Көхинор: Әлемдегі ең ірі кесілген алмаздың тарихы

Кіріспе

Үлкен кесілген алмаз; , /k//əʊ//ɪ/'/n//ʊər/ KOHinOOR), сондай-ақ Koh e Noor, Kohinoor және Koh i Nur деп те жазылады, әлемдегі ең үлкен кесілген алмастардың бірі, салмағы efn<name="weight"/> 19 ғасырдан бері 82 3/4-тен 122 3/4 каратқа дейін салмағы туралы қате мәлімдемелер жасалып келді. 1992 жылға дейін Koh i Noor-дың ресми салмағы 108,93 метрикалық карат болды, бірақ бұл көрсеткіш 105,602 метрикалық каратқа түзетілді.

Large cut diamond

The ; ,/k//əʊ//ɪ/'/n//ʊər/ KOHinOOR), also spelled Koh e Noor, Kohinoor and Koh i Nur, is one of the largest cut diamonds in the world, weighing efn|name="weight"|Weights from 82 3/4 to 122 3/4 carats have been erroneously published since the 19th century. Until 1992, the official weight of the Koh i Noor was 108.93 metric carats, but this figure has been revised to 105.602 metric carats,

Originally, the stone was of a similar cut to other Mughal era diamonds, like the Daria i Noor, which are now in the Iranian National Jewels. In 1851, it went on display at the Great Exhibition in London, but the lackluster cut failed to impress viewers. Prince Albert, husband of Queen Victoria, ordered it to be re cut as an oval brilliant by Coster Diamonds. By modern standards, the culet (point at the bottom of a gemstone) is unusually broad, giving the impression of a black hole when the stone is viewed head on; it is nevertheless regarded by gemologists as "full of life". Since arriving in the UK, it has only been worn by female members of the British royal family. It is said to bring bad luck if it is worn by a man. Victoria wore the stone in a brooch and a circlet. After she died in 1901, it was set in the Crown of Queen Alexandra. It was transferred to the Crown of Queen Mary in 1911, and finally to the Crown of Queen Elizabeth The Queen Mother in 1937 for her coronation. Today, the diamond is on public display in the Jewel House at the Tower of London. The governments of India, Iran, Pakistan, and Afghanistan, as well as the Taliban, have all claimed ownership of the Koh i Noor, demanding its return ever since India gained independence from the British Empire in 1947. The British government insists the gem was obtained legally under the terms of the Last Treaty of Lahore and has rejected the claims. In 2018, at the Supreme Court of India the Archeological Survey of India clarified that the diamond was surrendered to the British and "it (the diamond) was neither stolen nor forcibly taken away".

Бастапқыда тастың кесуі Дәрия-и Нур сияқты басқа моғол дәуірінің алмаздарына ұқсас болды, ол қазір Иранның ұлттық қазынасында сақталуда. 1851 жылы ол Лондондағы Ұлы көрмеде қойылды, бірақ сәлсіз кесуі көрермендерге әсер етпеді. Королева Викторияның күйеуі, Альберт ханзадасы, оны Coster Diamonds компаниясында овалды бриллиант түрінде қайта кесуге бұйырды. Қазіргі стандарттар бойынша, кулет (алмаздың төменгі нүктесі) тым кең, сондықтан тасқа тіке қарағанда қара тесік сияқты көрінеді; бірақ гемологтар оны "өмірге толы" деп санайды. Ұлыбританияға келгеннен бері оны британдық корольдік отбасының әйел мүшелері ғана киеді. Еркек адам киген жағдайда, ол бақытсыздық әкеледі делінеді. Виктория тасты брошь және тізгінмен киді. Ол 1901 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол королева Александраның тажына орнатылды. 1911 жылы Мэри королевасының тажына, ал 1937 жылы королева Елизавета анасының тажына берілді. Бүгінде алмаз Лондон мұнарасындағы зергерлік бөлмесінде қойылған. Үндістан, Иран, Пәкістан және Ауғанстан үкіметтері, сондай-ақ Талибан, 1947 жылы Үндістан Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан бері Koh i Noor-ға иелік етуді талап етіп, оны қайтаруды талап етіп келеді. Британ үкіметі асыл тастың Лахор шартының талаптарына сәйкес заңды түрде алынғанын мәлімдеп, бұл талаптарды жоққа шығарды. 2018 жылы Үндістанның Жоғарғы сотындағы мәлімдемесінде Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасы алмаз британдықтарға берілгенін және "ол (алмаз) ұрланбағанын және күшпен алынбағанын" нақтылады.

Аңыздық шығу тегі

Могол империясын құрған түрік-моңғол Бабур 187 караттан сәл асатын "атақты" алмаз туралы жазған. Дели сұлтандығының Халджи әулетінен Алауддин Халджидің күнделігінде айтылғандай, ол 14 ғасырдың басында Оңтүстік Үндістан мемлекеттеріне шабуыл жасағанда үлкен алмазға қол жеткізіп, оны Какатиялардан тонап алған. Кейін ол сұлтандықтың келесі әулеттеріне өтті, ал Бабур 1526 жылы Панипат шайқасында Дели мен Аграны бағындырғаны үшін осы алмазды сыйлық ретінде алды. Дегенмен, оның қашан және қайда табылғаны туралы нақты мәліметтерді растау мүмкін емес, сондай-ақ оның бастапқы иесі туралы көптеген әртүрлі теориялар бар. Бір кезде Шах Джаханның ұлы Аурангзебтің қолында болғанда, тасты венециялық әшекейші Хортенс Борджия кескен деген қаңқу тарады. Ол үлкен тастың салмағын азайтып, осы салғылық үшін Борджияға 10 мың рупия айып салынды. Алайда, соңғы зерттеулер Борджияның алмазды кескен туралы әңгіме дұрыс емес екенін көрсетті, және бұл Кремльдегі Екатерина Ұлының императорлық скипетрінің бөлігі болған Орлов туралы әңгімемен шатастырылған болуы мүмкін.

Ерте тарих

Үндістан тарихының басында алмас ең бағалы асыл тас саналған. Бірақ, Моғол билігі тұсында алмастар бұл мәртебесінен айырылды. Моғол қазынасын қарап, Акбардың бас визирі Абу'л Фазл ибн Мубарак, ақсүйектердің ең қастерлейтін әшекейлері қызыл шпинельдер мен Бирма рубиндері екенін айтты. Надир Шахтың өмірбаяуын жазған Мұхаммед Қазим Марви 1740 жылдары тақтың бірінің басында, сондай-ақ басқа да танымал асыл тастармен бірге, мысалы, Ұлы Тимур рубині мен Дарья-и-Нурды көргенін жазды. Надир Шах өлтіріліп, 1747 жылы оның империясы құлағаннан кейін, Кох-и-Нур оның немересіне тиді, ол 1751 жылы Ауған империясын құрған Ахмад Шах Дурраниге қолдауы үшін оны сыйға берді. Бір жыл өткен соң, Шах Шужа Ресейдің Ауғанстанға басып кіруіне қарсы тұру үшін Ұлыбританиямен одақ құрды. Ол тез құлатылды, бірақ алмасты алып, Лахорға (қазіргі Пәкістан) қашты, онда Сикх империясын құрған Ранжит Сингх оған көрсеткен қонақжайлылығы үшін алмас оған берілуін талап етті және 1813 жылы оны иеленді. Шах Шужаның естеліктерінде Ранжит Сингх оның алдында ұлын азаптап, осылайша алмасқа қол жеткізгені айтылады, бірақ бұл Шужаның осындай құнды нәрсені ерікті түрде немесе мәжбүрлі түрде бергенін ақтау үшін ойлап тапқан әңгіме болуы мүмкін.

Махараджа Ранжит Сингхтің қолында

Ранжит Сингх алмасты Лахордың зергерлерімен екі күн бойы тексеріп, Шужаның оны алдамағанын анықтады. Зергерлердің растауынан кейін, ол Шужаға 125 мың рупия сыйлады. Содан кейін Ранджит Сингх Амритсардың бас зергерлерінен алмастың құнын бағалауды сұрады; зергерлер алмастың құны «ешқандай есептеуге келмейтіндей жоғары» екенін мәлімдеді. Ранджит Сингх алмасты өзінің шапанына бекітіп, оны халқына көрсету үшін пілге мініп шеру жасады. Ол оны Дивали мен Дюссера сияқты маңызды мерекелерде қолғап ретінде тағып, саяхаттарында өзімен бірге алып жүретін. Ол оны көрнекті қонақтарға, әсіресе британдық офицерлерге көрсетіп тұратын. Бір күні Ранджит Сингх алмастың бұрынғы иелері – Шужа мен оның әйелі Вафа Бегумнан – оның құнын бағалауды сұрады. Вафа Бегум: «Егер күшті адам төрт бағытқа және тік жоғары тас лақтырса, Кох-и-Нур сол кеңістіктегі алтын мен асыл тастардан да құндырақ болар еді», – деп жауап берді. Ранджит Сингх Кох-и-Нур ұрлануынан қатты қорқыныш сезінді, себебі бұрын маскүнемдікке берілген кезде одан бір құнды зергерлік бұйым ұрланған болатын. Ол алмасты қолданылмаған кезде Гобиндгарх бекінісіндегі жоғары қауіпсіздікпен қамтамасыз етілген бөлмеде сақтап қойды. Алмазды тасымалдағанда, оны күзетілген түйенің үстіндегі қалтаға салып, конвойге ұқсас қалталары бар 39 түйені қосты; алмаз әрқашан күзетшілердің артындағы бірінші түйеге салынатын, бірақ оны қай түйе алып жүргені туралы құпия сақталды. Тек Ранджит Сингхтің қазынашысы Миср Бели Рам ғана алмазды қай түйенің тасымалдағанын білді. 1839 жылдың маусым айында Ранджит Сингх үшінші рет инсульт алды және оның көп ұзамай қайтыс болатыны белгілі болды. Өлім төсегінде ол құнды мүліктерін діни қайырымдылыққа таратып, үлкен ұлы Харак Сингхті мұрагері етіп тағайындады. 1839 жылдың 26 маусымында, қайтыс алған күнінен бір күн бұрын, оның сарайында Кох-и-Нурдың тағдыры туралы қызу дау туды. Ранджит Сингх сөйлей алмай, тек ым-ишара жасады. Ранджит Сингхтің бас брахманы Бхаи Гобинд Рам корольдің Кох-и-Нур мен басқа да асыл тастарды Пуридегі Джаганнатх храмына сыйға бергенін мәлімдеді: король бұл талапты ым-ишара арқылы қолдады, бұл оның сарайлық жылнамасы «Умдат ул-Таварих»-та тіркелген. Алайда қазынашы Бели Рам бұл Ранджит Сингхтің жеке мүлігі емес, мемлекеттік мүлік екенін және оны Харак Сингхке тапсыру керектігін айтты. Ранджит Сингх қайтыс болғаннан кейін Бели Рам алмасты храмға жібермей, өзінің сақтау бөлмесіне жасырып қойды. Сонымен қатар, Харак Сингх пен уәзир Дхьян Сингх те алмасты Лахордан шығармауға бұйрық берді.

Ranjit Singh had the diamond examined by jewelers of Lahore for two days to ensure that Shuja had not tricked him. After the jewelers confirmed its genuineness, he donated 125,000 rupees to Shuja. Ranjit Singh then asked the principal jewelers of Amritsar to estimate the diamond's value; the jewelers declared that the value of the diamond was "far beyond all computation". Ranjit Singh then affixed the diamond to the front of his turban, and paraded on an elephant to enable his subjects to see it. He used to wear it as an armlet during major festivals such as Diwali and Dusserah, and took it with him during travel. He would exhibit it to prominent visitors, especially British officers. One day, Ranjit Singh asked the diamond's former owners – Shuja and his wife Wafa Begum – to estimate its value. Wafa Begum replied that if a strong man threw a stone in four cardinal directions and vertically, Koh i Noor would be worth more than the gold and precious stones filled in the space. Ranjit Singh grew paranoid about the Koh i Noor being stolen, because in the past, another valuable jewel had been stolen from him while he was intoxicated. He kept the diamond within a high security facility at the Gobindgarh Fort when it was not in use. When the diamond was to be transported, it was placed in a pannier on a guarded camel; 39 other camels with identical panniers were included in the convoy; the diamond was always placed on the first camel immediately behind the guards, but great secrecy was maintained regarding which camel carried it. Only Ranjit Singh's treasurer Misr Beli Ram knew which camel carried the diamond. In June 1839, Ranjit Singh suffered his third stroke, and it became apparent that he would die soon. On his deathbed, he started giving away his valuable possessions to religious charities, and appointed his eldest son Kharak Singh as his successor. A day before his death, on 26 June 1839, a major argument broke out between his courtiers regarding the fate of Koh i Noor. Ranjit Singh himself was too weak to speak, and communicated using gestures. Bhai Gobind Ram, the head Brahmin of Ranjit Singh, insisted that the king had willed Koh i Noor and other jewels to the Jagannath Temple, Puri: the king apparently supported this claim through gestures, as recorded in his court chronicle Umdat ul Tawarikh. However, treasurer Beli Ram insisted that it was a state property rather than Ranjit Singh's personal property, and therefore, should be handed over to Kharak Singh. After Ranjit Singh's death, Beli Ram refused to send the diamond to the temple, and hid it in his vaults. Meanwhile, Kharak Singh and wazir Dhian Singh also issued orders stating that the diamond should not be taken out of Lahore.

Гүлаб Сингхтің қолында

1839 жылғы 8 қазанда жаңа император Харак Сингх премьер-министр Дхиан Сингх жасаған төңкерілгенмен құлатылды. Премьер-министрдің бауыры Гүлаб Сингх, яғни Джамму раджасы, "Кох-и-Нур" алмазына ие болды. Кейін Харак Сингх түрмеде қайтыс болды, ал оның ұлы және мұрагері Нау Нихал Сингх 1840 жылғы 5 қарашада таинсты түрде қайтыс болды. Гүлаб Сингх 1841 жылдың қаңтарына дейін алмазды сақтап тұрды, содан кейін оны император Шер Сингхке оның құрметін алу үшін сыйға берді, осыған дейін оның бауыры Дхиан Сингх Шер Сингх пен тақтан тайдырылған императрица Чанд Каур арасындағы атысты тоқтатуға келісім шарт жасасқан болатын. Гүлаб Сингх екі күнге созылған қақтығыс және Шер Сингх пен оның әскерлерінің оқ жаудыруы кезінде Чанд Каурды Лахордағы бекінісінде қорғауға тырысты. "Кох-и-Нур" алмазын тапсырғанына қарамастан, Гүлаб Сингх атыс тоқтағаннан кейін қазынадан алған алтын мен басқа да асыл-ғаруа заттармен Джаммуға қауіпсіз оралды.

Бала император Дулип Сингх киген

1843 жылдың 15 қыркүйегінде Шер Сингх пен премьер-министр Дхиан Сингх екеуі де Ажит Сингх Сандвалия бастаған төңкеріс кезінде қаза тапты. Бірақ, келесі күні Дхианның ұлы Хира Сингх басқарған қарсы төңкеріс кезінде олардың өлтірушілері жойылды. 24 жасында Хира Сингх әкесінен кейін премьер-министр болып, бес жасар Дулип Сингхті император етіп тағайындады. Кох-и-нур енді Лахордағы сарайдағы бала императордың қолына бекітілді. Дүлип Сингх және оның анасы, император Джинд Каур, сол кезге дейін Гүлаб Сингх басқарған Джаммуда тұрған. 1844 жылдың 27 наурызында оның жүрегі ауырған інісі, премьер-министр Хира Сингхтің қазасынан және Бірінші ағылшын-сикх соғысының басталуынан кейін Гүлаб Сингх өзі сикх империясын премьер-министр ретінде басқарды. Соғыста жеңілгеніне қарамастан, ол 1846 жылдың 16 наурызында Амритсар шарты бойынша Джаму мен Кашмирдің бірінші махаражасы атанды.

Виктория патшаның сатып алуы

1849 жылғы 29 наурызда Екінші Англо-сик соғысының аяқталуымен Пәнжаб патшалығы Компания үкіметіне ресми түрде қосылды және Лахордың соңғы шартына қол қойылды, ол Кох-и-Нурды Виктория патшайымына, ал Махараджаның басқа да мүліктерін Компанияға ресми түрде берді. Шартың 3-бабында мынадай жазылған:

Бұл кезде он бір жасар Махараджа Дулип Сингхтің атынан шартына қол қойған бас қолбасшысы Теж Сингх болды. Ол бұрын Кох-и-Нурды иеленген және Бірінші Англо-сик соғысынан кейін Кашмирді Сикх империясынан алған Махараджа Гулаб Сингхтің адал қолдаушысы еді. Осы шартты бекітуге жауапты генерал-губернатор Далхаузи маркизі болды. Оның алмасты беруге көмектескендігі тіпті Британиядағы кейбір замандастары тарапынан да сынға алынды. Кейбіреулер оның Шығыс Үндістан компаниясы тарапынан Виктория патшайымына сыйлық ретінде ұсынылуы керек деп ойласа да, Далхаузи тасты соғыс олжасы деп санағаны және оған сәйкес қабылдағаны анық. Ол Кох-и-Нурды Раджит Сингхтің ең кіші ұлы Дулип Сингхтің ресми түрде тапсыруын қамтамасыз етті. Шығыс Үндістан компаниясының патшайымға Кох-и-Нурды тапсыруы – алмасты соғыс олжасы ретінде берудің ұзақ тарихындағы соңғы оқиға болды. Дулип Сингх Бенгалия президентінің Шығыс Үндістан компаниясы армиясындағы хирург, доктор Джон Спенсер Логиннің қамқорлығына берілді. 1854 жылы Дулип Сингх Англияға көшіп, өмірінің қалған бөлігін эмиграцияда өткізді.

Ұлыбританияға сапар

Уақыт өте келе генерал-губернатор доктор Логиннен «Кох-и-Нур» алмазын алды, ол 1848 жылғы 6 сәуірде Цитадель губернаторы болып тағайындалған еді. Алмаз 1849 жылғы 7 желтоқсандағы түбіртек бойынша, Панжаб істері жөніндегі әкімшілік кеңесінің мүшелерінің куәлігінде қабыл алынды: сэр Генри Лоуренс (төраға), С. Г. Мансель, Джон Лоуренс және сэр Генри Эллиот (Үндістан үкіметінің хатшысы). Лоуренс отбасының әңгімесіне сәйкес, сапарға шығар алдында Джон Лоуренс алмазды кір жууға жіберген кезде жилет қалтасында қалдырып кеткен. Оны тапқан қызметші жылдам қайтарып бергенде, ол оған қатты риза болды. 1850 жылғы 1 ақпанда алмаз қызыл лентамен және балауыз мөрмен мөрленген кішкентай темір сейфтің ішіндегі қызыл диспетчерлік қорапқа салынды және Бомбей қазынасында Қытайдан келетін кеме күтіп тұрды. Содан кейін алмаз Англияға, Виктория патшайымына табындау үшін капитан Дж. Рамзи мен брифеттік подполковник Ф. Маккесоннің қадағалауымен жіберілді, қауіпсіздік шаралары қатаң болды, олардың бірі – диспетчерлік қорапты үлкен темір сейфке орналастыру еді. Олар 6 сәуірде капитан Локьер басқаратын «Медея» кемесімен Бомбейден жолға шықты. Кеменің сапары қиын болды: Маврикийде кемеде холера індеті басталып, жергілікті тұрғындар кеменің кетуін талап етті және губернатордан жауап келмесе, кемеге оқ атып, жоюды сұрады. Одан кейін кемеге 12 сағатқа соққан қатты дауыл келді. 29 маусымда Ұлыбританияға келген жолаушылар мен пошта Плимутте түсірілді, бірақ «Кох-и-Нур» 1 шілдеде Портсмут маңындағы Спитхедке жеткенге дейін кемеде қалды. Келесі күні таңертең Рамзи мен Маккесон Британдық Шығыс Үндістан компаниясы директорлар кеңесінің төрағасының жеке хатшысы мистер Онслоудың серігінде пойызбен Лондон қаласындағы Шығыс Үндістан үйіне барып, алмазды Шығыс Үндістан компаниясының төрағасы мен төрағасының орынбасарына тапсырды. «Кох-и-Нур» 1850 жылғы 3 шілдеде Букингем сарайында Шығыс Үндістан компаниясының төрағасының орынбасары Виктория патшайымына ресми түрде табыс етілді.

In due course, the Governor General received the Koh i Noor from Dr Login, who had been appointed Governor of the Citadel, on 6 April 1848 under a receipt dated 7 December 1849, in the presence of members of the Board of Administration for the affairs of the Punjab: Sir Henry Lawrence (President), C. G. Mansel, John Lawrence and Sir Henry Elliot (Secretary to the Government of India). Legend in the Lawrence family has it that before the voyage, John Lawrence left the jewel in his waistcoat pocket when it was sent to be laundered, and was most grateful when it was returned promptly by the valet who found it. On 1 February 1850, the jewel was sealed in a small iron safe inside a red dispatch box, both sealed with red tape and a wax seal and kept in a chest at Bombay Treasury awaiting a steamer ship from China. It was then sent to England for presentation to Queen Victoria in the care of Captain J. Ramsay and Brevet Lt. Col F. Mackeson under tight security arrangements, one of which was the placement of the dispatch box in a larger iron safe. They departed from Bombay on 6 April on board HMS Medea, captained by Captain Lockyer. The ship had a difficult voyage: an outbreak of cholera on board when the ship was in Mauritius had the locals demanding its departure, and they asked their governor to open fire on the vessel and destroy it if there was no response. Shortly afterwards, the vessel was hit by a severe gale that blew for some 12 hours. On arrival in Britain on 29 June, the passengers and mail were unloaded in Plymouth, but the Koh i Noor stayed on board until the ship reached Spithead, near Portsmouth, on 1 July. The next morning, Ramsay and Mackeson, in the company of Mr Onslow, the private secretary to the Chairman of the Court of Directors of the British East India Company, proceeded by train to East India House in the City of London and passed the diamond into the care of the chairman and deputy chairman of the East India Company. The Koh i Noor was formally presented to Queen Victoria on 3 July 1850 at Buckingham Palace by the deputy chairman of the East India Company.

Үлкен көрменің

1851 жылы Лондондағы Хайд-паркте "Ұлы көрменің" өткізілуі кезінде көпшілікке Кох-и-Нурды көру мүмкіндігі берілді. Ол Британ империясының күшін көрсететін және орталық галереяның шығыс бөлігінде мақтан тұтатын орынға қойылды. Оның таңғажайып тарихы және 1-2 миллион фунт стерлингке бағаланған құны көп адамды қызықтырды. Бастапқыда тас алтынмен қапталған әдемі қосқа орналастырылған, бірақ оның сұрғылт түсіне наразылық білдірген соң, Кох-и-Нур қара барқытпен және газ шамдарымен жабдықталған қоршауға көшірілді, осылайша оның жарқырауы артады деп үміттенді. Алайда, кемшіліктері мен симметриясы бұзылған алмаз көрермендерге әсер ете алмады.

1852 қайта кесу

Алғашқыда, алмастың 169 қыры болды, сондай-ақ ол ұзын, кең және терең болды. Ол жоғары күмбезді, тегіс табанды және үшбұрышты және төртбұрышты жақтарымен, жалпы сыртқы түрімен қазіргі Иран Таж бұйымдарында сақталатын басқа моғол дәуірінің алмас тастарына ұқсас еді. Тастың сыртқы түріне наразылық жиі кездеспеді; «Панч» журналы оны атының ағылшын тіліндегі «Жарқын тау» деген мағынасына ойнап, «Қараңғылық тауы» деп атады. Сэр Дэвид Брюстерді қоса алғанда, минералогтармен кеңескеннен кейін, Викторияның күйеуі Альберт хан, үкіметтің келісімімен алмасты жылтыратуға шешім қабылдады. Ол үшін ол ең ірі және танымал голланд алмаз саудагерлерінің бірі Мозес Костерді жалдады. Ол Лондонға өзінің ең тәжірибелі шеберлерінің бірі Леви Бенджамин Вурзангерді және оның көмекшілерін жіберді. Альберт пен Веллингтон герцогының қадағалауымен және Королеваның минералогі Джеймс Теннанттың техникалық жетекшілігімен кесу 38 күнге созылды, Альбертке 8000 фунт стерлинг тұрады және алмастың салмағы 186 ескі караттан (қазіргі заманғы 191 карат немесе 38,2 грамм) қазіргі салмағына дейін азайтылды. Алмастың қазіргі өлшемдері – ұзындығы, ені және тереңдігі. Жарқыраған бриллианттар әдетте 58 қырынан тұрады, бірақ Кох-и-Нурда 8 қосымша «жұлдыз» қыры бар, ол кулеттің айналасында орналасқан, барлығы 66 қырды құрайды.

Тақ мұрасы

Виктория патшайымы қайтыс болғаннан кейін, Кох-и-Нур 1902 жылы корольдікке отырғызу кезінде Эдуард VII-нің әйелі, Александра патшайымының тажына орнатылды. Алмаз 1911 жылы Мэри патшайымының тажына, ал 1937 жылы Король-ана Елизаветаның тажына берілді. 2002 жылы Король-ана қайтыс болғанда, таж оның табынының үстіне қойылып, мемлекеттік және жерлеу рәсімдері өткізілді. 2023 жылғы 6 мамырда Карл III мен Камиланың таққа отырғызылуы кезінде Камила патшайымы Мэри патшайымының тәжін киді, бірақ Кох-и-Нур алмассыз. Бұл тәждердің барлығы Лондон мұнарасындағы зергерлік бөлмесінде қойылған, ал ескі тәждерде алмастың кристалдан жасалған көшірмелері бар. Виктория патшайымына сыйланған түпнұсқа білезік де сол жерде көрініс тапқан. Кох-и-Нурдың шыны үлгісі келушілерге Ұлыбританияға әкелінген кездегі түрін көрсетеді. Алмастың осы және қайта кесілген формаларының көшірмелерін Лондонның Табиғи тарих мұражайындағы 'Vault' көрмесінде тамашалауға болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік зергерлік бұйымдары Лондон мұнарасынан Виндзор қамалына көшірілді. Олар 1941 жылға дейін патша кітапханашысы сэр Оуэн Морсхедтің кеңсесінде құлыпталған былғары шляпа қораптарында сақталды, содан кейін қамал қабырғаларының астындағы арнайы қазылған туннельге ауыстырылды. Осы кезде Морсхед пен Мұнара қару-жарақтарының сақтаушысы Кох-и-Нурды қоса алғанда, ірі тастардың бірнешеуін алып, мақтаға орап, шыны ыдысқа салып, сосын печенье қорабына қойды. Олардың ойынша, үлкен тәждерге қарағанда, бұл жағдайда неміс басқындығы болған жағдайда оларды жылдам көшіруге болады.

Меншік даулары

"Кох-и-Нур" алмасы ұзақ жылдар бойы дипломатиялық даудың нысаны болды. Үндістан, Пәкістан, Иран және Ауғанстан оны Ұлыбританиядан әр кездерде қайтарып беруді талап етіп отыр.

Үндістан

Үндістан үкіметі алғаш рет 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Кох-и-Нурды қайтаруды талап етті. 1953 жылы, Елизавета II патшайымның таққа отыру жылы, екінші талап ету болды. Әр жолы Ұлыбритания үкіметі меншік құқығын талқылауға жатпайтынын айтып, талаптарды қабылдамады. Британдық шенеуніктер әртүрлі талаптардың алмасуынан бриллианттың бастапқы иесін анықтау мүмкін емес екенін, және ол 150 жылдан астам уақыттан бері Ұлыбританияның мұрасының бір бөлігі болып табылатынын мәлімдеді. 2010 жылдың шілдесінде Үндістанды сапармен шарлаған Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Кэмерон бриллиантты қайтару туралы: "Егер біреуіне «иә» десеңіз, Британдық мұражайының кенеттен бос қалатынын көресіз. Қорқамын, ол өз орнында қалуға тиіс", – деді. 2016 жылдың сәуірінде Үндістанның Мәдениет министрлігі Кох-и-Нурды Үндістанға қайтаруды ұйымдастыру үшін "барлық мүмкін күшін салатынын" мәлімдеді. Сол кездегі Үндістанның Бас солиситоры Ранджит Кумар: "Ранджит Сингх оны сикх соғыстарында көмек көрсеткені үшін британдықтарға өтемақы ретінде өз еркімен берген. Кох-и-Нур ұрланған зат емес", – деді.

Пәкістан

1976 жылы Пәкістан алмазға құқығы бар екенін мәлімдеп, оның қайтарылуы "Британияның өз еркімен империялық жүктемесінен айырылуына және отарсыздану процесін бастауына түрткі болған рухтың нақты дәлелі" болар еді деді. Ұлыбританияның премьер-министрі Джеймс Каллахен Пәкістанның премьер-министрі Зулфикар Али Бхуттоға жазған хатында: "Соңғы екі ғасыр бойы тас түрлі қолдардан өткенін және 1849 жылы Сикх империясының Махараджасымен жасалған бейбіт шартында оны британ тәжіне беру туралы нақты шарттар қарастырылғанын сізге еске салмаудың қажеті жоқ. Мен Оның Әртәжіріміне оны тапсыруға кеңес бере алмаймын."

Ауғанстан

2000 жылы Талибанның сыртқы істер жөніндегі өкілі Фаиз Ахмет Фаиз "Кох-и-Нур" алмазы Ауғанстанның заңды меншігі екенін мәлімдеп, оны үкіметке қайтарып беруді талап етті. "Алмаздың тарихы оның бізден (Ауғанстаннан) Үндістанға, содан кейін Ұлыбританияға алынғанын көрсетеді. Үндістерге қарағанда біздің талабымыз неғұрлым негізді", - деді ол.

Мүмкін компромистер

Алмаздың кімге тиесілігі туралы даулардың салдарынан түрлі шаралар ұсынылды. Олардың бірі – алмасты төрт бөлікке бөліп, әр бөлігін Ауғанстан, Үндістан және Пәкістанға беру, ал соңғы бөлігін Британдық тәжге қалдыру. Тағы бір ұсыныс – бұл құнды тасты Үндістан мен Пәкістан арасындағы Вага шекарасындағы арнайы мұражайда сақтау. Бірақ бұл ұсыныс Ауғанстанның талаптарын да, қазіргі британдықтардың иелігіндегі жағдайды да ескермейді. Британ үкіметі бұл шараларды қабылдамайды және Британдық үстемдігі аяқталғаннан бері алмастың мәртебесі "өзгертілмейді" деп мәлімдеді.

Танымал мәдениетте

Кох-и-Нурды қарғыс атқан деген аңыз Дели газетімен басталған болуы мүмкін; ол көп ұзамай The Illustrated London News басылымында қайталанды, ал королева Викторияның өзі қарғысқа алаңдаушылығын білдірді. Бұл тек қана еркек билеушілерге қатысты деген қарсы пікірге әкелді. 1966 жылы Penguin Books басылымында жарық көрген «The Moonstone» романында J. I. M. Стюарт Коллинз Г. Кингтің «Ертедегі және қазіргі заманғы асыл тастардың табиғи тарихы» (1865) кітабын Кох-и-Нурдың тарихын зерттеу үшін қолданғанын айтады. Кох-и-Нур Агата Кристидің 1925 жылғы детективтік романы «Шымкенттің құпиясы»нда да кездеседі, онда ол үлкен ауыл үйінің ішінде жасырынып, романның соңында табылады. Алмазды Лондон мұнарасынан париждік бандиттердің басшысы ұрлап алып, орнына оның көшірмесін салдырған. Кох-и-Нур Джордж Макдональд Фрейзердің 1990 жылғы тарихи романы мен сатирасы «Flashman and the Mountain of Light»-тың басты сюжеттік желісі болып табылады, ол атаудағы алмазға сілтеме жасайды. «Кохинор» – 2005 жылғы үнді құпиялы телесериалы, ол алмастың Үндістанға болжамды оралуынан кейін оны іздеуді көрсетеді. «Кох и Нур» – 2014 жылы шыққан үнді фильмінің маңызды бөлігі. «Колкатай Кохинур» – 2019 жылғы құпия-триллерлік фильм, ол ұқсас сюжетке негізделген және алмас пен Калькуттаның ойдан шығарылған байланысын зерттейді.