Кіріспе
Тек немесе негізінен жанартаулық материалдардан тұратын кластикалық тау жыныстары.
Пирокластикалық тау жыныстары – жарылғыш жанартаулық жарылыстар нәтижесінде пайда болып, шығарылған тау жыныстарының сынықтарынан құралған кластикалық тау жыныстары. Жекелеген тау жынысы сынықтары пирокласттар деп аталады. Пирокластикалық тау жыныстары – вулканикалық кластикалық шөгінділердің бір түрі, олар негізінен вулканикалық бөлшектерден тұратын шөгінділер. "Фреатикалық" пирокластикалық шөгінділер – бұл вулкандық будың жарылысынан пайда болатын пирокластикалық тау жыныстарының бір түрі және олар толығымен кездейсоқ сынықтардан тұрады. "Фреатомагматикалық" пирокластикалық шөгінділер магманың жер асты суларымен жарылыс әрекеті нәтижесінде қалыптасады. "Пирокластикалық" сөзі грекше πῦρ – от және κλαστός – сынған деген мағынаны білдіреді. Пирокласттардың бірікпеген жиынтығы тефра деп сипатталады. Тефра ыстық газдардың өтуі (фумарольді өзгерістер) немесе жер асты суларының өтуі (мысалы, гидротермальді өзгерістер және диагенез) және шөгіндінің қатаюы нәтижесінде цементтеу немесе химиялық реакциялар арқылы пирокластикалық тау жынысына айналуы мүмкін, немесе егер температура өте жоғары болса, жұмсақ шыны тәрізді пирокласттар нүктелік байланыстарда бірігіп, деформацияланады: бұл құю (welding) деп аталады. Пирокластикалық шөгінділердің ең әсерлі түрлерінің бірі – игнимбрит, ол газдағы пирокласттардың қозғалатын ыстық қоспасынан (тығыздық тогы) құралған, жер бетін жабатын шөгінді. Игнимбриттер бос шөгінділер немесе қатты тау жыныстары болуы мүмкін және олар бүкіл ландшафттарды көмуі мүмкін. Жеке игнимбриттің көлемі 1000 км³-ден асып, 20 000 км² жерді жауып, қалыңдығы 1 км-ден асуы мүмкін, мысалы, жанартау кальдерасының ішінде жиналғанда.
Жіктеу
Пирокластарға салқындатылған магмадан пайда болған бастапқы пирокластар және елді жердің тау жыныстарының сынықтарынан құралған козғалмалы пирокластар жатады. Пирокластардың әр түрлі мөлшері (ең кішісінен ең үлкеніне дейін) жанартау күлі, лапилли немесе жанартау блоктары (немесе, егер олар орналасқан кезде ыстық және балқыған екенін көрсететін белгілері болса, жанартау бомбалары) деп жіктеледі. Барлығы пирокластикалық деп есептеледі, себебі олар жанартаулық жарылыстар нәтижесінде (мысалы, жарылыс декомпрессиясы, серпілу, жылулық ыдырау немесе жанартау түтігінде, жанартаулық ағынында немесе пирокластикалық тығыздық тогының тозуы мен ұғынуы) фрагменттелген. Кляст мөлшері Пирокласт Көбінесе біріктірілмеген (тефра) Көбінесе біріктірілген: пирокластикалық тау жынысы > 64 мм блок (бұрышты) бомба (сұйық пішінде болса) блоктар; агломерат пирокластикалық брекчия; агломерат < 64 мм лапилли лапилли лапиллистоун (лапилли туфы – лапиллилер туф матрицасында орналасқан) < 2 мм ірі күл ірі күл ірі туф < 0,063 мм ұсақ күл ұсақ күл ұсақ туф Пирокластар негізгі екі жолмен тасымалданады: атмосфералық жарылыс колонналарында, онда пирокластар төмен түсіп, пирокластикалық құлау қабаттарын жасайды, және пирокластикалық тығыздық тогы (ПТТ) арқылы (пирокластикалық ағындар мен пирокластикалық толқындарды қоса), онда пирокластар пирокластикалық шөгінділер ретінде жиналады, олар аңғарларда қалыңдап, жуандайды, ал тау жоталарында жұқарып, ұсақтанады. Плинийлік жарылыстар кезінде, декомпрессия және микроскопиялық көпіршіктердің өсуінен туындаған жылдам серпілу салдарынан көпіршіктелген силикатты магма жанартау түтігінде фрагменттелгенде, помпа мен күл пайда болады. Содан кейін пирокластар ыстық газдармен араласып, жанартаудан шығатын дыбыс жылдамдығынан асып түсетін ағын құрайды, салдарынан суық атмосфералық ауамен араласып, қыздырылып, бірнеше шақырым биіктікке көтерілетін және авиация үшін қауіпті болатын қуатты көтерілетін жарылыс колоннасын жасайды. Бөлшектер атмосфералық жарылыс колонналарынан төмен түсіп, жерде қабаттар түзеді, олар құлау шөгінділері деп сипатталады. Пирокластикалық тығыздық тогы ыстық пирокластар мен газдардың қоспасы атмосферадан тығыз болғанда пайда болады, сондықтан, көтерілудің орнына, ландшафт бойынша таралады. Олар жанартаудағы ең қауіпті құбылыстардың бірі болып табылады және «толық сұйылтылған» (сұйылтылған, турбулентті күл бұлттары, тіпті төменгі деңгейлеріне дейін) немесе «тазылмалы сұйықтық негізінде» (олардың төменгі деңгейлері өзара әрекеттесетін пирокластар мен жартылай тұтқындалған газдың шоғырланған дисперсиясын қамтиды) болуы мүмкін. Бірінші типке кейде пирокластикалық толқындар деп атайды (олар «толқу» емес, тұрақты болуы мүмкін болса да), ал соңғысының төменгі бөліктері кейде пирокластикалық ағындар деп аталады (олар да тұрақты және жартылай тұрақты немесе толқулы болуы мүмкін). Олар қозғалғанда, пирокластикалық тығыздық тогы жерде бөлшектерді қалдырады, содан кейін суық атмосфералық ауаны сіңіріп алады, ол қызып, жылулықпен кеңейеді. Тығыздық тогы көтерілу үшін жеткілікті түрде сұйылтылғанда, ол атмосфераға «феникс колоннасы» (немесе «ПТТ колоннасы») ретінде көтеріледі. Бұл феникс колонналары әдетте жиналған ұсақ күлдің кішкентай түйіршіктерін қамтитын жұқа күл қабаттарын қалдырады. Гавайилік жарылыстар, мысалы, Килауэадағыдай, газға ілінген ыстық тамшылар мен магманың ұйымдарының жоғары қарай бағытталған ағынын тудырады; бұл лава фонтаны немесе «өрт фонтаны» деп аталады. Егер олар жерге түсіп, жеткілікті ыстық және сұйық болса, ыстық тамшылар мен магманың ұйымдары «жартылай» («агглютинат») немесе толықтай бірігіп, кластогендік лава ағынын құрауы мүмкін.
Pyroclasts are transported in two main ways: in atmospheric eruption plumes, from which pyroclasts settle to form topography draping pyroclastic fall layers, and by pyroclastic density currents (PDCs) (including pyroclastic flows and pyroclastic surges), from which pyroclasts are deposited as pyroclastic density current deposits, which tend to thicken and coarsen in valleys, and thin and fine over topographic highs. During Plinian eruptions, pumice and ash are formed when foaming silicic magma is fragmented in the volcanic conduit, because of rapid shear driven by decompression and the growth of microscopic bubbles. The pyroclasts are then entrained with hot gases to form a supersonic jet that exits the volcano, admixes and heats cold atmospheric air to form a vigorously buoyant eruption column that rises several kilometers into the stratosphere and cause aviation hazards. Particles fall from atmospheric eruption plumes and accumulate as layers on the ground, which are described as fallout deposits. Pyroclastic density currents arise when the mixture of hot pyroclasts and gases is denser than the atmosphere and so, instead of rising buoyantly, it spreads out across the landscape. They are one of the greatest hazards at a volcano, and may be either 'fully dilute' (dilute, turbulent ash clouds, right down to their lower levels) or 'granular fluid based' (the lower levels of which comprise a concentrated dispersion of interacting pyroclasts and partly trapped gas). The former type are sometimes called pyroclastic surges (even though they may be sustained rather than "surging") and lower parts of the latter are sometimes termed pyroclastic flows (these, also, can be sustained and quasi steady or surging). As they travel, pyroclastic density currents deposit particles on the ground, and they entrain cold atmospheric air, which is then heated and thermally expands. Where the density current becomes sufficiently dilute to loft, it rises into the atmosphere as a 'phoenix plume' (or 'co PDC plume'). These phoenix plumes typically deposit thin ashfall layers that may contain little pellets of aggregated fine ash. Hawaiian eruptions such as those at Kīlauea produce an upward directed jet of hot droplets and clots of magma suspended in gas; this is called a lava fountain or 'fire fountain'. If sufficiently hot and liquid when they land, the hot droplets and clots of magma may agglutinate to form 'spatter' ('agglutinate'), or fully coalesce to form a clastogenic lava flow.