Кіріспе
Тіл факультетінің биологиялық компонентінің теориясы. Универсалды грамматика (УГ) – қазіргі лингвистикада, көбінесе Ноам Хомскиге есептелетін, тіл факультетінің туа біткен биологиялық компонентінің теориясы. УГ-ның негізгі постулаты – адам тілінің грамматикасы болуы мүмкін екендігіне қатысты туа біткен шектеулердің бар екендігі. Тілді меңгеру процесінде тілдік стимулдар қабылданғанда, балалар УГ-ға сәйкес келетін нақты синтаксистік ережелерді қабылдайды. Бұл теорияның жақтаушылары стимулдың жеткіліксіздігі (POS) аргументіне және табиғи адам тілдерінің кейбір әмбебап қасиеттерінің болуына ерекше мән береді және ішінара сүйенеді. Алайда, соңғысы толыққанды дәлелденбеді, себебі кейбір лингвистер тілдердің тым әртүрлі екенін, сондықтан мұндай әмбебаптылық сирек кездесетінін және универсалды грамматика теориясы лингвистер арасында әлі де даулы мәселе болып қала береді деп санайды.
Universal grammar (UG), in modern linguistics, is the theory of the innate biological component of the language faculty, usually credited to Noam Chomsky. The basic postulate of UG is that there are innate constraints on what the grammar of a possible human language could be. When linguistic stimuli are received in the course of language acquisition, children then adopt specific syntactic rules that conform to UG. The advocates of this theory emphasize and partially rely on the poverty of the stimulus (POS) argument and the existence of some universal properties of natural human languages. However, the latter has not been firmly established, as some linguists have argued languages are so diverse that such universality is rare, and the theory of universal grammar remains controversial among linguists.
Тілдің эволюциясына қатысы
"Тіл білімі: Ол не, кімде бар және қалай дамыды?" атты мақалада Хаузер, Чомский және Фич тілдің қалай эволюцияға ұшырап, адамзатты жалпыға ортақ грамматикаға жеткізгендігі туралы үш маңызды гипотезаны ұсынады. Бірінші гипотеза тіл білімінің кең мағынадағы мүмкіндігінің (FLb) жануарлардың қарым-қатынасымен толықтай гомолог екенін көрсетеді. Яғни, адам емес жануарларда да тіл білімінің гомологтық аспектілері бар. Екінші гипотеза FLb-нің тіл үшін туынды және бірегей адамдық бейімделу екенін айтады. Бұл гипотеза жеке ерекшеліктер табиғи іріктеуге түсіп, адамдарға ғана тән қасиеттерге айналды деп санайды. Үшінші гипотеза тіл білімінің тар мағынадағы мүмкіндігінің (FLn) ғана адамға тән екенін көрсетеді. Оған сәйкес, FLb механизмдері адам мен адам емес жануарларда кездессе де, рекурсияның есептеу механизмі жақында ғана және тек адамдарда дамыды. Бұл гипотеза Чомский ұсынған жалпыға ортақ грамматика теориясына ең жақын тұр.
Тарих
"Жалпыға ортақ грамматика" термині Ноам Чомскиге дейін пайда болған, бірақ Чомскидің әмбебап грамматика туралы идеялары ерекшеленеді. Чомский үшін ҰГ – бұл "генетикалық негіздемедегі тілдік қабілеттің теориясы", бұл ҰГ-ді тілді игеру теориясы және туа біткендік гипотезасының бір бөлігі етеді. Бұрынғы грамматиктер мен философтар әмбебап грамматиканы барлық тілдердің ортақ қасиеттері немесе грамматикасы ретінде қарастырған. 20-ғасырдың соңында олардың әмбебап грамматиканы түсінуіне ең жақын аналог – Гринбергтің тілдік универсалдары. Чомский әмбебап грамматиканы "барлық адам тілдерінің грамматикасы орындауы тиіс шарттарды зерттеу" немесе "тіл құрылымының теориясы" деп анықтады. Жалпыға ортақ грамматика идеясы Роджер Бэконның шамамен 1245 – 1268 жылдарға дейінгі "Грамматика туралы шолу" және "Гректік грамматика" еңбектеріндегі барлық тілдердің ортақ грамматикаға негізделгендігі туралы байқауларына, тіпті кездейсоқ өзгерістерге ұшыраса да, және 13-ғасырдың болжамды грамматиктері Бэконнан кейін барлық грамматиканың негізінде жатқан әмбебап ережелерді алға тартқан. Жалпыға ортақ грамматика немесе тіл туралы түсінік 17-ғасырдың философиялық тілдер жобаларының өзегі болды. Сол кездегі ықпалды еңбек – Клод Ланселот пен Антуан Арнольдтың "Жалпы грамматикасы" (Grammaire générale). Олар тілдердің жалпы грамматикасын сипаттауға тырысты, грамматиканың әмбебап болуы керек деген қорытындыға келді. 18-ғасырдан бастап Шотландияда Джеймс Бити, Хью Блэр, Джеймс Бернет, Джеймс Харрис және Адам Смит сияқты авторларды қамтитын философиялық тіл жобасынан ерекшеленді. "Британ энциклопедиясының" (1771) алғашқы басылымындағы грамматика туралы мақала "Жалпыға ортақ грамматика" деп аталатын кең таралған бөлімді қамтиды. Бұл дәстүрді 19-ғасырдың соңында Вильгельм Вундт, ал 20-ғасырдың басында тіл білімі маманы Отто Джесперсен жалғастырды. Джесперсен бұрынғы грамматиктермен олардың "әмбебап грамматика" тұжырымдамасымен келіспей, олардың латын тілінен тым көп нәрсе алуға тырысқандарын, ал латын тіліне негізделген ҰГ дүниежүзілік тілдік алуандықты ескере отырып, сәтсіздікке ұшырайтынын дәлелдеді. Ол "әмбебап грамматика" идеясынан толық арылмайды, бірақ оны сан, уақыт және т.б. сияқты әмбебап синтаксистік категорияларға немесе суперкатегорияларға дейін азайтады. Джесперсен бұл қасиеттер жалпы адам таным туралы фактілерден немесе тілдік ерекшеліктен (бұл Чомскийдің тұжырымдамасына жақын болар еді) туындайды ма, жоқ па, талқыламайды. Бұл еңбек молекулалық генетикадан бұрын жасалғандықтан, ол генетикалық шартталған әмбебап грамматика туралы түсінікті талқыламайды. Бихевиоризмнің пайда болуы кезінде әмбебап грамматика туралы идея (екі жағынан да) жоққа шығарылды. 20-ғасырдың басында тіл әдетте мінез-құлық тұрғысынан түсініліп, тілді игеру, басқа да білім алу түрлері сияқты, сынақтар, қателіктер және табысқа жету үшін сыйақылар арқылы түсіндірілуі мүмкін деп болжады. Басқаша айтқанда, балалар ана тілін қарапайым еліктеу арқылы, ересектердің айтқандарын тыңдау және қайталау арқылы үйренді. Мысалы, бала "сүт" деп айтса, анасы күлімдеп, баласына сүт береді, бала осы нәтижеге риза болады, осылайша баланың тілдік дамуын арттырады. ҰГ 1950-1970 жылдары "тіл білімі соғыстарының" бөлігі ретінде Чомский мен Монтегю теорияларымен қайтадан көрініс тапты. 2016 жылы Чомский мен Бервик "Неге тек біз" атты кітабын жазды, онда олар минималистік бағдарламаны және күшті минималистік тезисті және оның ҰГ теориясына деген көзқарасын жаңарту үшін анықтады. Бервик пен Чомскийдің айтуынша, күшті минималистік тезис "Оптималдық жағдай ҰГ есептеу тиімділігінің шарттарына сәйкес жұмыс істейтін ең қарапайым есептеу принциптеріне дейін азайтады. Бұл болжам "Күшті минималистік тезис" (SMT) деп аталады". SMT-ның маңызы – бұрынғы әмбебап грамматикаға баса назар аударуды қазір Чомский мен Бервиктің "қосу" деп атаған тұжырымдамаға айтарлықтай ауыстыру. "Қосу" деген сөз олардың 2016 жылғы кітабында "Әрбір есептеу жүйесінде X және Y екі нысанға қолданылған операция бар және олар жаңа Z нысанын құрастырады. Бұл операцияны "қосу" деп атаңыз". SMT "қосылу мүмкіндігінше қарапайым болады: ол X немесе Y-ді өзгертпейді немесе оларға ешқандай тәртіпті енгізбейді; атап айтқанда, оларды ретсіз қалдырады, маңызды факті – қосу, сондықтан жай ғана жиынтық құру: X және Y қосылуы жиынтығын береді {X, Y}."
Креол тілдерінің болуы
Кейде креол тілдерінің болуы осы теорияны одан әрі қолдау ретінде келтіріледі, әсіресе Бикертонның даулы тіл биопрограммасы теориясы бойынша. Креолдар – ортақ тілі жоқ, бір-бірінен ерекшеленетін қоғамдар бірігіп, жаңа қарым-қатынас жүйесін құруға мәжбүр болғанда пайда болатын тілдер. Бастапқы тіл сөйлеушілер қолданатын жүйе әдетте пиджин деп аталатын сөздік элементтерінің үйлесімсіз жиынтығы болып табылады. Осы тілдерді сөйлейтін балалар алғашқы тілін меңгерген кезде, пиджин деректерін пайдаланып өздерінің ерекше тілін – креолды құрады. Пиджиндерден айырмашылығы, креол тілінде ана тілі бар (ерте балалық шақтан меңгергендер) және толыққанды, жүйелі грамматика қолданылады. Бикертонның пікірінше, әмбебап грамматика идеясы креол тілдерімен расталады, себебі олардың барлығында дерлік белгілі бір ерекшеліктер ортақ. Мысалы, олардың уақытқа қатысты негізгі анықтамасы (жалғанаш етістік түбірімен білдіріледі) қазіргі шақ емес, өткен шақ. Олар етістік алдындағы көмекші сөздерді қолданып, уақыт, амал және модальдылықты біркелкі көрсетеді. Теріс келісім кездеседі, бірақ ол етістіктің тәуелді сөзіне (испан тілі сияқты тілдердегідей, тәуелсіз сөзге емес) әсер етеді. Креол тілдеріндегі тағы бір ортақтық – сұрақтарды сөздердің ретін немесе мазмұнын өзгертудің орнына, жай ғана хабарламалы сөйлемнің интонациясын өзгерту арқылы жасау. Алайда, Карла Хадсон Кам мен Элисса Ньюпорттың жүргізген кең ауқымды зерттеулері креол тілдері әмбебап грамматиканы қолдамайтындығын көрсетеді. Олар бірқатар тәжірибелер жүргізіп, балалар мен ересектердің жасанды грамматиканы қалай меңгеретінін зерттеді. Олар балалар сирек кездесетін ұсақ өзгерістерді елемейтінін және тек ең көп кездесетін формаларды қайталайтынын анықтады. Осылайша, олар өздерінің айналасында еститін тілді біртектілендіреді. Хадсон Кам мен Ньюпорт пиджин пайда болу жағдайында (сондай-ақ, нашар тіл сөйлейтін немесе тіл білмейтін ата-анасы бар есімді баланың жағдайында) балалар еститін тілді әмбебап грамматика негізінде емес, формалардың ықтималдығы мен жиілігіне сүйене отырып жүйелейді деп болжайды. Бұдан әрі, креол тілдерінің грамматикалық тұрғыдан шыққан тілдерімен ұқсас белгілері болуы логикалық көрінеді. Көптеген әмбебап грамматика зерттеушілері релексификация концепциясына қарсы тұрады, ол бір тілдің сөздік қорын басқа тілдің сөздік қорымен толығымен алмастыруын білдіреді. Бұл әмбебап грамматика идеясына қайшы келеді, ол ішкі грамматикалық құрылымға ие.
Дәлелділік
Синтаксистік құрылымдардың туа біткендігі туралы пікірді генетика немесе ми зерттеулері қолдамайды. Мидың ерте зақымдануларын зерттеулер тілге модулдік тұрғысынан қарастырылып, Чомскийдің тіл органы туралы идеясын қолдауы мүмкін болғанымен, нейросуреттеудің дамуы тілдің мидың бірнеше түрлі функцияларымен байланысты екенін анықтады. Чомскийдің тілдің бір гендік мутациядан пайда болатындығы туралы түсіндірмесі де салыстырмалы геномиканың деректерімен сәйкес келмейді: бір мутацияның бүкіл танымдық функцияны анықтауы мүмкін емес. Керісінше, нейросуреттеуден алынған мәліметтер әртүрлі тілдердің миды әртүрлі қалыптастыратындығын көрсетеді. Тіл коннектомының жоғары ажыратымдылықтағы диффузиялық салмақты МРТ және трактографиялық желілік статистикасын қолдана отырып жүргізілген зерттеулер, ақ заттың ми байланысының адамның ана тілінің синтаксистік өңдеу талаптарына бейімделетінін көрсетті. ЭРҚ бейнелеуі сөйлемді өңдеудің туа біткен және кездейсоқ жолдармен емес, синтаксис пен семантиканың өзара әрекеттесуі арқылы жүзекететінін анықтады. Дегенмен, Чомский нейропластикалық қабілеттілікті және коннекционизмді қабылдамайды, оның пікірінше, бұл адамның еркіндігін жоққа шығару болып табылады. Чомскийдің айтуынша, оның туа біткен тіл органы және туа біткен моральдық орган туралы теориясы әлеуметтік бақылау философиясына қарсы тұрады. Есептеу лингвистикасы саласындағы зерттеулер барлық табиғи тілдерде біртұтас синтаксистік құрылымдардың бар екенін көрсетеді. Мысалы, ағылшын және жапон тілдерінің сөйлем құрылымдары тек сырттан қарағанда ғана өзгеше болып көрінеді, бірақ олардың ішкі құрылымы бірдей. Бұл құбылыс, жалпыға ортақ синтаксистік құрылымдар деп аталады, тілдердің бірдей принциппен жұмыс істейтінін көрсетеді. Алайда, мұндай нәтижелер классикалық және логикалық грамматикаға бұрыннан мәлім болған, ол әмбебап грамматиканы логикалық қажеттілік ретінде ұсынған, ал лингвистикалық типология адам тілдерінің негізінде жатқан көптеген тілдік бейімділіктердің эмпирикалық дәлелдерін тапқан. Дегенмен, Чомскийдің генетикалық тұрғыдан анықталған грамматика туралы ұғымына нақты қолдау жоқ.