Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жемшіннің, кристаллдың және т.б. жалпақ беті. Фасеттер (/'fæsɪt/) – геометриялық пішіндердегі жазық беттер. Табиғатта кездесетін фасеттердің ұйымдастырылуы кристаллографияның алғашқы дамуына ықпал етті, себебі олар кристалл құрылымының ішкі симметриясын көрсетеді. Қымбат тастар көбінесе жарықтың шағылысуын күшейтіп, көрінісін жақсарту үшін фасеттермен кесіледі.
Flat surface of a gem, crystal, etc. Facets ('/f//æ//s//ɪ//t/) are flat faces on geometric shapes. The organization of naturally occurring facets was key to early developments in crystallography, since they reflect the underlying symmetry of the crystal structure. Gemstones commonly have facets cut into them in order to improve their appearance by allowing them to reflect light.
Беттер орналасуы
Қолданылған жүздеген фасеталардың ішінде ең танымал – алмаз бен көптеген түсті асыл тастар үшін қолданылатын дөңгелек бриллиант кесу. Бұл қазіргі заманғы бриллиант кесуінің алғашқы нұсқасын XVII ғасырдың соңында итальяндық Перуцци ойлап тапқан деседі. Кейін 1919 жылы Марсель Толковский "идеалды" кесу алмасының алғашқы бұрыштарын есептеп шығарды. Содан бері шағын өзгерістер енгізілді, бірақ "идеалды" кесу алмаздарының бұрыштары әлі де Толковский формуласына ұқсас. "Идеалды" бұрыштар пайда болғанға дейін кесілген дөңгелек бриллианттар көбінесе "Ерте дөңгелек бриллиант кесу" немесе "Еуропалық ескі бриллиант кесу" деп аталады және қазіргі стандарттар бойынша нашар кесу деп саналады, бірақ коллекционерлердің арасында оларға әлі де қызығушылық бар. Басқа тарихи алмаз кесулерге "Ескі шахта кесу" жатады, ол дөңгелек бриллианттың ерте нұсқаларына ұқсас, бірақ тікбұрышты контуры бар, сондай-ақ "Роза кесу" – бұл жалпақ, жылтыратылған түбінен және тәжіндегі әртүрлі бұрышты жақтарынан тұратын қарапайым кесу, нәтижесінде жақты күмбез пайда болады. Кейде тастың түбінде чиптің алдын алу үшін "кулет" деп аталатын 58-ші жақ кесіледі. Ерте бриллиант кесулерде көбінесе өте үлкен кулеттер болады, ал қазіргі бриллиант кесу алмаздарында кулет жағы болмайды немесе өте кішкентай болады.
Of the hundreds of facet arrangements that have been used, the most famous is probably the round brilliant cut, used for diamond and many colored gemstones. This first early version of what would become the modern Brilliant Cut is said to have been devised by an Italian named Peruzzi, sometime in the late 17th century. Later on, the first angles for an "ideal" cut diamond were calculated by Marcel Tolkowsky in 1919. Slight modifications have been made since then, but angles for "ideal" cut diamonds are still similar to Tolkowsky's formula. Round brilliants cut before the advent of "ideal" angles are often referred to as "Early round brilliant cut" or "Old European brilliant cut" and are considered poorly cut by today's standards, though there is still interest in them from collectors. Other historic diamond cuts include the "Old Mine Cut" which is similar to early versions of the round brilliant, but has a rectangular outline, and the "Rose Cut" which is a simple cut consisting of a flat, polished back, and varying numbers of angled facets on the crown, producing a faceted dome. Sometimes a 58th facet, called a culet is cut on the bottom of the stone to help prevent chipping of the pavilion point. Earlier brilliant cuts often have very large culets, while modern brilliant cut diamonds generally lack the culet facet, or it may be present in minute size.
Кесу қырлары
Көмескі тасты кесу – фасеттеу машинасымен орындалатын аса дәлдеуді талап ететін процедура. Фасеттеудің идеалдық нәтижесі – жарқырау деп аталатын жарықтың ішкі шағылысуының әдемі тепе-теңдігін, көбінесе "жандыру" деп аталатын күшті және түрлі-түсті шашырауын, сондай-ақ сцинтилляция деп аталатын шағылысқан жарықтың жарқын түсті жылтылдауларын көрсететін асыл тас. Әдетте, мөлдір немесе жартылай мөлдір тастар фасеттеледі, бірақ кейде опақты материалдар да фасеттелуі мүмкін, себебі тастың жылтыры әдемі шағылыстар тудырады. Плеонаст (қара шпинель) және қара алмаз – опақты фасеттелген асыл тастардың мысалдары.
The art of cutting a gem is an exacting procedure performed on a faceting machine. The ideal product of facet cutting is a gemstone that displays a pleasing balance of internal reflections of light known as brilliance, strong and colorful dispersion which is commonly referred to as "fire", and brightly colored flashes of reflected light known as scintillation. Typically transparent to translucent stones are faceted, although opaque materials may occasionally be faceted as the luster of the gem will produce appealing reflections. Pleonaste (black spinel) and black diamond are examples of opaque faceted gemstones.
Бет бұрыштары
Әрбір жақ үшін қолданылатын бұрыштар асыл тастың нәтижесіне шешуші рөл атқарады. Белгілі бір асыл тастың кесуінің жалпы пішіні кез келген асыл тас материалында бірдей көрінуі мүмкін, бірақ оптикалық қасиеттерін барынша арттыру үшін әр жақтың бұрыштарын мұқият реттеу қажет. Қолданылатын бұрыштар асыл тас материалының сыну көрсеткішіне байланысты өзгереді. Жарық асыл тас арқылы өтіп, жылтыратылған жағына тигенде, жарықты асыл тасқа кері шағылыстыруға болатын ең төменгі бұрыш – сын бұрышы деп аталады. Егер жарық сәулесі осы бұрыштан кіші бетке тисе, ол жарқырау ретінде кері шағылыспай, асыл тастан шығып кетеді. Бұл жоғалған жарық сәулелері кейде «жарық шығыны» деп аталады, ал оның салдарынан пайда болатын құбылыс «терезелену» деп аталады, себебі бұл аймақ мөлдір және жарқырамай көрінеді. Бұл әсіресе нашар кесілген коммерциялық асыл тастарда жиі кездеседі. Жоғары сыну көрсеткішіне ие асыл тастар көбінесе бағалырақ болады, өйткені сыну көрсеткіші жоғарылаған сайын сын бұрышы төмендейді, жарықтың шығу ықтималдығы азайып, ішкі шағылысулардың көбеюіне жағдай жасайды.
The angles used for each facet play a crucial role in the outcome of a gem. While the general facet arrangement of a particular gemstone cut may appear the same in any given gem material, the angles of each facet must be carefully adjusted to maximize the optical performance. The angles used will vary based on the refractive index of the gem material. When light passes through a gemstone and strikes a polished facet, the minimum angle possible for the facet to reflect the light back into the gemstone is called the critical angle. If the ray of light strikes a surface lower than this angle, it will leave the gem material instead of reflecting through the gem as brilliance. These lost light rays are sometimes referred to as "light leakage", and the effect caused by it is called "windowing" as the area will appear transparent and without brilliance. This is especially common in poorly cut commercial gemstones. Gemstones with higher refractive indexes generally make more desirable gemstones, the critical angle decreases as refractive indices increase, allowing for greater internal reflections as the light is less likely to escape.
Фасеттеу машинасы
Бұл машина кесу немесе жылтырату мақсатында дәл жазық дискіні ("жапырақ") ұстауға арналған мотормен жұмыс істейтін пластинаны пайдаланады. Металлға немесе шайырға біріктірілген алмаз абразивтері әдетте кесу үшін қолданылады, ал жылтырату үшін өте ұсақ алмаз ұнтағы немесе оксид негізіндегі жылтырату құралдарымен бірге түрлі материалдар қолданылады. Кесу кезінде әдетте су, ал жылтырату процесінде май немесе су қолданылады. Машина бұрыш көрсеткішінен, биіктік реттегіштен тұратын және әдетте айналу бұрышын орнату үшін белгілі бір тіс саны бар тісті шекара ("индекстік тісті шекара" деп аталады) қолданылатын "мачта" деп аталатын жүйені пайдаланады. Айналу бұрыштары тісті шекарадағы тіс санына пропорционалды түрде бөлінеді, бірақ көптеген машиналар айналу бұрышын одан да ұсақ интервалдармен реттеуге мүмкіндік беретін қосымша құралдарды қамтиды, олар көбінесе "реттегіш" деп аталады. Тас ("доп" немесе "доп таяғы" деп аталатын) әдетте металлдан жасалған таяққа бекітіліп, "күлте" деп аталатын мачта бөлігімен ұсталады.
This machine uses a motor driven plate to hold a precisely flat disk (known as a "lap") for the purpose of cutting or polishing. Diamond abrasives bonded to metal or resin are typically used for cutting laps, and a wide variety of materials are used for polishing laps in conjunction with either very fine diamond powder or oxide based polishes. Water is typically used for cutting, while either oil or water is used for the polishing process. The machine uses a system generally called a "mast" which consists of an angle readout, height adjustment and typically a gear (called an "index gear") with a particular number of teeth is used as a means of setting the rotational angle. The angles of rotation are evenly divided by the number of teeth present on the gear, though many machines include additional means of adjusting the rotational angle in finer increments, often called a "cheater". The stone is bonded to a (typically metal) rod known as a "dop" or "dop stick" and is held in place by part of the mast referred to as the "quill".
Қазіргі заманғы фасеттеу процесі
Жарып алынған тас, кезең-кезеңімен ұсақтап келетін қышпен жылтырату дискілерінде нақты бұрыштармен және индекс бойынша өңделеді, содан кейін әр қыртысын жылтырату үшін процесс соңғы рет қайталанады. Кесу және жылтырату процесінде бұрыштардың дәл қайталануына бұрыштарды көрсету және индекстік механизм көмектеседі. Жылтыратудың физикалық процесі пікірталас тудырады. Көпке тараған теория бойынша, жылтырату қоспасының ұсақ абразивті бөлшектері жарық толқындарының ұзындығынан кіші сызаттарды жасайды, осылайша оларды көзге көрінбейді етеді. Қымбат тастардың екі жағы (беті мен павильоны) болғандықтан, әр жағын кесу және жылтырату үшін тасты аударып қоюға арналған "көшіру жиырмасы" деп аталатын құрылғы қолданылады.
The dopped stone is ground at precise angles and indexes on cutting laps of progressively finer grit, and then the process is repeated a final time to polish each facet. Accurate repetition of angles in the cutting and polishing process is aided by the angle readout and index gear. The physical process of polishing is a subject of debate. One commonly accepted theory is that the fine abrasive particles of a polishing compound produce abrasions smaller than the wavelengths of light, thus making the minute scratches invisible. Since gemstones have two sides (the crown and pavilion), a device often called a "transfer jig" is used to flip the stone so that each side may be cut and polished.
Басқа әдістер
Қию минералдың кристалдық құрылымындағы химиялық байланыстардың жазықтық әлсіздігіне байланысты жүзеге асырылады. Егер дұрыс бұрышта күш түсірілсе, тас таза бөлінеді. Кейде өңделмеген асыл тастарды кішірек бөліктерге бөлу үшін қолданылса да, оның көмегімен қырларды жасау мүмкін емес. Алмазды қию бұрын кең таралған, бірақ тасқа зақым келтіру қаупі жоғары болғандықтан, көбінесе қанағаттандырмайтын алмаз сынықтарына әкеліп соқты. Алмазды кішірек бөліктерге бөлудің қазіргі таңдаған әдісі – кесу. Ескі және қарапайым жақтау машинасы деп аталатын жақтау машинасы, дәл ұзындықтағы ағаш доп таяқшаларын және мұқият орналастырылған тесіктері бар "бағана" жүйесін пайдаланды. Доп таяқшасының артқы жағын көптеген тесіктердің біріне орналастыру арқылы тасты аяқ жағына дәл бұрышта енгізуге болады. Мұндай машиналарды тиімді пайдалану үшін үлкен шеберлік қажет болды. Фасеттерді кесудің тағы бір әдісі – қисайған, ойыс фасеттер жасау үшін цилиндрлерді қолдану. Бұл техника дәстүрлі фасеттеу процесінің көптеген ерекше және көркемдік нұсқаларын жасауға мүмкіндік береді.
Cleaving relies on planar weaknesses of the chemical bonds in the crystal structure of a mineral. If a sharp blow is applied at the correct angle, the stone may split cleanly apart. While cleaving is sometimes used to split uncut gemstones into smaller pieces, it is never used to produce facets. Cleaving of diamonds was once common, but as the risk of damaging a stone is too high, undesirable diamond pieces often resulted. The preferred method of splitting diamonds into smaller pieces is now sawing. An older and more primitive style of faceting machine called a jamb peg machine used wooden dop sticks of precise length and a "mast" system consisting of a plate with holes carefully placed in it. By placing the back end of the dop into one of the many holes, the stone could be introduced to the lap at precise angles. These machines took considerable skill to operate effectively. Another method of facet cutting involves the use of cylinders to produce curved, concave facets. This technique can produce many unusual and artistic variations of the traditional faceting process.
Табиғи қаптауы
Көптеген кристаллдар табиғи түрде қырлы пішінде өседі. Мысалы, ас тұзы текшелер түрінде, ал кварц алтыбұрышты призмалар түрінде қалыптасады. Бұл ерекше пішіндер материалдың кристалдық құрылымы мен беттік энергиясының, сондай-ақ кристаллдың қалыптасқан жағдайларының нәтижесі болып табылады. Кристалл құрылымындағы Брауэстің торы, әдетте атомдар тығыз орналасқан жазықтықтар болып табылатын, "төмен энергиялы жазықтықтардың" мүмкін жиынтығын анықтайды. Мысалы, кубтық кристалда кубтың жақтарында немесе диагональдарында төмен энергиялы жазықтықтар болуы мүмкін. Бұл жазықтықтар төмен энергиялы болып саналады, себебі кристалл осы жазықтықтар бойынша бөлінгенде, салыстырмалы түрде аз байланыстар үзіледі және бұзылмаған кристаллға қарағанда энергияның өсімі аздау болады. Балама ретінде, бұл жазықтықтардың беттік энергиясы төмен. Кристаллдың жалпы термодинамикалық бос энергиясын азайту үшін ең төмен энергияға ие жазықтықтар ең ірі қырларды құрайды. Егер жазықтықтар функциясы ретінде беттік энергия белгілі болса, кристаллдың тепе-теңдік пішінін Вулф құрылысы арқылы анықтауға болады. Өсу жағдайлары, соның ішінде кристалл өсіп жатқан бет (субстрат), кристаллдың күтілетін пішінін өзгерте алады; мысалы, егер кристаллдың негізі субстраттан қысымға ұшыраса, бұл кристаллдың субстрат бойымен сыртқа қарай өсуіне қарағанда биікке өсуіне жағдай жасайды. Беттік энергия, соның ішінде әртүрлі жазықтықтардың салыстырмалы энергиясы, температура, қоршаған ортаның құрамы (мысалы, ылғалдылық) және қысым сияқты көптеген факторларға байланысты.
Many crystals naturally grow in faceted shapes. For instance, common table salt forms cubes and quartz forms hexagonal prisms. These characteristic shapes are a consequence of the crystal structure of the material and the surface energy, as well as the general conditions under which the crystal formed. The Bravais lattice of the crystal structure defines a set of possible "low energy planes", which are usually planes on which the atoms are close packed. For instance, a cubic crystal may have low energy planes on the faces of the cube or on the diagonals. The planes are low energy in the sense that if the crystal is cleaved along these planes, there will be relatively few broken bonds and a relatively small increase in energy over the unbroken crystal. Equivalently, these planes have a low surface energy. The planes with the lowest energy will form the largest facets, in order to minimize the overall thermodynamic free energy of the crystal. If the surface energy as a function of the planes is known, the equilibrium shape of the crystal may be found via the Wulff construction. Growth conditions, including the surface the crystal is growing on top of (the substrate), may change the expected shape of the crystal; for instance, if the base of the crystal is under stress from the substrate, this may favor the crystal growing taller rather than growing outwards along the substrate. The surface energy, including the relative energies of the different planes, depend on many factors including the temperature, the composition of the surroundings (e. g. humidity), and the pressure.