Кіріспе
Асыл тастар (сонымен қатар, құнды тас, зергерлік тас, жартылай құнды тас немесе жай ғана тас деп те аталады) – кесілген немесе жылтыратылған минералдық кристалдан жасалған, әшекей немесе зергерлік бұйымдарға қолданылатын материал. Кейбір тау жыныстары (мысалы, лазурит, опал және обсидиан) және кейде минерал емес органикалық материалдар (мысалы, янтарь, джет және інжу-маржан) да зергерлік бұйымдар жасау үшін пайдаланылуы мүмкін, сондықтан олар да асыл тастар саналады. Көптеген асыл тастар қатты болады, бірақ бразиллианит сияқты кейбір жұмсақ минералдар да түсі, жылтырлығы немесе эстетикалық құндылығы бар басқа да физикалық қасиеттері үшін зергерлік бұйымдарда қолданылуы мүмкін. Дегенмен, әдетте, жұмсақ минералдар сынықтығының жоқтығы мен нашар беріктігіне байланысты асыл тас ретінде қолданылмайды. Әлемнің түкпір-түкпірінен табылған, түсті асыл тастар индустриясы (алмазды қоспағанда) 2023 жылы шамамен 1,55 миллиард АҚШ долларына бағаланып, 2033 жылға қарай 4,46 миллиард АҚШ долларына дейін өседі деп күтілуде. Тас зерттеуші маман – гемолог, ал асыл тас жасаушы – лапидарист немесе асыл тас кесуші; ал алмаз кесуші – диамантажер.
A gemstone (also called a fine gem, jewel, precious stone, semiprecious stone, or simply gem) is a piece of mineral crystal which, when cut or polished, is used to make jewelry or other adornments. Certain rocks (such as lapis lazuli, opal, and obsidian) and occasionally organic materials that are not minerals (such as amber, jet, and pearl) may also be used for jewelry and are therefore often considered to be gemstones as well. Most gemstones are hard, but some softer minerals such as brazilianite may be used in jewelry because of their color or luster or other physical properties that have aesthetic value. However, generally speaking, soft minerals are not typically used as gemstones by virtue of their brittleness and lack of durability. Found all over the world, the industry of coloured gemstones (i. e. anything other than diamonds) is currently estimated at around US$ 1.55 billion as of 2023 and is projected to steadily increase to a value of US$ 4.46 billion by 2033. A gem expert is a gemologist, a gem maker is called a lapidarist or gemcutter; a diamond cutter is called a diamantaire.
Өзіндіктері мен жіктелуі
Батыстағы дәстүрлі жіктеу, ежелгі гректерге дейін барып, қымбат және жартылай қымбат тастарды ажыратудан басталады; басқа мәдениеттерде де ұқсас айырмашылықтар кездеседі. Қазіргі заманда асыл тастарға зөңрөң, рубин, сапфир және алмаз жатады, ал қалғандары жартылай асыл тастар болып саналады. Бұл жіктеу ежелгі дәуірдегі аталған тастардың сирек кездесуі мен олардың сапасын көрсетеді: барлығы мөлдір, ең таза түрінде жақсы түсті (түссіз алмазды қоспағанда), ал Мосс шкаласы бойынша қаттылығы 8-тен 10-ға дейін жетеді. Басқа тастар түсі, мөлдірлігі және қаттылығы бойынша жіктеледі. Дәстүрлі жіктеу міндетті түрде қазіргі заманғы құндылықтарды көрсетпейді; мысалы, гранат салыстырмалы түрде арзан болғанымен, цворит деп аталатын жасыл гранат орташа сапалы зөңрөңнен әлдеқайда құнды болуы мүмкін. Өнер тарихы мен археологияда жартылай асыл тастарды белгілеу үшін «қатты тас» деген дәстүрлі термин де қолданылады. «Қымбат» және «жартылай қымбат» терминдерін коммерциялық мақсатта қолдану, әрине, жаңылыстыруға болады, себебі ол кейбір тастардың басқаларынан құндырақ екенін ұғындырады, бірақ бұл нарықтық құнында көрінбейді, алайда егер сөз қажеттілік туралы болса, бұл көбінесе дұрыс. Қазіргі кезде асыл тастарды гемологтар зерттейді, олар тастар мен олардың қасиеттерін гемология саласына тән арнайы терминологияны қолдана отырып сипаттайды. Гемолог тасты анықтау үшін алдымен оның химиялық құрамын анықтайды. Мысалы, алмаз көміртектен, ал рубин алюминий оксидінен тұрады. Көптеген асыл тастар кристалдық жүйесі бойынша жіктеледі, мысалы, кубтық, тригональді немесе моноклиндік. Тағы бір термин – пішін, яғни тас әдетте қандай түрінде кездеседі. Мысалы, кубтық кристалдық жүйесі бар алмаздар көбінесе октаэдр түрінде табылады. Асыл тастар түрлі топтарға, түрлерге және сорттарға бөлінеді. Мысалы, рубин – корундтың қызыл сорты, ал корундтың басқа кез келген түсі сапфир деп есептеледі. Басқа мысалдар: зөңрөң (жасыл), аквамарин (көк), қызыл берил (қызыл), гошенит (түссіз), гелиодор (сары) және морганит (күлгін), олардың барлығы берил минералының түрлері. Тастар түсі (түсі, тоны және қанықтығы), оптикалық құбылыстары, жылтырлығы, сыну көрсеткіші, екі рефракция, дисперсия, меншікті салмағы, қаттылығы, жарылуы және сынуы бойынша сипатталады. Олар плеохроизм немесе қос рефракцияны көрсете алады. Оларда люминесценция және ерекше сіңіру спектрі болуы мүмкін. Асыл тастарды «суы» бойынша да жіктеуге болады. Бұл тастың жылтырлығының, мөлдірлігінің немесе «жарығының» белгілі бір деңгейі. Өте мөлдір тастар «бірінші су» деп саналады, ал «екінші» немесе «үшінші су» тастар мөлдірлігі төмен болады. Сонымен қатар, тастың ішіндегі материал немесе ақаулар инклюзия ретінде кездесуі мүмкін.
Құны
Қадірлі тастардың жалпыға бірдей қабылданған сараптау жүйесі жоқ. Алмаздар Америкалық гемология институты (GIA) 1950 жылдардың басында әзірлеген жүйе бойынша сараланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, барлық асыл тастар қанағатты көзбен сараланатын болған. GIA жүйесі маңызды жаңалықты қамтыды: 10 есе үлкейтуді айқындықты саралау стандарты ретінде енгізу. Басқа асыл тастар әлі де қанағатты көзбен (20/20 көру қабілетін ескере отырып) сараланады. Алмазды саралауға қолданылатын факторларды сипаттауға көмектесетін «төрт С» (түс, кесім, айқындық және карат) есімді есте сақтау құралы енгізілді. Бұл санаттарды өзгерту арқылы барлық асыл тастарды саралауды түсінуге болады. Төрт критерийдің салмағы түсті асыл тастарға немесе түссіз алмаздарға қолданғанда әртүрлі болады. Алмаздың кесімі құндылығының басты белгісі, одан кейін айқындығы мен түсі. Идеалды кесім алмазды жарқыратады, жарықты оның құраушы бөліктеріне – жаңбырлы түстерге (дисперсия) бөліп, оны жарқын кішкентай бөліктерге (сцинтилляция) айналдырып, көзге (жарық) жеткізеді. Оның өңделмеген кристалды түрінде алмаз мұның ешқайсысын жасамайды; оған дұрыс пішін қажет, және бұл «кесім» деп аталады. Түсі бар асыл тастарда, оның ішінде түсті алмаздарда, сапаның басты белгісі – түстің тазалығы мен әдемілігі. Түсті тасты құнды ететін физикалық қасиеттері – түс, айқындық (зумрудтарда әрқашан белгілі бір мөлшерде кірікпелер болады), кесім, тастың ішіндегі ерекше оптикалық құбылыстар, мысалы, түс аймақтануы (тастың ішінде түстің тегіс бөлінбеуі) және астерия (жұлдыз тәрізді эффект). Алмаз, рубин, сапфир және зөмірге сияқты жалпы және жиі қолданылатын асыл тастардан басқа, інжу-маржан мен опал да зергерлік саудада бағалы деп танылған. Бразилияда 19 ғасырда аметисттің көптеп табылуына дейін аметист те «бағалы тас» саналған. Өткен ғасырда аквамарин, перидот және мысық көзі (цимофан) сияқты тастар да танымал болды, сондықтан олар құнды деп есептелді, осылайша минералдың сирек кездесуі оның бағалы тас ретінде жіктелуіне және оның құнына әсер ететіні туралы түсінік нығайтылды. Бүгінде асыл тастар саудасында мұндай айырмашылық жоқ. Сирек немесе ерекше асыл тастар, әдетте, асыл тастар сапасында өте сирек кездесетін және тек білушілерге ғана таныс, олардың ішінде андалузит, аксинит, касситерит, клиногумит, панит және қызыл берил бар. Асыл тас бағасы мен құндылығы тастың сапасы мен ерекшеліктерімен анықталады. Бұл қасиеттерге оның айқындығы, сирек кездесетіндігі, ақаулардың болмауы, тастың әдемілігі, сондай-ақ мұндай тастарға сұраныс жатады. Түсті асыл тастар мен алмаздардың бағасына әсер ететін факторлар әртүрлі. Түсті тастардың бағасы нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа байланысты анықталады, ал алмаздар күрделірек. Алмаздың құны орналасқан жеріне, уақытына және алмаз сатушылардың бағасына байланысты өзгеруі мүмкін, әсіресе әлемдегі алмаздың көп бөлігі бір ғана орган – De Beers компаниясының қатаң және эксклюзивті бақылауында. Асыл тастардың эстетикалық және әшекейлік мақсатына қоса, олардың емдік қасиеттеріне сенетін энергия медицинасының жақтаушылары да бар. Соңғы кезде танымал бола бастаған асыл тас – Куприан Эльбаит турмалині, оны «Параиба турмалині» деп те атайды. Ол алғаш рет 1980 жылдардың соңында Бразилиядағы Параибада, кейін Мозамбик пен Нигерияда табылды. Ол жарқыраған неоновый көк түсімен танымал. Параиба турмалині өзінің түсінің арқасында соңғы уақытта ең танымал асыл тастардың біріне айналды және Gübelin Gemlab компаниясының мәліметінше, рубин, зөмірге және сапфирден кейінгі маңызды асыл тастардың бірі болып саналады. Тіпті, ол турмалин болса да, Параиба турмалині ең қымбат асыл тастардың бірі.
Түстер
Кез келген материалдың түсі жарықтың табиғатына байланысты. Күндізгі жарық, көбінесе ақ жарық деп аталады, спектрдің барлық түстерінің қосындысы. Жарық материалға түскенде, жарықтың көп бөлігі сіңіріледі, ал белгілі бір жиілік немесе толқын ұзындығының шағын бөлігі кері шағылысады. Көзге жеткен шағылысқан бөлік – қабылданатын түс. Рубин қызыл түсті көрінуіне себебі – ол ақ жарықтың басқа барлық түстерін сіңіріп, қызыл түсті шағылыстырады. Бірдей материал әртүрлі түстерде көрінуі мүмкін. Мысалы, рубин мен сапфирдің негізгі химиялық құрамы бірдей (екеуі де корундтан тұрады), бірақ олардың жеке құрамына байланысты жарықтың әртүрлі толқын ұзындығын сіңіріп, шағылыстыратын қоспалардың болуынан әртүрлі түстерде көрінеді. Тіпті бір атаумен белгіленген асыл тастар да әртүрлі түстерде кездесуі мүмкін: сапфирлер көк және қызғылт түстердің әртүрлі реңктерін көрсетеді, ал "ерекше сапфирлер" сарыдан қызғылт-сарыға дейін басқа түстердің кең ауқымын көрсетеді, соңғысы "падпарадша сапфирі" деп аталады. Бұл түс айырмашылығы тастың атомдық құрылысына байланысты. Әр түрлі тастардың химиялық құрамы мен құрылымы бірдей болғанымен, олар толыққанды бірдей емес. Кез келген уақытта атомның орнына басқа атом келуі мүмкін, кейде миллионда бір атомға дейін. Осы қоспалар кейбір түстерді сіңіріп, қалған түстерге әсер етпейді. Мысалы, таза минералды күйінде түссіз болатын берилл, хром қоспасымен зөбәржатқа айналады. Хромның орнына марганец қосылса, берилл қызғылт морганитке айналады. Темірмен бірге ол аквамаринге айналады. Кейбір асыл тастарды өңдеу кезінде осы қоспаларды "өзгертуге" болады, осылайша асыл тастың түсі өзгертіледі.
Емдеу
Әдетте, асыл тастардың түсі мен мөлдірлігін жақсарту үшін оларға өңдеу жасалады. Кейбір жағдайларда, асыл тасқа қолданылған өңдеу оның беріктігін де арттыруы мүмкін. Табиғи асыл тастарды дәстүрлі кесу және жылтырату арқылы өзгертуге болатындықтан, басқа өңдеу түрлері тастың сыртқы түрін одан әрі жақсартуға мүмкіндік береді. Өңдеудің түрі мен мөлшеріне қарай, олар тастың құнына әсер етеді. Кейбір өңдеулер кеңінен қолданылады, себебі нәтижесінде алынған асыл тас тұрақты болады, ал басқалары жиі қабылданбайды, өйткені асыл тастың түсі тұрақсыз болып, бастапқы түсіне қайта оралуы мүмкін.
Ерте тарих
Қазіргі заманғы құралдар ойлап табылғанға дейін, мыңдаған жылдар бұрын адамдар асыл тастарды өңдеу және олардың сапасын жақсарту үшін түрлі тәсілдерді қолданған. Асыл тастарды өңдеудің ең алғашқы әдістерінің кейбірі Миной дәуіріне дейін жетеді, мысалы, фольга қолдану, яғни металл фольганы асыл тастың түсін күшейте түсу үшін пайдалану. 2000 жыл бұрын Плиний Ескінің "Табиғи тарих" кітабында сипатталған басқа да тәсілдерге майлау және бояу/дақ тарту кіреді.
Жылу
Жылу асыл тастың түсін немесе тазалығын жақсарта да, нашарлата да білуі мүмкін. Жылумен өңдеу процесі асыл тас өндірушілер мен кесушілерге ғасырлар бойы белгілі болған, және көптеген тас түрлері үшін бұл әдеттегі практика. Цитриннің көп бөлігі аметисті қыздыру арқылы жасалады, ал ішінара қыздырудың нәтижесінде "аметрин" пайда болады – жартылай аметист және жартылай цитрин. Аквамариннің сары түсін жоюға, немесе жасыл түсін көк түске өзгертуге, немесе оның қазіргі көк түсін күңгірттеу көк түске айналдыруға жиі қыздырылады. Сапфир мен рубиннің көп бөлігі түсі мен тазалығын жақсарту үшін түрлі жылулық өңдеулерден өтеді. Алмаз бар зергерлік бұйымдарды жөндеу үшін қыздырғанда, алмазды борат қышқылымен қорғау қажет, әйтпесе таза көміртектен тұратын алмаздың беті немесе тіпті толығымен күйіп кетуі мүмкін. Сапфирлер мен рубиндерді құрайтын зергерлік бұйымдарды қыздырғанда, оларды борат қышқылымен (ол бетін бұзуы мүмкін) немесе басқа да заттармен жабуға болмайды. Оларды алмаз сияқты күйуден қорғаудың қажеті жоқ (бірақ металл бөліктері қызған кезде тас бар зергерлік бұйымның бөлігін суға батыру арқылы тастарды жылу стресінен жарылудан қорғау қажет).
Сәулелену
Жарықтандыру процесі зергерлік өнеркәсібінде кеңінен қолданылады және табиғатта кездеспейтін немесе өте сирек кездесетін асыл тастардың түстерін жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, әсіресе ядролық реакторда жүргізілген жағдайда, бұл процестер асыл тастарды радиоактивті етуі мүмкін. Өңделген асыл тастардың қалдық радиоактивтілігіне байланысты денсаулыққа қауіптердің туындауы көптеген елдерде мемлекеттік реттеулерге әкеп соқты. Көк топаздың барлық түрі, оның ашық және "Лондон" көгі сияқты қою түстері де, ақ түстен көк түске өзгерту үшін сәулелендіріледі. Жасыл кварцтың (Oro Verde) көп бөлігі сары-жасыл түс алу үшін сәулелендіріледі. Алмазды көбінесе көк-жасыл немесе жасыл түске айналдыру үшін сәулелендіреді, бірақ басқа да түстерге қол жеткізуге болады. Ашық және орташа сары алмастарды гамма сәулелерімен өңдегенде олар жасыл түске, ал жоғары энергиялы электронды сәулемен көк түске айналуы мүмкін.
Сымдау/майлау
Жаралған жарықтары бар изумрудтар кейде оларды жасыру үшін балауыз немесе маймен толтырылады. Бұл балауыз немесе май түсі де өзгертіліп, изумрудтың түсі мен айқындығы жақсырақ көрінуіне қол жеткізіледі. Түркіз де көбінесе осылай өңделеді.
Сынған жерлерді толтыру
Сынған жерлерін толтыру әртүрлі асыл тастармен, мысалы алмаз, изумруд және сапфирлермен қолданылып келген. 2006 жылы "шынымен толтырылған рубиндер" кеңінен танымал болды. 10 караттан (2 г) асатын және ірі жарықтары бар рубиндер қорғасын шынымен толтырылды, бұл олардың сыртқы түрін (әсіресе үлкен рубиндерді) айқын жақсартты. Мұндай өңдеулерді анықтау өте оңай.
Ағарту
Тағы бір жалпы қолданылатын әдіс – асыл тастарды ағарту. Бұл әдіс тас түсін азайту үшін химиялық заттарды қолдануды қамтиды. Ағартудан кейін, қаламайтын түстер жойылғаннан соң, асыл тасты бояу арқылы бірге өңдеуге болады. Сутек пероксиді – асыл тастарды өзгерту үшін ең көп қолданылатын зат, осылайша жаде мен інжу-маржанды өңдеуде жиі пайдаланылады. Ағарту процесінен кейін импрегнация жасауға болады, бұл асыл тастың беріктігін арттырады. Мұның салдарынан асыл тас өндірісінде табиғи ресурстар мен еңбек күшінің пайдаланылуы туындайды. Көптеген кендер, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, қауіпсіздік шараларының жеткіліксіздігі, жалақының төмендігі және нашар еңбек жағдайлары сияқты қиындықтарға тап болады. Асыл тас өндірісі көбінесе елсіз немесе дамылмаған аймақтарда жүргізіледі, онда тиісті инфрақұрылым мен денсаулық сақтау және білім беру сияқты қажетті қызметтерге қол жеткізу қиын. Бұл әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерді күшейтеді және қоғамның дамуына кедергі келтіреді, нәтижесінде асыл тас өндірісінен түсетін пайда процеске тікелей қатысушыларға толыққанды жетпейді. Тағы бір мәселе – кен өндіру қызметінен туындаған қоршаған ортаның нашарлауы. Экологиялық ахуалдың нашарлауы экожүйелер мен биологиялық әртүрлілікке ұзақ мерзімді қауіп төндіреді, сонымен қатар зардап шеккен аймақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын нашарлатады. Реттелмеген кен өндіру әдетте орманды жоюға, топырақ эрозиясына және судың ластануына әкеледі, бұл экожүйелер мен биологиялық әртүрлілікке қауіп келтіреді. Реттелмеген кен өндіруі табиғи ресурстардың азаюына да себеп болуы мүмкін, бұл тұрақты даму перспективаларын төмендетеді. Асыл тас өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін әсері экожүйелерге қауіп төндірумен қатар, қол жетімді ресурстардың сапасы мен мөлшерін азайту арқылы өнеркәсіптің ұзақ мерзімді өміршеңдігіне де нұқсан келтіреді. Сонымен қатар, асыл тас индустриясы өндірушілер мен тұтынушыларға әсер ететін ашықтық және этика мәселелеріне де осал. Стандартталған сертификаттау процестерінің жоқтығы және заңсыз тәжірибелердің кең таралғандығы нарық тұтастығы мен сенімін жоғалтады. Жеткізу тізбегіндегі ашықтық пен жауапкершіліктің жеткіліксіздігі бұрыннан бар теңсіздіктерді күшейтеді, себебі делдалдар мен корпорациялар көбінесе пайданың үлкен бөлігін иеленеді. Нәтижесінде, жеткізу тізбегі бойынша пайданың тең емес бөлінуі әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерді жақсартуға, әсіресе асыл тастар өндірілетін аймақтарда, тиімді көмектеспейді. Осы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарды шешу үшін үкіметтер, өнеркәсіп басшылары және қоғамды қоса алғанда, барлық мүдделі тараптардан тұрақты тәжірибелерді қолдау және барлық қатысушылар үшін әділ нәтижелерді қамтамасыз ету үшін күш салу қажет. Әділ еңбек тәжірибесін, қоршаған ортаның тұрақтылығын және этикалық көздерді қамтамасыз ету үшін ережелерді енгізу және күшпен орындау маңызды. Сонымен қатар, білім беру және денсаулық сақтау сияқты қоғамдық даму жобаларына инвестиция салу кедейлікті жеңілдетуге және асыл тас индустриясына тәуелді әлсіз топтарды күшейтуге көмектеседі. Адам құқықтары мен қоршаған ортаның тұтастығын сақтай отырып, өндірушілер мен тұтынушыларға пайда әкелетін асыл тастар саудасын дамыту үшін салалық ынтымақтастық маңызды.
Синтетикалық және жасанды асыл тастар
Синтетикалық асыл тастар имитациялық немесе симуляциялық асыл тастардан өзгеше. Синтетикалық асыл тастар физикалық, оптикалық және химиялық тұрғыдан табиғи тасқа толық сәйкес келеді, бірақ зертханада жасалады. Имитациялық немесе симуляцияланған тастар химиялық құрамы жағынан табиғи тастан мүлдем бөлек, бірақ сыртқы түрімен оған ұқсас болуы мүмкін; олар басқа минералдан (спинельден), шыныдан, пластиктен, шайырдан немесе басқа да қоспалардан жасалған синтетикалық асыл тастардан да құралуы мүмкін. Имитациялық тастардың мысалдарына кубтық цирконий (цирконий оксидінен), синтетикалық моссанит және түссіз синтетикалық корунд немесе спинельдер жатады; бәрі де алмаздың симуляциясы болып табылады. Симуляциялар нағыз тастың сыртқы түрі мен түсін қайталайды, бірақ оның химиялық және физикалық қасиеттеріне ие емес. Жалпы алғанда, олардың барлығы алмаздан кем қатты. Моссаниттің жарық сыну көрсеткіші алмаздан жоғары, сондықтан бірдей мөлшердегі және кесілген алмаздың қасында оның "жарығы" көбірек байқалады. Өсірілген, синтетикалық немесе "зертханада жасалған" асыл тастар имитация емес: олардың негізгі минералды және бояу элементтері бірдей. Мысалы, алмаз, рубин, сапфир және зүгрімдер зертханаларда, табиғи түрде кездесетін нұсқаларымен толық сәйкес химиялық және физикалық қасиеттерге ие болып өндіріледі. Синтетикалық (зертханада жасалған) корунд, оның ішінде рубин мен сапфир, өте кең таралған және табиғи тастардан әлдеқайда арзан. Кішкентай синтетикалық алмаздар өнеркәсіптік абразивтер ретінде көп мөлшерде өндіріледі, бірақ үлкен, асыл тас сапасындағы синтетикалық алмаздар да бірнеше караттық салмақта қол жетімді. Асыл тас табиғи тас болсын немесе синтетикалық, оның химиялық, физикалық және оптикалық қасиеттері бірдей: олар бір минералдан тұрады, бірдей іздік элементтермен боялған, бірдей қаттылыққа, тығыздыққа және беріктікке ие, сондай-ақ бірдей түс спектрін, жарық сыну көрсеткішін және егер болса, қос сынуын көрсетеді. Зертханада жасалған тастар көбінесе табиғи тастарда кездесетін қоспалардың болмауына байланысты, одан да жарқын түске ие. Синтетикалық тастар, егер олар әдейі қосылмаса немесе сарапшыны алдау мақсатымен жасалмаса, асыл тастың айқындығын немесе түсін төмендететін табиғи қоспалардан бос жасалады. Ал синтетикалық тастарда табиғи тастарда кездеспейтін кемшіліктер жиі кездеседі, мысалы, синтез кезінде қолданылатын зертханалық табақтардан тотыққан металл бөлшектері.
Түрлері
Кейбір асыл тастарды жасау басқаларына қарағанда қиын, және барлық тастарды жасап шығару коммерциялық мағынада тиімді емес. Қазіргі уақытта нарықта осылар көп кездеседі.
Синтетикалық корунд
Синтетикалық корунд рубин (қызыл түрі) және сапфирді (басқа түстердің түрлерін) қамтиды, екеуі де жоғары сұранысқа ие және бағалы саналады. Синтетикалық корундты көбінесе жалынды қорыту арқылы жасауды жалғастырады, себебі ол ең экономикалық тиімді, бірақ флюс өсіру және гидротермалды өсіру әдістерімен де өндіруге болады.
Синтетикалық бериллер
Ең көп кездесетін синтезделген берил – изумруд (жасыл). Сары, қызыл және көк бериллдер болуы мүмкін, бірақ олар әлдеқайда сирек. Синтетикалық изумруд флюс өсіру процесінің дамуымен мүмкін болды және осы процесте, сондай-ақ гидротермалды өсіру арқылы өндіріледі.
Синтетикалық кварц
Синтетикалық кварцтың түрлеріне цитрин, рауза кварцы және аметист жатады. Табиғи кварц сирек емес, сондықтан ол әдемілік үшін ғана емес, практикалық мақсаттарда да синтетикалық түрде өндіріледі. Кварц қысымға түскенде электр тогын тудырады және сағаттарда, сағаттардың механизмінде және осцилляторларда қолданылады.
Синтетикалық шпинел
Синтетикалық шпинель алғаш рет жай ғана орын алып қалды. Оны кез келген түсте жасауға болады, сондықтан ол түрлі табиғи асыл тастарды ұқсату үшін танымал. Ол флюс арқылы өсіру және гидротермальдық өсіру әдістерімен жасалады. Бұл қазіргі күні корунд жасаудың ең тиімді және көп қолданылатын әдісі болып табылады. Жалынмен балқыту процесі Вернеуль пешінде жүзеге асырылады. Пеш кері тісті сорғышпен, өте ыстық оттегі-сутегі жалынын тудыратын, ұнтақ шашырату құрылғысынан және керамикалық тұғырдан тұрады. Көзге арналған асыл тасқа сәйкес келетін химиялық ұнтақ осы жалын арқылы өтеді. Бұл ингредиенттерді балқытып, тақтаға тамшылап түсіреді, олар кристаллға, яғни "буль" деп аталатын түйірге айналады. Нақты асыл тас ингредиенттері осы сұйықтыққа қосылып, ерітіліп, содан кейін қайтадан кристалданып, қажетті асыл тасты құрайды. Бұл жалынмен балқыту процесіне қарағанда ұзаққа созылады және қажетті соңғы өлшемге байланысты екі айдан бір жылға дейін жалғасуы мүмкін.
Гидротермиялық өсу (ерітінді процессі)
Гидротермиялық өсім процесі минералдардың табиғи өсу процесін имитациялауға бағытталған. Қажетті әшекей тастар суға толы ыдысқа жабылып, жоғары қысымға ұшыратылады. Су қайнау температурасынан асып кететіндей қыздырылады, бұл әдетте ерімейтін материалдардың еруіне мүмкіндік береді. Ыдыс жабық болғаннан кейін қосымша материал қосу мүмкін болмағандықтан, ірі әшекей тас жасау үшін процесс алдыңғы партиядан алынған "тұқым" тасқа жаңа материалдың кристалдануымен басталады. Бұл процестің аяқталуы бірнеше аптаға созылады.
Сирек кездесетін асыл тастардың тізімі
Пайнит 1956 жылы Мьянмадағы Онгэң аймағында табылған. Бұл минерал британдық гемолог Артур Чарльз Дэви Пэйннің құрметіне аталған. Бір кезде ол Жер бетіндегі ең сирек кездесетін минерал деп есептелген. Танзанит 1967 жылы Солтүстік Танзанияда табылды. Келесі 30 жылда оның қоры азаюы мүмкін, сондықтан бұл асыл тас алмастан да сирек деп саналады. Бұл асыл тастың жарқын көк түсі қыздыру арқылы пайда болады. Гибонит 1956 жылы Мадагаскарда табылған. Ол француз геологы Пол Хибонның есімімен аталған. Сапалы гибонит тек Мьянмада ғана табылған. Қызыл берил немесе биксбит 1904 жылы Юта штатының Бивер қаласының жанында табылған және американдық минералог Мейнард Биксбидің құрметіне аталған. Еремеев биті 1883 жылы Ресейде ашылған, ал оны ашқан Павел Владимирович Еремеевтің (1830–1899) есімімен атаған. Чемберсайт 1957 жылы АҚШ-тың Техас штатындағы Чемберс округінде табылды және ол кен орнының атымен аталған. Тааффейт 1945 жылы ашылған. Ол оны ашқан ирланд гемологы, граф Эдвард Чарльз Ричард Таафтың есімімен аталған. Мусгравит 1967 жылы Оңтүстік Австралиядағы Мусграв тауларында табылған және ол аймақтың атымен аталған. Қара опал Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында тікелей өндіріледі, сондықтан ол опалдың ең сирек түрі болып табылады. Қараңғы құрамына ие болғандықтан, бұл асыл тас түрлі-түрлі түстерде болуы мүмкін. Land of the Lustrous – басты кейіпкерлері адам тәрізді асыл тастар ретінде бейнеленген аниме және манга сериалы. Стивен Юниверс – американдық анимациялық телесериал, оның басты кейіпкерлері әйел адамдарға ұқсайтын сиқырлы асыл тастар.