Кіріспе
Американдық саясаткер Сесил Дейл Андрус (25 тамыз 1931 - 24 тамыз 2017) – американдық саясаткер, барлығы он төрт жыл бойы Айдахо штатының 26-шы және 28-ші губернаторы болды. Демократ, сондай-ақ ол Картер әкімшілігі кезінде 1977 жылдан 1981 жылға дейін АҚШ Ішкі істер министрі қызметін атқарды. Андрус алғашқы губернаторлық сайлауын 1966 жылы ұтылып, кейін төрт рет (1970, 1974, 1986 және 1990 жылдары) жеңіске жетті. Оның губернатор ретіндегі он төрт жылдық қызметі штат тарихындағы ең ұзақ мерзім болып табылады. Ол осы лауазымға сайланған соңғы демократ. Қоғамдық өмірде Андрус күшті табиғатты қорғаушы және экологиялық көзқарастарымен, сондай-ақ жетістіктерімен белгілі болды. 2018 жылы Сесил Д. Андрус – Ақ бұлттар даласы оның құрметіне қайта аталды. Саяси либерал ретінде ол бизнестің мемлекеттік жерлерге қатысты ықпалын шектеу арқылы және Ішкі істер министрлігінің сарапшыларына шешім қабылдау құқығын беру арқылы қоршаған ортаны қорғады. Ол экология мен экономикалық дамудың қатар жүретінін және осылай болуы керек екенін айтты.
Cecil Dale Andrus (August 25, 1931 – August 24, 2017) was an American politician who served as 26th and 28th governor of Idaho, for a total of fourteen years. A Democrat, he also served as U. S. Secretary of the Interior from 1977 to 1981 during the Carter Administration. Andrus lost his first gubernatorial election in 1966 but won four (in 1970, 1974, 1986, and 1990) and his fourteen years as governor is the most in state history. He is the most recent Democrat to have held the office. In public life, Andrus was noted for his strong conservationist and environmental views and accomplishments, In 2018, the Cecil D. Andrus–White Clouds Wilderness was renamed after him. A political liberal, he protected the environment by minimizing the control of business interests held over the public domain and by concentrating decision making in the hands of experts in the Interior Department. He argued that environmentalism can and must coexist with positive economic development.
Ерте өмір
1931 жылы 25 тамызда Орегон штатының Худ-Ривер қаласында туған Андрус, Хол Стивен мен Дороти Мэй (Джонсон) Андрустың үш баласының ортаншысы болды, оның ағасы Стив және кіші қарындасы Маргарет еді. Кейін олар Джункшн-Ситидің жанында электр қуаты жоқ шаруашылықта тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1942 жылдың басында, "Сес" 11 жасқа толғанда, отбасы Юджинге көшіп келді. Онде Хэл (1906–2004) және оның інісі Бад ағаш өңдеу зауытының жабдықтарын жөндеу үшін машина жасау шеберханасын ашты. 1949 жылы 17 жасында ол жергілікті коммуналдық қызметте жақсы жазғы жұмысқа орналасты, ал тамыздың соңында жоғары мектептегі сүйіктісі Кэрол Мэй Мэймен (1932 жылдың 26 желтоқсанында туған) Риноға қашып кетті. Ол жұмысын жалғастырып, колледжге оралмауды шешті. Корея соғысы басталғаннан кейін, 1951 жылдың ақпанында ол АҚШ Әскери-теңіз күштерінің резервіне қосылып, 1955 жылға дейін патрульдік ұшақтардағы электроника техникасы ретінде қызмет етті. Теңіз күштерінен босатылғаннан кейін Андрус Айдахо штатының солтүстігіндегі Орофиноға көшіп, әкесінің бірлесіп иеленген ағаш өңдеу зауытында түрлі жұмыстар істеді. 1963 жылы Андрус сақтандыру саласына ауысты.
Мемлекеттік Сенат
1960 жылы 28 жасында, Айдахо штатының мектептерінде, әсіресе ауылдық аймақтарда қажетті білім беруді жақсартуға қарсы болған жергілікті республикалық сенатордың ұстанымына алаңдаған Андрус, оған қарсы демократ ретінде тіркеліп, сайлауда жеңіске жетті. 1962 және 1964 жылдары Орофино (және Кливвотер округі) округінен қайта сайланды.
Губернаторлыққа кандидат
Андрус алғаш рет 1966 жылы губернаторлыққа үміткер болды, бірақ Демократиялық партияның ішкі сайлауында Салмон қаласынан келген адвокат Чарльз Херндоннан шамалы есе жіберіп қалды. Қарашадағы сайлауға жеті апта қалғанда, Херндон мен тағы екі адам қыркүйек айының ортасында Твин Фолстан Коур-д'Аленге бет алғанда, Стэнлиден солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жердегі таулардағы жеке ұшақ апатында қаза тапты. Андрус Херндонның орнын толтыру үшін кандидат ретінде тағайындалды. Ол жалпы сайлауда Сандпойнт қаласынан шыққан республикашыл Дон Самуэльсонға 11 мыңнан астам дауыспен жеңіліп, Андрусқа бір жылдың ішінде бір лауазымға ішкі және жалпы сайлауда екі рет жеңілудің сирек кездесетін мүмкіндігін сыйлады. Ол екі жылдан кейін штат сенатына оралды, 1968 жылғы сайлауда бұрынғы республикалық сенаторды оңай жеңіп, [[Льюистон, Айдахо]] өкілі болды.
Айдахоның губернаторы (1971-1977)
1970 жылы бұрынғы сәтсіздігіне қарамастан Андрус губернаторлық сайлауда қайта шайқаста Самуэльсонды 10 000-нан астам дауыспен жеңді. Бұл, көбінесе Андрустың орталық Айдахоның Ақ бұлт тауларында молибден кенін өндіруді дамыту туралы ұсыныстарға қарсылығына байланысты болды, ал Самуэльсон оны қолдаған. Губернатор ретіндегі алғашқы мерзімінде Андрус Айдахо штатындағы Соутут дала аймағына федералды мәртебе беру үшін АҚШ Конгресінен қолдау алуда маңызды рөл атқарды. 1974 жылы Time журналы губернатор Андрусты «Болашақтың 200 есімі» тізіміне енгізді.
Ішкі істер министрі (1977-1981)
1977 жылдың қаңтарында Андрус губернатор лауазымын тастап, 1971 жылдан бері танысқан, жаңадан сайланған президент Джимми Картердің Ішкі істер министрі қызметіне кірісті. Андрус президенттік кабинетте қызмет еткен тұңғыш Айдахо штатының өкілі болды. Айдахода оның орнын 1978 және 1982 жылдары сайлауда жеңіске жеткен демократ Джон В. Эванс иеленді. Андрус 1978 жылы Конгресс Редвуд ұлттық паркін кеңейту туралы заңды қабылдау ісінде де жетекші рөл атқарды, бұл Калифорниядағы Редвуд ұлттық паркіне қосымша аумақ қосылуына және алып секвойя ормандарының қалдықтарын сақтауға мүмкіндік берді. 1979 жылы президент Картер Камп-Дэвидте өткен әкімшілік кеңесіндегі барлық кабинет мүшелерінен отставка сұрағанда, Андрустың отставкасы қабылданбады. Андрус Картердің президенттік мерзімінің соңына дейін Ішкі істер министрі қызметін атқарып, 1981 жылдың қаңтарында Картердің өкілеттігі аяқталғаннан кейін Айдахоға оралды. Андрус өзінің мемуарларында 1980 жылдың желтоқсанында, Рональд Рейганның қарашадағы сайлауынан кейін Картер әкімшілігінің соңғы айларында Аляска жерлері туралы заңды қабылдау үшін жасаған соңғы күш-жігеріне қатысты келісімге келу қажеттілігі туралы былай деп жазды: «Экологиялық ұйымдар бастапқыда қарсы болды. Мен тіпті (Жабайы табиғатты қорғау қоғамы мен Сиерра клубының Вашингтондағы жалдамалы лоббистерінен) Рейган мен Уотттан Аляска бойынша жақсы шарттар ала аламыз деген ақылға сыймас пікірлерді тыңдауға мәжбүр болдым». «Жағдай тез өзгерді», - деді Андрус. – «Ертеңгісін дарға асу ойды жинақтауға көмектеседі деген ежелгі мақалдың дұрыстығы дәлелденді. Біз болашақта дау тудыратын болсақ та, 103 миллион акрлық [сақтау] жоспары ештеңеден жақсырақ болды».
Айдахоның губернаторы (1987-1995)
1981 жылы Айдахоға оралғаннан кейін бірнеше жыл жеке өмірде болғаннан соң, Андрус 1986 жылы Айдахо губернаторы лауазымына үміткер болып, оны қайтадан иеленіп, көпшілікті таң қалдырды. 1977 жылы Андрустан кейін қызметке кірген Эванс АҚШ Сенатына үміткер болуды таңдады, бірақ жеңіліске ұшырады. Губернатор ретінде екінші мерзімінде Андрус Айдахо штатында ядролық қалдықтарды сақтау жөніндегі федералдық күш-жігерге қарсы күресті. Ол сондай-ақ жерді пайдалану және табиғатты қорғау салаларындағы мүдделердің арасында судың ластануын бақылау және Айдахо өзендері мен ағындарының жағалау және балық мекендерін қорғау үшін жаңа келісімге қол қойды. 1989 жылдың қыркүйегінде Андрус Денвер маңындағы Рокки Флэтс федералдық нысанынан Айдахо шекарасына ядролық қалдықтардың кіргізілуін тоқтатты. Бастапқыда ол Айдахо-Фолс маңындағы уақытша полигонды ашуға келісті, бірақ федералдық үкімет Нью-Мексикодағы Карлсбад маңындағы полигонды ашқанға дейін ғана. Федералдық үкімет Карлсбад полигонын ашпағандықтан, Андрус Рокки Флэтстен плутонийді қабылдаудан бас тартты. Энергетика министрі Джеймс Уоткинс Андрустың шекараны жабу өкілеттігіне қарсы шықпады. 1990 жылы Андрус заң шығарушы орган қабылдаған заң жобасына вето қойды, ол "жеті күн ішінде хабарланған зорлау, 18 жасқа толмаған жағдайда туыстық зорлау, ұрықтың ауыр кемістігі немесе жүктілік ананың өміріне қауіп төндірген жағдайларда ғана абортты рұқсат ететін" еді. Осы жылы Андрус консервативті республикашыл сенатор Роджер Фэрчайлдты жеңіп, Леми және Джефферсон округтерінен басқа барлық округтерде жеңіске жетті. Губернатор ретінде төртінші және соңғы мерзімінде Андрус қайтадан ұлттық назарға ілікті, себебі бірнеше Жылы Су ағысының лосось түрлері қорғалатын түрлер тізіміне енгізілді. Бұл анадромалық балық түрлері Айдаходағы туған өзендерінде шағылысып, жас кезінде теңізге қарай көшіп кетеді. Губернатор Андрус Армия инженерлік корпусы басқаратын төменгі ағыстағы федералдық бөгеттерді басты кінәлі деп атап көрсетті. Федералдық үкіметке қарсы оның табысты сот процесі бөгеттердің жұмысында біртіндеп өзгерістерге және бүгінге дейін жалғасып келе жатқан бөгеттерді кең ауқымды консервациялық тұрғыдан өзгерту жөніндегі күш-жігерге әкелді. 1990 жылдың 3 сәуірінде ол 817 заң жобасына қол қойып, екі жаңа қылмыстық құқық бұзушылық түрін құрды, жаңа қылмыстық тергеу салаларын анықтады, ықтимал себептерге негізделген салт-дәстүрлі балаларды зорлау істерін ашуға негіз жасады және Айдахо штатында балаларды зорлау бойынша тергеу бойынша кең ауқымды оқыту жүйесін құрды. Жеке өмірінде танымал болғанына қарамастан, Андрус 1994 жылы бесінші мерзімге үміткер болмады. 2017 жылы қайтыс болған кезде ол АҚШ тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен он бірінші губернатор болды. Андрустың 1990 жылы қайта сайлануы Айдаходағы демократтардың губернаторлыққа жеңісінің алтыншы реті болды (Эванс 1978, 1982 жылдары), бірақ соңғысы; Республикашылар содан бері 2022 жылға дейін қатарынан сегіз рет жеңіске жетті.
Сайлау нәтижелері
+ Айдахо губернаторлық сайлауы: 1966–1974, 1986–1990 жылдарДемократтарДауыс саны%РеспубликандықтарДауыс саны%Үшінші партияАтауыДауыс саны%Үшінші партияАтауыДауыс саны%1966Сесил Андрус93,74437.1%Дон Самуэльсон104,58641.4%Перри СвишерТәуелсіз30,91312.2%Филип ЮнгертТәуелсіз23,1399.2%1970Сесил Андрус128,00452.2%Дон Самуэльсон (қазіргі)117,10847.8%1974Сесил Андрус (қазіргі)184,14270.9%Джек Мерфи68,73126.5%Нолан ВикторАмерикалық6,7592.6%1986Сесил Андрус193,42949.9%Дэвид Лерой189,79449.0%Джеймс А. МиллерТәуелсіз4,2031.1%1990Сесил Андрус (қазіргі)217,80168.1%Роджер Фэрчайлд101,88531.9%
Ескі мемлекет қайраткері
1993 жылы Вашингтон округінің Кембридж қаласынан 18 миль (29 км) қашықтықта орналасқан Айдахо штатындағы жабайы табиғатты сақтау аймағы оның құрметіне Сесил Д. Андрус атындағы жабайы табиғатты басқару аймағы деп аталды. 1997 жылы Батыс Бойзеде Батыс Ада мектеп округі ашқан бастауыш мектеп оның құрметіне Сесил Д. Андрус атындағы бастауыш мектеп деп аталды. Андрус 21-ші ғасырдың басында Айдахо Демократиялық партиясында белсенді болып, басқа демократтардың үгіттеу науқанына қатысты. 2006 жылы Андрус Айдахо штатының демократ үміткері Джерри Брейдидің сайлауалды қаржы басқарушысы болды. 2008 жылдың ақпан айында Андрус Бойзеде Иллинойс штатының сенаторы Барак Обаманы қолдап, оның үгітін белсенді түрде жүргізді. "Нью-Йорк Таймс" газеті Айдахо тарихындағы "екінші ірі саяси митинг" деп сипаттаған шарада Андрус Обаманы таныстырып, бірнеше жыл бұрын Джон Ф. Кеннедидің сөйлегенін еске алды: "Мен қазір жасы үлкенмін, кейбіреулер саяси мансабымның аяқталып бара жатқанын айтар", - деді Андрус, "бірақ мен, сіздер сияқты, әлі де шабыттана аламын. Әлі де үміткермін". Өзінің естеліктерінің соңғы бетінде Андрус ақын Роберт Фросттан: "Бізге, сен де мен де, соншалықты алаңдаудың қажеті жоқ" деген цитата келтіреді. "Бірақ біз алаңдаймыз", - деп жалғастырды Андрус, - "және алаңдауымыз керек. Біз болашаққа алаңдаймыз. Мен немерелеріме бұрынғыдай табиғаты сақталған Батыстың барлық қуанышын жеткізе аламын деп үміттенемін. Мүмкін үміт орнына күштірек сөзді қолдану керек. Бұл – міндет".