері 14 ғасырдан бері маңызды әдеби тіл ретінде қолданылып келген, бірақ 20 ғасырда Орталық Күрд тілімен ығыстырылды. Еуропалық ғалымдар Горани тілінің күрд тілінен бөлек екенін, ал күрд тілінің Солтүстік Күрд тобының синонимі екенін айтады, ал этникалық күрдтер күрд тілінің көрші елдердегі этникалық топтар қолданбайтын, күрдтерге тән ерекше тілдер мен диалектілерді қамтитынын мәлімдейді. Горани тілі индо-иран тілдерінің Заза-Горани тармағына жатады. Көбінесе Түркияда қолданылатын заза тілі грамматикалық және сөздік жағынан ерекшеленеді, горани тілінде сөйлейтін адамдарға түсініксіз болады, бірақ горани тілімен туыс екені саналады. Заза тілінде сөйлейтін барлық қауымдастықтар, сондай-ақ Ирак Курдистанының кейбір аймақтарында қолданылатын, заза тілімен тығыз байланысты Шабаки диалектінде сөйлейтіндер өздерін этникалық күрдтер деп есептейді. Джеффри Хейг пен Эргин Опенгин өздерінің соңғы зерттемелерінде күрд тілдерін Солтүстік Күрд, Орталық Күрд, Оңтүстік Күрд, Заза және Горани тілдеріне топтастыруды, ал Заза-Горани тілдерін кіші топтарға бөлуден аулақ болуды ұсынады. Белгілі профессор Заре Юсупова Горани диалектісі (сондай-ақ көптеген басқа азшылықтардың/көне күрд диалектілерінің) зерттеулері мен талдауларын жүргізіп келеді.

Тарих

Дамаск қаласында болған кезінде тарихшы Ибн Вахшия күрд тілінде жазылған екі ауыл шаруашылығы туралы кітапқа тап болды, біреуі жүзім мен пальма өсіру туралы, ал екіншісі су және оны беймәлім жерден табудың жолдары туралы. Ол екеуін де 9 ғасырдың басында күрд тілінен араб тіліне аударды. Курдтардың ең көне діни мәтіндерінің бірі – езидтердің қасиетті кітабы «Қара кітап». Оны біздің заманымыздың 13 ғасырында Хасан бин Ади (1195 жылы туған), шейх Ади ибн Мұсафирдің (1162 жылы қайтыс болған) шөбересі, діннің негізін қалаушы жазған деседі. Онда езидтердің дүние жаратылысы, адамзаттың пайда болуы, Адам мен Хауа туралы әңгіме және діннің негізгі тыйымдары жазылған. «Күрд тілінде жазылған алғашқы нағыз мәтін» – қысқа христиан дұғасы деп айтылады. Бұл жазба әрмен әріптерімен жазылған және 15 ғасырға жатады. 15-17 ғасырларда классикалық күрд ақындары мен жазушылары әдеби тілді дамытты. Осы кезеңдегі ең белгілі классикалық күрд ақындары – Әли Харири, Ахмад Хани, Малае Джазири және Фақи Тайран. Италиялық дін қызметкері Маурицио Гарцони 1787 жылы Римде, Амадиядағы күрдтер арасында он сегіз жылдық миссионерлік жұмыстан кейін «Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda» атты алғашқы күрд грамматикасын жариялады. Бұл еңбек күрд тарихында өте маңызды, себебі ол ерекше күрд тілінің кеңінен қолданылуын алғаш рет мойындады. Кейінірек ғалымдар Гарцониге курдологияның атасы деген атақ берді. Курд тілі Курдистанның үлкен бөлігінде біраз уақытқа дейін тыйым салынды. 1980 жылғы түрік мемлекеттік төңкерілісінен кейін 1991 жылға дейін Түркияда күрд тілінің қолданылуы заңсыз болды.

Ағымдағы жағдай

Бүгінде сорани тілі Иракта мемлекеттік тіл болып табылады. Сирияда күрд тілінде материалдарды жариялауға тыйым салынған, бірақ Сириядағы азаматтық соғысқа байланысты бұл тыйым енді күшін жойды. 2002 жылдың тамызына дейін түрік үкіметі күрд тілінің қолданылуына қатаң шектеулер қойып, білім беру және телерадио хабар тарату салаларында оны қолдануға тыйым салды. 2006 жылдың наурыз айында Түркия жеке телеарналарға күрд тілінде бағдарламалар таратуға рұқсат берді. Бірақ түрік үкіметі балаларға арналған мультфильмдерді немесе күрд тілін оқытатын білім беру бағдарламаларын көрсетуден аулақ болу керектігін, сондай-ақ күніне 45 минут немесе аптасына төрт сағаттан артық хабар тарата алмайтынын мәлімдеді. Түрік радио және теледидар корпорациясы (ТРТ) 2009 жылдың 1 қаңтарында «Біз бір аспан астында өмір сүреміз» деген ұранымен тәулік бойы күрд тілінде хабар тарататын телеарна іске қосты. Түркия премьер-министрі мәдениет министрі және басқа да мемлекеттік шенеуніктер қатысқан ашылу салтанатына күрд тілінде бейнеүндеме жіберді. Телеарна хабар тарату кезінде X, W және Q әріптерін пайдаланады. Дегенмен, 2009 жылдың қыркүйегінде жеке күрд телеарналарына қатысты бұл шектеулердің көпшілігі жеңілдетілді. 2010 жылы оңтүстік-шығыстағы күрд муниципалитеттері күрд тілінде, түрік тілімен қатар, неке куәліктерін, су есептерін, құрылыс және жол көрсеткіштерін, сондай-ақ төтенше жағдайлар, әлеуметтік және мәдени хабарламаларды басып шығара бастады. Сондай-ақ имамдар жұма намазында күрд тілінде уағыз айта бастады, ал саудагерлер (еснафтар) тауар бағаларын күрд тілінде көрсетті. Көптеген әкімдер күрд тілінде мемлекеттік құжаттар шығарғаны үшін сотқа тартылды. Түркияда күрд әліпбиі мойындалмайды және 2013 жылға дейін түрік әліпбиінде жоқ X, W және Q әріптерін қамтитын күрд есімдерін қолдануға рұқсат берілмеді. 2012 жылы күрд тілі мемлекеттік мектептерде таңдаулы пән ретінде енгізілді. Бұрын күрд тілінде білім алу тек жеке оқу орындарында ғана мүмкін болатын. Иранда ол кейбір жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарында және газеттерде қолданылса да, мемлекеттік мектептерде қолданылмайды. 2005 жылы 80 ирандық күрд тәжірибелік жобаға қатысып, Ирак Күрдістанында күрд тілінде оқуға стипендия алды. Қырғызстанда күрд халқының көп бөлігі күрд тілін ана тілі ретінде қолданады. Ал Қазақстанда бұл көрсеткіш 88,7% құрайды.

Today, Sorani is an official language in Iraq. In Syria, on the other hand, publishing materials in Kurdish is forbidden, though this prohibition is not enforced any more due to the Syrian civil war. Before August 2002, the Turkish government placed severe restrictions on the use of Kurdish, prohibiting the language in education and broadcast media. In March 2006, Turkey allowed private television channels to begin airing programming in Kurdish. However, the Turkish government said that they must avoid showing children's cartoons, or educational programs that teach Kurdish, and could broadcast only for 45 minutes a day or four hours a week. The state run Turkish Radio and Television Corporation (TRT) started its 24 hour Kurdish television station on 1 January 2009 with the motto "we live under the same sky". The Turkish prime minister sent a video message in Kurdish to the opening ceremony, which was attended by Minister of Culture and other state officials. The channel uses the X, W, and Q letters during broadcasting. However, most of these restrictions on private Kurdish television channels were relaxed in September 2009. In 2010, Kurdish municipalities in the southeast began printing marriage certificates, water bills, construction and road signs, as well as emergency, social and cultural notices in Kurdish alongside Turkish. Also Imams began to deliver Friday sermons in Kurdish and Esnaf price tags in Kurdish. Many mayors were tried for issuing public documents in Kurdish language. The Kurdish alphabet is not recognized in Turkey, and prior to 2013 the use of Kurdish names containing the letters X, W, and Q, which do not exist in the Turkish alphabet, was not allowed. In 2012, Kurdish language lessons became an elective subject in public schools. Previously, Kurdish education had only been possible in private institutions. In Iran, though it is used in some local media and newspapers, it is not used in public schools. In 2005, 80 Iranian Kurds took part in an experiment and gained scholarships to study in Kurdish in Iraqi Kurdistan. In Kyrgyzstan, of the Kurdish population speak Kurdish as their native language. In Kazakhstan, the corresponding percentage is 88.7%.