Кіріспе
Чарльз Уилкс (3 сәуір 1798 - 8 ақпан 1877) – американдық теңіз офицері, кеме капитаны және саяхатшы. Ол 1838–1842 жылдар аралығында АҚШ зерттеу экспедициясын басқарды. 1861–1865 жылдар аралығындағы Американдық Азамат соғысы кезінде ол «Трент» оқиғасы барысында «Сан-Хасинто» кемесіне қолбасшылық етті, онда ол британдық почта кемесін тоқтатып, екі Конфедерация елшісін ұстады, бұл АҚШ пен Ұлыбритания арасында соғысқа жақын әкелді.
Charles Wilkes (April 3, 1798 – February 8, 1877) was an American naval officer, ship's captain, and explorer. He led the United States Exploring Expedition (1838–1842). During the American Civil War between 1861 and 1865, he commanded San Jacinto during the Trent Affair in which he stopped a Royal Mail ship and removed two Confederate diplomats, which almost led to war between the United States and the United Kingdom.
Ерте өмір және мансап
Уилкс 1798 жылдың 3 сәуірінде Нью-Йорк қаласында, бұрынғы Лондонның Лорд-мэрі Джон Уилкстің шөбере інісі болып дүниеге келді. Оның анасы Мэри Сетон, Чарльз үш жасқа толғанда 1802 жылы қайтыс болды. Осының салдарынан Чарльзды оның тәтесі Элизабет Энн Сетон тәрбиеледі және үйде оқытты, ол Нью-Йорктегі Нью-Рошельде француз гугеноттарының қонысында өскендіктен француз тілін жақсы білді. Чарльз өзі де француз тілін еркін меңгерді, бұл оның мансабының барлық кезеңінде, әсіресе 1830 және 1831 жылдары Еуропада ұзақ болған кезде шенеуніктермен қарым-қатынас жасауда оған көмектесті. Оның тілдік шеберлігі 1841 жылы Пьюджет шығанағын зерттеу кезінде француз тілінде сөйлейтін гид Саймон Пламондонмен бірге жұмыс істегенде де байқалды. Кейіннен Сетон Рим католиктігіне көшті, католик шіркеуінің қасиетті деп жариялаған алғашқы американдық әйел атанды. Элизабет бес баласымен жесір қалғанда, Чарльз интернатқа жіберілді, содан кейін қазіргі Колумбия университеті болып табылатын Колумбия колледжіне оқуға түсті.
Мансап
1818 жылы Уилкс АҚШ Әскери-теңіз күштеріне міндетті офицер ретінде қабылданды, ал 1826 жылы лейтенант болды. 1833 жылы Наррагансетт шығанағын зерттегені үшін ол Әскери-теңіз күштерінің карталар және құралдар департаментінің басшысы болып тағайындалды, осы департаменттің негізінде Әскери-теңіз обсерваториясы және гидрографиялық кеңсе құрылды. Уилкстің пәраралық экспедициясы (1838–1842) кеңсесінің алғашқы директоры Мэтью Фонтейн Мори үшін физикалық океанография саласындағы үлгіні орнатты. 1843 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.
Колумбиялық институт
1820 жылдары Уилкс беделді Колумбия өнер мен ғылымды дамыту институтының мүшесі болды. Институт құрамында президенттер Эндрю Джексон мен Джон Куинси Адамс, сондай-ақ сол заманғы әскери, мемлекеттік қызмет, медицина және басқа да салалардағы көптеген белгілі тұлғалар бар еді.
Оңтүстік теңіздер экспедициясы
1838 жылы, әлі де тәжірибелі теңіз офицері болмағанымен, Уилкс теңіз зерттеу жұмысында тәжірибелі болды және азаматтық ғалымдармен жұмыс істеді. Осыған байланысты оған «Оңтүстік мұхитты зерттеу және өлшеу, сондай-ақ барлық күмәнді аралдар мен сайлаулардың бар-жоғын анықтау, сондай-ақ сол аймақтағы біздің кемелердің жолында немесе оған жақын орналасқан және ғылыми кемешілердің назарынан тыс қалғандарды табу және дәл орналасқан жерін анықтау» мақсатындағы үкіметтік зерттеу экспедициясын басқару тапсырылды. АҚШ-тың зерттеу эскадрильясы 1836 жылғы 18 мамырдағы Конгресс шешімімен бекітілді. Көбінесе Уилкс экспедициясы деп аталатын зерттеу экспедициясына натуралистер, ботаниктер, минералог, таксидермистер, суретшілер және филолог кірді. Оны «Винсенс» (780 тонна) және «Пикок» (650 тонна), бриг «Порпоиз» (230 тонна), қойма кемесі «Релиф» және екі шхуна, «Си Галл» (110 тонна) және «Флаинг Фиш» (96 тонна) алып жүрді. 1838 жылғы 18 тамызда Хэмптон Роудстан шыққан экспедиция Мадейра аралдары мен Рио-де-Жанейроға тоқтады, Отын Жеріне, Чилиге, Перуге, Туамоту архипелагына, Самоаға және Жаңа Оңтүстік Уэльске сапарлады. 1839 жылғы желтоқсанда Сиднейден Антарктика мұхитына жүзіп, Баллени аралдарының батысында «Антарктика құрлығын» тапқанын хабарлады, оның жағалауын 1840 жылғы 25 қаңтарда көрді. Антарктика жағалауының 1500 миліне карта жасағаннан кейін экспедиция Фиджи және Гавай аралдарына барды. Фиджиде экспедиция басшысы Ро Вейдовиді ұрлап алып, американдық кит аулаушылары экипажының өлтірілуіне кінәлады. 1840 жылғы шілдеде екі теңізші, олардың бірі Уилкстің жүрек туысы, мичман Уилкс Генри, Фиджидегі Малоло аралында азық-түлікпен сауда жасаған кезде қаза тапты. Уилкс жылдам және қатаң жазалады. Малоло аралынан келген қарт адамның айтуынша, оқиғада 80-ге жуық фиджилік қаза тапқан. 1840 жылғы желтоқсаннан 1841 жылғы наурызға дейін ол Мауна-Лоа шыңына гравитацияны өлшеу үшін маятник тасу үшін жүздеген гавайлық жүк көтергіштерді және көптеген адамдарын жалдады. Ол бұрыннан бар жолмен емес, өз жолын жасап, күткеннен әлдеқайда көп уақыт жұмсады. Тау жағдайы оған Антарктиканы еске салды. Оның экипажының көптегені қардан соқырлыққа, биіктіктен ауруға және аяқ киімдері тозудан аяқ жарақаттарына ұшырады. 1841 жылы ол Солтүстік Американың батыс жағалауын, Хуан-де-Фука бұғазын, Пьюджет-Саундты, Колумбия өзенін, Сан-Франциско шығанағын және Сакраменто өзенін зерттеді. 1841 жылғы 5 шілдеде Вашингтон штатының Дупонт қаласында Миссисипи өзенінің батысында алғашқы Америка Тәуелсіздік күнін тойлады. АҚШ зерттеу экспедициясы Эллис аралдары арқылы өтіп, 1841 жылы Фунафути, Нукуфетау және Вайтупу аралдарына барды. Экспедиция Филиппин, Сулу архипелагы, Борнео, Сингапур, Полинезия және Жақсы үміт мүйісі арқылы қайтып келді, 1842 жылғы 10 маусымда Нью-Йоркке жетті. Жер шарын толық айналып шыққаннан кейін, соңғы толық желкенді теңіз миссиясы болған Уилкс 87 000 мильді басып өтті және екі кеме мен 28 адамды жоғалтты. Уилкс Колумбия өзенінің жағасында кемесінің бірін жоғалтқаны, өзінен төмен тұрған офицерлерін үнемі қатаң ұстағаны және теңізшілерін шамадан тыс жазалағаны үшін әскери сотқа тартылды. Оған қарсы басты куә – кеме дәрігері Чарльз Гиллоу болды. Ол эскадрильядағы адамдарды заңсыз жазалағанынан басқа барлық айыптардан ақталды. Біраз уақыт бойы ол Жағалауды зерттеуге тағайындалды, бірақ 1844 жылдан 1861 жылға дейін ол негізінен экспедиция есебін дайындаумен айналысты. Оның «Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясының баяндамасы» (5 том және атлас) 1844 жылы жарық көрді. Ол экспедицияның ғылыми есептерін (19 том және 11 атлас, 1844–1874) редакциялады және XI томның («Метеорология») және XXIII томның («Гидрография») авторы болды. Альфред Томас Агат, гравер және иллюстратор, экспедицияның портреттік және ботаникалық суретшісі болды. Оның жұмысы «АҚШ зерттеу экспедициясының баяндамасы» көрнекі суретінде қолданылды. «Баяндамада» сол кезде аз белгілі болған көптеген жерлердегі әдет-ғұрыптар, саяси және экономикалық жағдай туралы көптеген қызықты материалдар бар. Уилкстің 1841 жылғы Орегон территориясының картасы Джон Чарльз Фримонттың 1842 жылы Кит Карсон басқарған Орегон жолына алғашқы жол салып өткен экспедициясынан бұрын жасалған. Сондай-ақ, Джеймс Дуайт Дананың Zoophytes (1846), Geology (1849) және Crustacea (1852–1854) туралы үш баяндамасы да құнды еңбектерінен болды. Сонымен қатар, экспедиция ғалымдары әкелген үлгілер мен артефакттар Смитсонов институты коллекциясының негізін құрды. Көптеген қысқа мақалалар мен есептерден басқа, Уилкс 1849 жылы «Батыс Америка, оның ішінде Калифорния және Орегон» және 1849 жылы «Дүние айналындағы саяхат: АҚШ зерттеу экспедициясының баяндамасының негізгі оқиғаларын қамтиды, 178 ағаштан ойылған суреттермен безендірілген» және 1856 жылы «Желдер теориясы» сияқты маңызды ғылыми еңбектер жариялады.
Азаматтық соғыс
1843 жылы Уилкс командир, ал 1855 жылы капитан шеніне көтерілді. Америка Азамат соғысы басталған кезде, ол Сан-Хаксино кемесіне командир болып тағайындалды және Конфедерацияның CSS Самтер саудалық эсмигін іздеуге жіберілді.
Трент ісі
Осы міндеттерінің бір бөлігі ретінде ол 1861 жылы Бермудадағы британдық колониясына сапар шекті. Уилкс бұйрыққа бағынып, өзінің флагманы «Вахусетте» портта шамамен бір апта болды, бұл британдықтардың американдық әскери кемелерге (екі тараптан да) портта бір күннен артық қалуға рұқсат бермейтін ережесін бұзу болды. Уилкс портта болған кезде, оның «Тиога» және «Сонома» канонерлік қайықтары Конфедерацияның маңызды блокаданы бұзушылар базасы болған Сент-Джордж портын блокадалады. Канонерлік қайықтар «Мерлин» кемесіне атыс ашты. Уилкс Джеймс Мюррей Мейсон мен Джон Слайделлдің, Конфедерацияның Ұлыбритания және Францияға (сәйкесінше) аккредитацияланған екі комиссарының британдық пакеттік кемесі «Трент» арқылы Англияға бара жатқанын білгенде, «Сан-Хасинто» бу фрегатына оларды тоқтатуға бұйрық берді. 1861 жылдың 8 қарашасында «Сан-Хасинто» «Трентпен» кездесіп, оның бағытына екі оқ атты, кемені тоқтатуға мәжбүр етті. «Сан-Хасинтодан» келген, капитаны басқаратын топ «Трентке» кіріп, Мейсон мен Слайделлді тұтқындады, бұл британдық бейтараптықтың тағы бір бұзушылығы болды. Дипломаттар Бостон портындағы Форт Уорренге жеткізілді. Бермудалық БАҚ оны «Жаман атқа ие Уилкс» деп атады, оның әрекеттері теңіз заңдарына қайшы келді және АҚШ пен Англия арасындағы толыққанды соғыс болатынына көптеген адамдарды сендірді. Конгресс оған «батыл, тапқыр және патриоттық қызметі үшін» ресми түрде алғыс айтты. Алайда, оның әрекеті кейіннен президент Линкольн британ үкіметінің дипломатиялық наразылықтарына байланысты (Мейсон мен Слайделл босатылды) жоққа шығарылды. Оның келесі қызметі Джеймс өзеніндегі флотилияда болды және ол 1861 жылдың 21 желтоқсанында зейнеткерлер тізіміне енгізілді. Кейіннен, 1862 жылдың 16 шілдесінде коммодор шеніне жеткеннен кейін, ол Вест-Индияда блокаданы бұзушыларға қарсы күресуге жіберілді.
Батыс Үндістан эскадрильясы
Батыс Индия эскадрильясының командирі ретінде Уилкс жеткіліксіз күшке ие екендігіне бірнеше рет шағымданып, тікелей бұйрыққа қарамастан, екі рет басқа міндеттерге жіберілген кемелерді өз флотына қосты, тіпті оларды босату туралы нақты тапсырма болған кезде де. Блокаданы бұзушы кемелерді ұстауда біршама табысқа жеткенімен, ол осыдан жеке пайда көріп, бірақ негізгі міндетін – CSS Алабама және CSS Флорида саудалық рейдерлерін ұстауды орындамағаны үшін сынға ұшырады. Сонымен қатар, ол Батыс Индия және Бермудадағы өршіл және заңсыз әрекеттері арқылы британдықтармен, испандықтармен, голландтармен, француздармен, даттармен және мексикалықтармен дипломатиялық қарым-қатынастарды нашарлатты. Соғысып жатқан елдерге қатысты халықаралық құқықты бұзып, ол бейтарап аралдарда көмір қоймаларын құрды және бейтарап порттардың сыртында жиі заңсыз жүзіп жүрді. Британдықтар оны Нассау және Сент-Джордж порттарын жасырын блокадалағандығы үшін айыптады, оның өршіл мінез-құлқы тіпті оның британдықтарды әдейі мазақтау үшін жіберілген деген күдік тудырды, ал француздар оны Мартиниканы тиімді түрде блокадалағандығы үшін айыптады. Уилкс өз әрекеттерін порттардың блокаданы бұзушылар үшін операциялық базалардан ешқайсысы да кем емес деп ақтады. Питерхофф, Дельфин, Спрингбок және Виктор сияқты кемелерді басып алуы Вилкске қарсы дипломатиялық наразылықтарға себеп болды. 1863 жылдың маусым айында ол Вест-Индиядағы қызметінен қайтарылды, бұл бірнеше фактордың нәтижесі болды. Конфедерацияның саудалық рейдерлерін ұстамауы, әрине, рөл атқарды, ал USS Vanderbilt-ті Алабаманы тәуелсіз түрде іздеу үшін жіберу туралы нақты бұйрықты тікелей бұзуы ақталу ретінде пайдаланылды, бірақ оның қызметтен алынуына басты себеп оның әрекеттеріне байланысты бейтарап елдердің аяқталмайтын шағымдары болды.
Әскери соттың
Батыс Индиядағы көптеген іс-әрекеттерінде оны қолдағанмен, Уилкс әскери-теңіз флотының хатшысы Гидеон Уэллспен ашық қақтығысқа жиі түсетін. Уэллс сол кездегі жаттығуларды реттейтін заң бойынша Уилкстің коммодор шеніне өту үшін тым ескі екенін ұсынған еді. Уэллс 1863 жылғы желтоқсан айындағы жылдық есебінде Уилксті Вандербильт кемесін ұстап тұруы үшін қатты сынағанда, Уилкс газет беттеріне шыққан қатыгез жауап хат жазды. Тергеу соты Уилксті оның жариялануына кінәлі деп айыптады, және ол 1864 жылғы наурыз айында әскери сотқа шақырылды. Оған бұйрықтарды орындамау, бағынбау, жоғары офицерге құрметсіздік жасау, теңіз ережелерін бұзу және офицерге лайық емес мінез-құлық тағылған. Ол барлық айыптау бойынша кінәлі деп танылды және қоғамдық сөгіс пен үш жылға шұғыл қызметтен шеттетілуге үкім шығарылды. Алайда Линкольн шұғыл қызметтен шеттетілу мерзімін бір жылға қысқартып, қалған айыптаулар алынып тасталды. 1866 жылғы 25 шілдеде ол зейнеткерлік тізімінде контр-адмирал шеніне көтерілді.
Кейінгі өмірі
Бір тарихшы Уилкстің мінездік ерекшеліктері мен кемедегі қатаң тәртіп кодексі Херман Мелвиллдің "Моби Дик" романындағы капитан Ахабтың бейнесін қалыптастырғанын болжады. Мұндай болжам АҚШ Әскери-теңіз күштерінің тарихи мұрағаттарында кездеспейді. Уилкс Америка Құрама Штаттарының теңіз тарихына және ғылыми зерттеулерге ресми баяндамасындағы (6 томдық) зерттеу эскадрильясы арқылы қосқан үлесінен бөлек, өзінің өмірбаянын да жазды. Уилкс Вашингтон қаласында контр-адмирал шенімен қайтыс болды. 1909 жылдың тамызында АҚШ оның мәйітін Арлингтон ұлттық зиратына қайта жерледі. Оның қабіртасында "Ол Антарктика құрлығын ашты" деп жазылған. sic
Мұра
Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері Уилкс құрметіне үш кемеге ат қойды: 20-ғасырдың басында қызмет еткен «Уилкс» торпедалық қайығы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызмет еткен «Уилкс» эсминеці және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызмет еткен «Уилкс» эсминеці. 1969 жылы «USS Wilkes» (T AGS 33) океанографиялық зерттеу кемесі Холис Лайонс Джой (Дебора Вилкс Джой) ханымның демеушілігімен, Уилкстің шөбересінің қатысуымен теңізге жіберілді. Антарктидадағы Уилкс жері оның есімімен аталады. 1923 жылы Уэйк атолындағы лагунаны қоршап тұрған үш аралдың бірі – Уилкс аралы, Танагер экспедициясының жетекші ғалымы Александр Уетмормен Уилкс құрметіне аталды. Вашингтон штатының Бэйнбридж аралындағы капитан Чарльз Уилкс атындағы бастауыш мектеп оның құрметіне аталған. 2023 жылы ол «x̌alilc (Halilts) Elementary» деп қайта аталды, бұл қадам әртүрлі пікірлерге бөлінді. Миссури штатының Колумбия қаласындағы Уилкс бульвары оның құрметіне аталған.
Жарияланымдар
Батыс Америка, Калифорния және Орегон штатарын қоса, сол аймақтардың карталарымен (1849)
Коммодор Чарльз Уилкстің қорғаны (1864)
Defence of Com. Charles Wilkes (1864)