Кіріспе

Чехословакия Социалистік Республикасы (1948–1990) маңызды табиғи ресурстарға ие болды. Энергия ресурстарына көмір және лигнит кірді, бірақ энергия қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ел энергияны үнемдеу, Кеңес Одағынан мұнай және табиғи газ импорты, сондай-ақ атом энергиясы және су электр станцияларын дамыту бағдарламаларын жүзеге асырды. Чехословакияда әртүрлі металл кендерінің қоры шектеулі болды, сондықтан минералдық шикізаттың көп бөлігі импортталып түсті. Елдегі басқа ресурстар – егістік жерлер, орман шаруашылығы және еңбек күші болды.

Минералдар және тау-кен өндірісі

Чехословакияда көмір және лигниттің қомақты қоры болды. Острава көмір кеніштерінде, сондай-ақ Кладно, Пльзень, Кошице және Трутнов қалаларының маңында тау-кенге жарамды тас көмір кездесті. Қоңыр көмір және лигнит кен орындары Чомутов пен Мост аймақтарында, Карловы Вары қаласының жанындағы Соколов алабында, Теплице, Ческе-Будейовицеде және Словакиядағы Модри-Камень мен Гандлованың жанында орналасқан. Мұнай және табиғи газ қоры салыстырмалы түрде аз болды (ҚР-дағы мұнай және газ кен орындарына қараңыз). Темір кені Словакияның Кен тауларында, Прага мен Пльзень маңында өндірілді, бірақ 1980 жылдары оның қоры дерлік толықтай таусылды. Slovenské Rudohorie аймағында мыс және марганец кендерінің кен орындары да болды. Қорғасын мен мырыш кендері Орта Богемиядағы Кутна-Гора және Прибрамда табылды, бірақ олардың мөлшері шамалы болды. Кен тауларында сынап, сурьма және қалайының аз мөлшері болды, сонымен қатар онда уранның қомақты қоры да кездесті (Чехословакиядағы уран өндіруге қараңыз). Басқа да минералды ресурстарға Словакиядағы тұз, Ческе-Будейовице маңындағы графит және Пльзень мен Карловы Вары маңындағы каолин жатады.

1970-1985 жылдар

1970 жылдары көмір өндірісі кеңейді. Осы жылдары энергияға деген қажеттілік негізінен импортталған мұнаймен, ал 1970 жылдардың ортасынан бастап табиғи газбен қамтамасыз етілді. Мұнай мен газдың барлық импорты Кеңес Одағынан түсті. Ішкі шикі мұнай көздері мен өндірісі шамалы болды. Чехословакияның өзінде көптеген ұсақ мұнай және газ кен орындары табылды, бірақ өндіріс аз болды (1985 жылы шамамен 100 000 тонна шикі мұнай және 800 миллион текше метр табиғи газ). Бұл елдің қажеттіліктерінің аз бөлігін ғана қамтамасыз етті. Геологиялық іздеу-зерттеулер болашақта ірі мұнай немесе газ кен орындарын табу мүмкіндігін жоққа шығарды, алайда 1985 жылы Батыс Словакиядағы Гбели маңында маңызды жаңа табиғи газ көзі табылды. 1970 жылдары Кеңес Одағы Чехословакия және басқа Шығыс Еуропа елдерінің отын мен шикізатқа деген қажеттіліктерін қанағаттандыруды күрделі және қымбат деп санады. Кеңес Одағының игерілмеген ресурстары Сібірде орналасқан, онда өндіру және тасымалдау қиын және қымбат болды. Мәселенің бірін шешу үшін, 1974 жылдан кейін КОМКОН Кеңес энергия бағасын жыл сайын түзету туралы шешім қабылдады; нәтижесінде, Кеңес бағалары әлемдік нарықтағы бағаларға жақындады және кейде одан да асып кетті. Түзету, әсіресе 1970 жылдардың ортасы мен соңында шикі мұнай сияқты көптеген тауарлардың әлемдік бағасы күрт өскен кезде, Кеңес Одағының Чехословакия және оның көршілері есебінен сауда шарттарын жақсартты. Жоғары бағалар Кеңес Одағына отын мен шикізат экспортынан түскен үлкен кіріс әкелді және кеңестік өндіріс қуатын кеңейтуді қаржыландыруға көмектесті. Сонымен қатар, 1970 жылдары КОМКОН бірнеше бірлескен жобаларды бастады, мысалы, Кеңес Одағынан Шығыс Еуропаға табиғи газ құбырын салу және Кеңес Одағында ірі атом электр станцияларын салу. Қатысушы елдер, соның ішінде Чехословакия, табиғи газ және электр энергиясы түрінде төлем алды. 1980 жылдардың ортасында Чехословакия Кеңес Одағындағы "Прогресс" Ямбург табиғи газ құбырының құрылысына да қатысты. 1967 жылдан 1984 жылға дейін Чехословакия Кеңес Одағымен жасасқан арнайы келісімнен – іс жүзінде 1967 жылдан бергі чехословакиялық кредиттен – қосымша пайда көрді, осы келісім бойынша Чехословакия жыл сайын 5 миллион тонна кеңестік шикі мұнайды 1960 жылдардың соңындағы бағамен алды, бұл әлемдік нарықтағы бағаның аз бөлігі ғана болды. Осылайша, кеңестік отын мен шикізат экспорт бағасының өсуі Чехословакияға ауыр жүк болғанымен, шығын елге бұл материалдарды капиталистік елдерден импорттағанға қарағанда әлдеқайда аз болды. 1980 жылы чехословакиялық шенеунік Чехословакия мұнай импорты үшін әлемдік бағаның төрттен бірін төлеп отырғанын мәлімдеді. Алайда, 1985 жылға қарай жағдай күрт өзгерді. 1981 жылы Кеңес Одағы 1981-1985 жылдар аралығында Орталық Еуропа елдеріне жеткізілетін шикі мұнай көлемін 10 пайызға қысқартатынын жариялады. Содан кейін – және басқа да себептерге байланысты – әлемдік мұнай бағасы төмендеді, бірақ бес жылдық формулаға негізделген кеңестік баға өсуін жалғастырды.

Минералдар

1980 жылдардың ортасында Чехословакияның минералдық ресурстары шектеулі болды. Ел өнеркәсіпте пайдаланылатын шикізатты импортқа күшті тәуелді болды. Темір кендерінің қоры аз және сапасы төмен болды. Елдің маңызды темір және болат өнеркәсібін, әсіресе Кеңес Одағынан, темір кенінің басым бөлігі импорт арқылы қамтамасыз етілді. Болат өнеркәсібі үшін негізгі шикізат болып табылатын магнит көбірек болды, бұл 1970 және 1980 жылдары экспортқа мүмкіндік берді. Түсті металдардың кен орындары шектеулі немесе болмады. Елдің осы металдарға деген қажеттілігінің көп бөлігі импорт есебінен толықтырылды. Сондай-ақ, елде алтын мен сынаптың да аз қоры болды. Елдің түсті металдарға деген қажеттілігін импорт қамтамасыз етті. Чехословакия құрылыс материалдарын, шыны және керамика өндірісіне қажетті металл емес минералдардың көп бөлігін өзі қамтамасыз етті. Елдің тау-кен өндірісінің басым бөлігі көмірге қатысты, ол негізгі ішкі энергия көзі болды. 1985 жылы көмірдің жалпы өндірісі 126,6 миллион тоннаны құрады, бұл 1984 жылғы көрсеткіштен 2,1% төмендеп, оңай өңделетін, жоғары сапалы қорлардың тез азаюын көрсетті. 1985 жылы Чехословакия энергия тұтынудың 60% -ын көмір есебінен қамтамасыз етті, бұл 1960 жылғы 88% көрсеткіштен төмен.

Энергияны үнемдеу

1980 жылдардың ортасында ел басшылары энергияны сақтауды өте маңызды деп есептеді. Чехословакияның отын импортына үлкен тәуелділігі қымбатқа түсті, импорт елдің қажеттілігінің 95% -ын өтеді. Энергияны сақтаудың маңыздылығы сондай-ақ, Совет Одағынан табиғи газ көлемінің артуы күтілгенімен, шикі мұнай ағыны тоқтап қалуы мүмкін болды. Алдағы уақытта отандық көмірді өндіру Чехословакияның өсіп келе жатқан энергия қажеттілігін қанағаттандыруға көмектесер еді, бірақ бұл өсім баяу және қымбат болар еді, себебі жоспарды орындау үшін терең кен орындарын қазу қажеттілігі туады. Отын мәселесі өте өткір болды, өйткені Чехословакия өнеркәсібінде ұлттық табыс бірлігіне жұмсалатын энергия мөлшері Батыс Еуропа және Орталық және Шығыс Еуропаның кейбір елдерінен едәуір жоғары болды (бір тұрғынға жылына 7,5 тонна стандартты отын). Өндірістік тұтыну, көбінесе импортталатын шикізат пен энергияны тұтынуға қарағанда шамамен 40% -қа дейін жоғары болуы мүмкін еді. Чехословакия Коммунистік партиясының (КСЧ) басшылығы үлкен үнемдеуге болатынына сенді.

Ядролық қондырғылар

Дегенмен, энергияны үнемдеудің өзі жеткіліксіз еді. 1970 жылдардан бері экономикалық жоспарлаушылар амбициялық атом энергиясы бағдарламасын жүзеге асырып келді. Олардың пікірінше, ядролық энергия болжамды энергия балансы үшін өте маңызды болды. 1978 жылдың соңында Ясловске Бохуницеде алғашқы ірі атом электр станциясы (кеңестік жоба бойынша) жұмыс істеуге кірісті. 1985 және 1986 жылдары Дукованы станциясының бөліктері сынақ жүргізуді бастады, ал Батыс Словакиядағы Моховце мен Оңтүстік Богемиядағы Темелинде тағы екі электр станциясының құрылысына дайындық жұмыстары жүргізілді. 1986 жылы жалпы электр энергиясы көлемінде ядролық энергияның үлесі шамамен 20%-ға жетті. Ұзақ мерзімді жоспарға сәйкес, осы электр станциясын кеңейту, қосымша станциялар салу және Кеңес Одағындағы бірлескен атомдық жобалардан электр энергиясын импорттау арқылы 1990 жылға қарай ядролық энергия жалпы электр энергиясының 30% немесе одан да көп бөлігін қамтамасыз етеді деп жоспарланған. 2000 жылға қарай электр энергиясының 53%-дан астамын ядролық энергия өндіруге тиіс болды. 1986 жылы Кеңес Одағындағы Чернобыль апаты үкіметтің ядролық энергияға берген уәдесін өзгертпеді, өйткені қазіргі немесе жоспарланған реакторлардың ешқайсысы Чернобыльде қолданылған технологияны пайдаланбады. Бірақ Чехословакия басшылары қауіпсіздік шараларын жан-жақты қарап шығу қажеттігін мойындады. Содан кейін ядролық энергетика мәселелері бойынша бірнеше арнайы конференциялар өтті. Чехословакия өзінің амбициялық атом энергиясы бағдарламасын іске асыру үшін барлық мүмкіндіктерге ие болды; 1980 жылдардың ортасында ел маңызды уран өндірушісі болды. Уран кені Богемияның кен тауларында орналасқан.

Су электр станциялары

1980 жылдардың ортасында Чехословакияда Вах және Влтава өзендерінде негізінен орналасқан көптеген гидроэлектр станциялары болды. Дунай өзеніндегі Габчиково-Нагимаростағы ірі гидроэлектрлік жобаға жұмыстар жүргізіліп жатыр, бұл Венгриямен бірлескен, даулы жоба еді, және оған, әсіресе Венгриядағы экологиялық белсенділер қарсылық білдірді. Аяқталған жоба Чехословакияның энергия қажеттілігінің шамамен 4%-ын қамтамасыз етуі күтілді. 1986 жылы үкімет ғасыр соңына дейін Лабе және Вах өзендерінде бірнеше қосымша электр станцияларын салу жоспарларын бекітті. Чехословакия жыл сайын Румыниядан электр энергиясын импорттады.

Жер және орман

1980 жылдары ауыл шаруашылығы жерлері елдің жалпы жер аумағының шамамен 55%-ын құрады, және осы жерлердің көп бөлігі егіс жыртуға жарамды болды. Төмендіктегі жерлердің топырағы салыстырмалы түрде құнарлы, бірақ таулы аймақтарда өнімділігі төмен. Елдің үштен бір бөлігі орманмен жабылған. Чехия ормандары ауыр экологиялық проблемаларға тап болды, бұл негізінен көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларынан шыққан "қышқыл жаңбыр" ластануының нәтижесінде болды. 1980 жылдары билік проблеманың өте ауыр екенін мойындады, ал Сегізінші бесжылдық жоспар (1986-1990) ластанумен күресу үшін қаржы бөлді.

Еңбек

1985 жылы Чехословакияның жалпы еңбек күші шамамен 7,6 миллион адамды құрады. Олардың 46,1%-ы әйелдер болды, бұл Чехословакияны әлемде әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі жоғары елдердің біріне айналдырды. 1985 жылы еңбекке жарамды жастағы халықтың 88%-ы (15-59 жас аралығындағы ерлер және 15-54 жас аралығындағы әйелдер) жұмыспен қамтылған. Еңбек күшінің 37,4%-ы өнеркәсіпте, 13,7%-ы ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығында, 24,3%-ы басқа өндірістік секторларда және 24,6%-ы қызмет көрсету саласында жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы екі онжылдықта еңбек күшінің қайта бөлінуі, әсіресе ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке көшу, үкіметтің ауыр өнеркәсіпке баса назар аударған бағдарламасы үшін жұмысшылардың көптеп келуін қамтамасыз етті. Әйелдер де жұмыс күшіне рекордтық санда енді. Алайда, 1960 жылдары Чехияда, кейін Словакияда байқала бастаған туу көрсеткішінің төмендеуі алаңдаушылық тудырды. 1970 жылдары үкімет зейнеткерлік жасқа жеткен жұмысшыларды жұмысын жалғастыруға ынталандыру үшін түрлі шаралар енгізді, бірақ нәтижесі шамалы болды. Сонымен қатар, жұмыс күшінде әйелдердің үлесі жоғары болғандықтан, бұл көзден елеулі өсім күтілмеді. 1980 жылдардың ортасына қарай Чехословакия үшін еңбек күшінің жетіспеушілігі күрделі мәселеге айналды. Жетінші бесжылдық жоспар (1981–1985 жылдар) кезінде еңбек күші 3%-дан да аз өсті. Чехословакияның қызмет көрсету саласы Батыс Еуропаның өнеркәсіптік дамыған елдеріне қарағанда нашар дамыған еді, ал 1980 жылдары қызмет көрсету саласындағы жұмыспен қамту өндірістік сектордағыдан гөрі жылдам өсті. Бұл кеңею жұмыс орындарын толтыруға тырысатын өнеркәсіптік кәсіпорындарға қосымша қиындықтар тудырды. Кейбір батыс сарапшылары еңбек күшінің жетіспеушілігінің себебі көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындардың штаттық санын артық ұстауы екенін болжады. Партия мен үкімет жалақы мөлшерлемесі мен еңбек нормаларын белгіледі. 1980 жылдан кейін күшіне енген реформа шараларының аясында ынталандыру сыйлықтары бұрынғыға қарағанда жалпы жалақының үлкен бөлігін құрады. Еңбек нормалары да артты. Шенеуніктер жұмысшылардан сан және сапа тұрғысынан үлкен күш-жігерді күтуде. 1980 жылдардың ортасында еңбек күшінің көп бөлігі ұйымдастырылған және, кем дегенде теориялық тұрғыдан, кәсіподақтармен өкілдік етілген. Партия кәсіподақтарды бақылап, олардың басты міндеті жұмысшыларды одан да көп еңбек етуге және жоспардың мақсаттарын орындауға ынталандыру болды. Кәсіподақтар жұмысшылар арасында қажетті көзқарастарды тарату құралы ретінде қызмет етті. Кәсіподақтардың негізгі қызметі – денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру және жұмысшылардың демалыс бағдарламаларын басқару.