Кіріспе

Желілік протоколдар

IPX/SPX – Интернет желілік пакет алмасу/Тізбектелген пакет алмасу дегенді білдіреді. IPX және SPX – бастапқыда Novell NetWare операциялық жүйелерін пайдаланған желілерде қолданылған желілік протоколдар. Олар NetWare желілерін ығыстырғандықтан, Microsoft Windows желілерінде кеңінен қолданыс тапты, бірақ қазіргі кезде кеңінен қолданылмайды. IPX/SPX Windows XP және одан бұрынғы нұсқаларында кеңінен қолданылды, себебі бұл нұсқалар осы протоколдарды қолдаған, ал Windows-тың кейінгі нұсқаларында қолдау көрсетілмейді, оның орнына TCP/IP желілік байланысқа басымдық берді.

Протокол қабаттары

IPX және SPX тиісінше Xerox Network Systems компаниясының IDP және SPP протоколдарынан туындаған. IPX – желілік қабат протоколы (OSI моделінің 3-қабаты), ал SPX – көліктік қабат протоколы (OSI моделінің 4-қабаты). SPX қабаты IPX қабатының үстінде орналасқан және желідегі екі түйін арасындағы байланысқа бағытталған қызметтерді қамтамасыз етеді. SPX негізінен клиент-серверлік қолданбаларда қолданылады. IPX және SPX екеуі де TCP/IP сияқты байланыс қызметтерін ұсынады, IPX протоколы Интернет протоколына, ал SPX – TCP протоколына ұқсас. IPX/SPX негізінен жергілікті желілер (LAN) үшін әзірленген және осы мақсатта өте тиімді протокол болып табылады (әдетте SPX-тің өнімділігі кішкентай LAN-да TCP-ден жоғары болады, себебі тығырылған терезелер мен растаулардың орнына SPX қарапайым NAK-терді пайдаланады). Дегенмен, TCP/IP де-факто стандартты протоколға айналды. Бұл, ішінара, кең аумақты желілерде және Интернетте (тек IP қолданылатын) оның жоғары өнімділігімен, сондай-ақ TCP/IP осы мақсатты ескере отырып әзірленген, толыққанды протокол болғандықтан байланысты. Протоколдардың NetWare-мен байланысына қарамастан, олар NetWare байланысы үшін міндетті емес (NetWare 5.x нұсқасынан бастап) және NetWare желілерінде ғана қолданылмайды. NetWare байланысы үшін NCP іске асырылуы қажет, ол IPX/SPX, TCP/IP немесе екеуін де тасымалдау ретінде пайдалана алады.

Қолданылу

1980 жылдардың соңынан 1990 жылдардың ортасына дейін желілік операциялық жүйелер нарығында (Novell Netware арқылы) үстемдік танытқандықтан, Novell IPX протоколының танымал компьютерлік желі протоколы ретінде кеңінен қолданылуына зор үлес қосты.

DOS

Novell-дің түпкілікті NetWare клиенті DOS үшін жазылған. Алғашқы нұсқаларында желілік карта конфигурациясының әрқайсысы үшін желі әкімшісі жеке орындалатын файл жасайтын қатаң байланысты протокол жинағы қажет болды. Бұл орындалатын файл жүктелу кезінде жүктеліп, жүйе өшірілгенге дейін жадта тұратын. Кейінірек жасалған нұсқалар желілік жинақты динамикалық түрде жүктеуге және жоюға мүмкіндік берді, бұл үшін бұрыннан бар модульдер пайдаланылды. Бұл желідегі клиенттік жұмыс станцияларын күтіп-ұстауды қатты жеңілдетті. IPX/SPX DOS дәуірінде көп пайдаланушы желілік ойындар үшін де-факто стандарт болып табылды. Кали және Кан сияқты туннельдеу бағдарламалары көптеген ойындардың өмір сүру мерзімін ұзартты, олар LAN емес, интернет арқылы ойнауға мүмкіндік берді. DOSBox UDP арқылы IPX-ті эмуляциялайды.

Терезелер

IPX/SPX-тің 1990-жылдардағы LAN-дарда кең таралғандығына байланысты, Microsoft Windows желілік стегіне, Windows for Workgroups және Windows NT-ден бастап, осы протоколдарды қолдауды қосты. Microsoft тіпті өз іске асырылуын "NWLink" деп атады, бұл 3/4 қабаттық тасымалдауды қосу NetWare қосылымын қамтамасыз етеді дегенді білдірді. Бірақ шындығында, протоколдар Windows SMB/NetBIOS үшін туалас тасымалдау ретінде қолдау тапты, ал NetWare қосылымы үшін NCP клиентін қосымша орнату қажет болды (Microsoft Windows 95 және одан кейінгі нұсқаларымен қарапайым NetWare клиентін ұсынды, бірақ ол автоматты түрде орнатылмады және бастапқыда тек NetWare байлам режимін қолдады). NWLink әлі де Windows-пен бірге (Windows Server 2003-ке дейін) келді, бірақ ол Windows Vista-ға енгізілмеді және қолдау көрсетілмейді. Оны пайдалану қатаң түрде ұсынылмайды, өйткені оны Windows желісі үшін қолдануға болмайды, тек ескірген NetBIOS үшін тасымалдау ретінде ғана қолдануға болады. Көбінесе Novell-дің 32 биттік Windows клиенттік бағдарламалық жасақтамасы NWLink-ті Novell-дің әзірлеген баламасымен алмастырды, бірақ кейбір нұсқалары Microsoft-тың IPX/SPX іске асырылуын пайдалануға рұқсат береді (мүмкін үйлеспеушілік туралы ескертулермен).

Басқалар

Бірнеше жыл бойы Novell OS/2 үшін NetWare клиентін ұсынды. Оның құрылымы DOS клиентіне ұқсас болды. Novell сондай-ақ Classic Mac OS үшін MacIPX деп аталған IPX клиентін жариялады. Бұл Mac NetWare клиенті үшін ғана емес, Doom және Warcraft III сияқты көп ойыншылы ойындарда да қолданылды. Novell және басқа да жеткізушілер Unix/Linux-тың әртүрлі нұсқалары үшін әртүрлі нұсқаларды жасады. Атап айтқанда, Novell-дің UnixWare жүйесі IPX/SPX-ті түпкілікті түрде қолдады. Дегенмен, UnixWare NetWare серверлеріне клиент ретінде жұмыс істей алса және бағдарламалар IPX/SPX-ті деректерді жеткізу протоколы ретінде қолдауға мүмкіндік берілсе де, қосымша бағдарламалық қамтамасыз етусіз NetWare желісінде файлдар мен принтерлерді бөлісуге мүмкіндік бермеді. Open Enterprise Server Linux IPX/SPX-ті қолдамайды. Linux ядросы бұрын IPX/SPX-ті қолдаған, бірақ SPX қолдауы 2002 жылы, ал IPX қолдауы 2018 жылы алынып тасталды. Ашық кодты FreeBSD операциялық жүйесі IPX/SPX жиынтығын қамтиды, ол NetWare файлдық жүйесіне арналған nwfs клиентін, сондай-ақ Mars NWE арқылы NetWare серверін (кейбір функционалдық мүмкіндіктерді ұсынады) қолдау үшін қажет. OpenBSD 4.2 нұсқасымен қолдау тоқтатылды, ал 4.1 нұсқасын IPX-пен жинақтау үшін қосымша жұмыс қажет болды.

Мұра

IPX пайдалану соңғы жылдары азайды, себебі Интернеттің пайда болуы TCP/IP-ді кең таралғанға айналдырды. Novell компаниясының TCP/IP клиенттік протоколы ретінде қолдау көрсетуге жасаған алғашқы әрекеті, NetWare/IP деп аталды, IPX-ті IP пакеттері ішінде "тоннельдеу" арқылы NetWare клиенттері мен серверлеріне таза TCP/IP желілері арқылы байланысуға мүмкіндік берді. Дегенмен, күрделі жүзеге асыру және тоннельдеуден туындаған өнімділіктің айтарлықтай төмендеуі салдарынан NetWare/IP көбінесе назардан тыс қалды, тек IPX-ті TCP/IP маршрутизаторлары мен WAN байланыстары арқылы бағыттау механизмі ретінде қолданылды. NetWare 5.x TCP/IP арқылы NCP-ні қолдауды енгізді, қазір бұл конфигурация басымдыққа ие. NetWare-тің ізбасары Open Enterprise Server екі нұсқада келеді: IPX/SPX қолдауын ұсынатын OES NetWare (қолданудан тоқтатылған) және тек TCP/IP-ні қолдайтын OES Linux. Microsoft және Novell екеуі де IPX/SPX-ті өрт қабырғасы арқылы байланыс үшін интранеттік протокол ретінде қолдау көрсетті (Proxy Server/ISA Server және BorderManager арқылы). Бұл клиенттік бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдаланатын құрылмага TCP/IP локальды түрде орнатылмаған жағдайда да Интернетке қол жеткізуге мүмкіндік береді; клиенттік бағдарламалық қамтамасыз ету туынды TCP/IP стегін имитациялайды және жергілікті қосымшаларға (мысалы, веб-браузерлерге) WinSock қолдауын ұсынады, бірақ іс жүзінде IPX/SPX арқылы өрт қабырғасымен байланысады. Бұл IPX LAN-дарды жаңартуды жеңілдетуден басқа, қауіпсіздікті де арттырады, себебі ішкі желіде IPX протоколын пайдалану өрт қабырғасы бұзылған жағдайда, жатқысымдыларға қарсы табиғи қорғаныс тудырады. IPX әлі де пайдалы болатын бір сала – басқа LAN құрылғыларымен (мысалы, принтерлер және желілік сақтағыштар) TCP/IP арқылы байланысты шектеуші қауіпсіздік саясаты бар VPN қосылымдарын айналып өту.