Кіріспе

Нептун атмосферасындағы үлкен дауыл

Ұлы қара дақ (GDS 89 деп те аталады, Ұлы қара дақ, 1989) – Нептунның Юпитердегі Ұлы Қызыл даққа ұқсас қара дақтар тізбегінің бірі. 1989 жылы GDS 89 – NASA-ның Voyager 2 ғарыш зондымен Нептуннан байқалған алғашқы Ұлы қара дақ болды. Юпитердегі дақ сияқты, Ұлы қара дақтар антициклондық дауылдар болып табылады. Дегенмен, олардың ішкі бөліктері салыстырмалы түрде бұлттардан бос, ал Юпитердегі жүздеген жылдар бойы сақталған дақтан айырмашылығы, олардың өмір сүру ұзақтығы қысқа, бірнеше жыл сайын пайда болып, тарап кетеді. Voyager 2 және содан бері Хаббл ғарыш телескопы арқылы алынған байқауларға сүйенсек, Нептун өзінің уақытының жартысынан астамын Ұлы қара дақпен өткізеді. 1989 жылдан бері планетада байқалған қара дақтардың пайда болуы, қозғалысы және жоғалуы туралы көп мәлімет белгілі емес.

Сипаттамалары

Ұлы қараңғы дақ НАСА-ның "Вояджер-2" ғарыш зонды арқылы Нептунның оңтүстік жарты шарында тіркелді. Қара, эллипстік пішінді дақ (GDS 89-ның бастапқы өлшемдері 13,000 × 6,600 км немесе 8,100 × 4,100 миль) шамамен Жердің мөлшерімен тең болды және жалпы көрінісі жағынан Юпитердің Ұлы Қызыл Дағына ұқсас еді. Юпитердің Ұлы Қызыл Дағымен салыстырғандағы басты айырмашылық – Нептунның Ұлы Қара Дағы уақыт өте солтүстікке және оңтүстікке қарай жылжуға қабілетті, ал Ұлы Қызыл Дақ жаһандық шығыс-батыс жел ағындарының әсерімен бірдей ендік аймақта тұрақталған. Дауылдың жиегіндегі желдің жылдамдығы сағатына 2100 километрге дейін өлшенді, бұл Күн жүйесінде тіркелген ең жоғары жылдамдық. Ұлы қараңғы дақ Нептунның метан бұлт қабатындағы тесік деп саналады. Дақ әртүрлі уақытта әртүрлі өлшемдерде және пішіндерде байқалды. Ұлы қараңғы дақ Жердегі циррус бұлттарына ұқсас, тропопауза қабатында немесе одан төмен орналасқан үлкен ақ бұлттарды тудырды. Дегенмен, Жердегі бұлттар су мұзының кристалдарынан тұратын болса, Нептунның циррус бұлттары мұздатылған метан кристалдарынан құралған. Бұл жоғары биіктіктегі бұлттар негізгі бұлт қабатынан 50–100 км (30–60 миль) биіктікте орналасқан. Циррус бұлттары әдетте бірнеше сағат ішінде пайда болып, тарап кетеді, бірақ Ұлы қараңғы дақтағы бұлттар 36 сағаттан кейін, яғни планетаның екі толық айналымынан соң да көзге көрінді. Нептунның қараңғы дақтары тропосферада, жарқыраған жоғарғы бұлт қабаттарына қарағанда төменгі биіктікте пайда болады деп есептеледі. Олардың бірнеше ай бойы сақталуға қабілетті тұрақты ерекшеліктер болуына байланысты, олар шұңқыр құрылымдары деп саналады.

Жоғалу

1994 жылдың қараша айында Хаббл ғарыш телескопы осы аймақты қайтадан суретке түсіргенде, ол мүлдем жоғалып кеткен, астрономдар оны жасырып қалды немесе жоғалып кетті деп ойлады. Бұлттардың сақталуы кейбір бұрынғы қараңғы дақтардың циклон ретінде әлі де бар екенін көрсетеді, тіпті олар қараңғы белгі ретінде көрінбесе де. Қара дақтар экваторға тым жақын келгенде немесе басқа белгісіз механизмдер арқылы таралуы мүмкін.]] Ұлы қара дақтан кейін бірнеше қара дақтар байқалды. 1989 жылы «Вояджер-2» ғарыш кемесі Ұлы қара дақты (GDS) байқағанда, екінші қара дақ, Қара дақ 2 (DS2) табылды. Қара дақ 2, 1994 жылға дейін толық жойылды. 1994 жылдан бастап Хаббл телескопы Нептунның қара дақтарының болуын анықтап, бақылау жүргізуге арналған жалғыз құралға айналды және осы күнге дейін қолданылуда. Хаббл көк толқын ұзындығында суреттерді көруге қабілетті, бұл ерекшеліктерді көрудің жалғыз жолы. 1994 жылы солтүстік жарты шарда Солтүстік қара дақ (NGDS 1994) пайда болды және 1998-2000 жылдар аралығында жоғалып кетті. Дауылдың өмірінде оның ендігі тұрақты болды. Оңтүстік қара дақ 2017 жылы жоғалып кеткенге дейін полюске қарай жылжыды. 2016 жылы Нептунның солтүстік жарты шарында Ұлы қара даққа (GDS) ұқсас жаңа дақ пайда болды. Бұл жаңа дақ, Солтүстік Ұлы қара дақ (NGDS) деп аталады, бірнеше жылдан бері көрініп тұр. Хаббл телескопы арқылы жүргізілетін бақылаулар шектеулі болғандықтан, бұл дақ планетада әлі де бар ма, жоқ па, белгісіз. Жақында, 2018 жылы жаңа негізгі қара дақ және кішірек қара дақ анықталып, зерттелді. Нептунның солтүстік жарты шарындағы қара дақтың табылуы Хаббл телескопының оның пайда болуын тіркеуге алғашқы мүмкіндік берді. Бұл дауыл NASA-ның «Вояджер-2» ғарыш кемесі тапқан дауылға қарағанда әлдеқайда кішкентай, бірақ диаметрі шамамен 6200 километрге жетеді, Атлант мұхитынан үлкен. 2020 жылдың тамызында жаңа Ұлы қара дақ күрт оңтүстікке қарай жылжуын тоқтатып, бағытын өзгертті, бұл дауыл экваторға қарай жалғасады деген болжамдарға қайшы келді, онда оның жойылуы мүмкін еді. Солтүстік жарты шардағы дауылдар Кориолис күштерінің әсерінен тұрақты болып қала береді деп есептеледі. Алайда, дауылдар экваторға жақындағанда Кориолис күштері әлсірейді, бұл дауылдардың таралуына себеп болады. Шамамен сол уақытта үлкен дауылдың жанында кішірек «Қара дақ кіші» табылды, кейіннен ол да жоғалып кетті. «Қара дақ кіші» аты айтқандай, бұрынғы қара дақтан кіші, диаметрі 5950 километрге жетеді. Бұл дауылдың кездейсоқ пайда болуы астрономдарды бұрынғы дауылдың бағытын өзгерткені кіші дауылдың пайда болуымен байланысты болуы мүмкін деген ойға жетеді. Дауылдардың пайда болуы әлі зерттелуде, бірақ Оңтүстік қара дақ (SDS 2015) және Солтүстік Ұлы қара дақ (NGDS 2018) туралы байқаулар олардың пайда болуына дейін осы аймақтағы бұлттардың белсенділігінің 2-3 жыл бұрын күшеюі себеп болғаны анықталды.