Кіріспе

Черногорияның саяси партиясыInfobox political party
| name = Демократиялық Социалистер Партиясы
| native name = Демократска партија социјалистаDemokratska partija socijalista
| native name lang = cnr
| logo = Democratic Party of Socialists logo 2021.svg
| logo size = 240px
| colorcode =
| leader1 title = Президент
| leader1 name = Даниел Живкович
| leader2 title = Вице-президенттер
| leader2 name = Иван Вукович (саясаткер), Иван Вукович, Йевто Эракович, Александра Куч, Абаз Диздаревич
| leader3 title = Бас хатшы
| leader3 name = Александар Богданович
| founders = Момир Булатович, Мило Джуканович, Светозар Марович
| foundation =
| predecessor = Черногория Коммунистер Лигасы (СКЧГ)
| headquarters = Подгорица
| ideology = Әлеуметтік демократия, популизм, черногор ұлтшылдығы
| position = Орталық-сол
| european = Еуропалық Социалистер Партиясы (байланысты мүше)
| international = Прогрессивті Альянс, Социалистік Интернешнл
| colours =
| seats1 title = Парламент
| seats1 =
| seats2 title = Кала басшылары
| seats2 =
| seats3 title = Жергілікті Парламенттер
| seats3 =
| flag =
| website =
| country = Черногория
| footnotes = cnote|A|ДСП құрылғаннан бері барлық партияны біріктіретін партия болып келген, бірақ 1997 жылға дейін солшыл, ал кейін орталық-сол немесе орталықшыл деп сипатталды, сонымен қатар оңшыл, популисттік және ұлтшылдық фракциялары бар. Черногориядағы популисттік саяси партия. 2020 жылға дейін алғаш рет оппозицияда отырған бұл партия 1991 жылдың 22 маусымында Черногория Коммунистер Лигасының мұрагері ретінде құрылды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Социалистік Югославия Федерациясының құрамында Черногорияны басқарды және содан бері елдегі маңызды күш болып табылады. Партия Социалистік Интернешнл және Прогрессивті Альянстың мүшесі, ал Еуропалық Социалистер Партиясының байланысты мүшесі. 1990 жылдары ДСП серб-черногорлық бірігуді жақтаған негізгі орталық-сол, социал-демократиялық партия болды. Алайда, 1997 жылдан бастап партия Черногорияның тәуелсіздігін қабылдады және Батыспен байланысын жақсартты, біртіндеп атлантизмді, черногор ұлтшылдығын, неолиберализмді және еуропалық интеграцияны қабылдап, барлық партияны біріктіретін партияға айналды. Құрылғаннан бері және көппартиялық жүйенің енгізілуінен бастап ДСП Черногория саясатында басым рөл атқарды, 2020 жылғы парламенттік сайлауға дейін оппозицияға өткенге дейін барлық коалициялық үкіметтердің тірегі болды. Бұл партияның, оның алдыңғы формасының да, 1945 жылдан бері билікте болмаған алғашқы жағдайы болды. 2020 жылғы сайлау алдында партия даулы діни бостандық заңын қатты қолдады, бұл Черногорияда шиеленісті күшейтті және Черногория саясатында Серб Православие шіркеуінің беделінің артуына әкелді. Шіркеудің күшінің артуы этникалық ұлтшыл фракцияның партияда өсуіне ықпал етті, оның кейбір мүшелері, мысалы, азаматтық ұлтшыл Филип Вуянович 2011 жылдан бері наразылық білдірді. Партияның этникалық ұлтшыл қанаты сондай-ақ Черногория Православие шіркеуін жаңартуды қолдады, бұл ДСП-ні "партиялық шіркеу" құруда айыптауға әкелді.

Идеология

Партия Югославия тарағаннан кейін реформашыл күш ретінде Черногория Коммунистер лигасынан туындады. 1990-шы жылдары партия демократиялық социализмге, әлеуметтік демократияға және серб-черногориялық бірігу идеясына негізделген. 2000-шы жылдары партия Сербиямен ортақ мемлекет құру саясатын өзгертті және 2006 жылы Черногорияның тәуелсіздігін қолдаушы басты күшке айналды. 2010-шы және 2020-шы жылдары партия популизммен, сондай-ақ ұлтшылдық элементтерімен және Еуропалық интеграцияға қатысты проевропалық көзқараспен сипатталады. 2019 жылдың қарашасында өткен тоғызыншы съезінен кейін ДПС этникалық черногориялық ұлтшылдық риторикасын күшейте түсті, канондық жағынан мойындалмаған Черногория православие шіркеуінің құқықтарын ресми түрде және институционалдық деңгейде қолдады, оның "қайта құрылуын" жариялады. БДИПЧ (ODIHR) және Freedom House есептерінде партия гибридтік режим мен сайлау авторитарлық жүйесін құрғаны айтылған. 2020 жылғы Черногория парламенттік сайлауының нәтижесінен кейін 30 жылдық биліктен кейін популистік режимі құлағаннан соң, партия Кривокапич кабинетін – кең коалициялық үкіметті – "Черногория мемлекеттілігі мен тәуелсіздігіне қауіп" деп мәлімдеді. 2020 жылғы парламенттік сайлауға дейінгі кезең сайлаушылардың жоғары поляризациялануымен ерекшеленді. Биліктегі партияның бірнеше коррупциялық скандалы 2019 жылғы Черногориядағы коррупцияға қарсы наразылықтарға себеп болды, ал даулы дін заңы наразылықтардың тағы бір толқынын тудырды. Сайлауды бақылаушы ЕҚЫҰ (OSCE) "[м]емлекеттік ресурстарды теріс пайдалану биліктегі партияға әділ емес артықшылық берді" және этникалық жекқұрыштыққа ұлтас болды деп мәлімдеді. Сайлау бәсекелі болғанымен, үкіметтік партия тәуелсіз БАҚ-тың жетіспеуінен де пайда көрді. Сыртқы саясатта партия атлантистік және еуропалық бағыттарды ұстанады, Ресейдің Украинаға қарсы агрессиясын айыптайды және Ресейге қарсы позицияны қабылдайды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, ДПС, өзінің коалициялық серіктестерімен және жаңадан құрылған ұлтшыл партиялармен бірге "АҚШ пен ЕО Сербияға Черногорияны тастап кетті" деген тұжырымды таратуға кірісті, бірақ бұл бағалаулар Украинаға басып кіргеннен кейінгі халықаралық жағдайда негізсіз.

Өмірбаян

DPS тарихы 1980 жылдардың соңында Югославиядағы саяси дағдарыспен басталады. Слободан Милошевич Сербия Коммунистер лигасының билігін басып алғаннан кейін, ол шерулер ұйымдастырды, олар Воеводина, Косово және Черногориядағы Югославия Коммунистер лигасының жергілікті бөлімшелерінің басшыларын қызметтен шеттетуге әкелді. Бұл оқиғалардың барлығы «Антибюрократиялық революция» деп аталды және Черногорияда Момир Булатович, Мило Джуканович және Светозар Маровичпен одақтас жаңа партия басшылығын билікке жеткізді. Осы жаңа басшылық астында Черногория Коммунистер лигасы 1990 жылғы Черногориядағы жалпы сайлауда үлкен жеңіске жетті, бұл 1990 жылғы желтоқсанда өткен Социалистік Черногориядағы алғашқы салыстырмалы түрде еркін көппартиялық сайлау болды және Черногория Парламентінің 125 орынының 83-ін иеленді. Партия сайлауда айтарлықтай артықшылыққа ие болды, өйткені оның толыққанды партиялық құрылымы болды, ал жаңадан құрылған қарсыластар бастан бастауға мәжбүр болды. Партия 1991 жылдың 22 маусымында өзін Черногорияның Демократиялық Социалистер партиясы (Демократска партија Црне Горе) деп атады. Булатович президент болған кезде, ДПС Черногорияны Сербиямен және Слободан Милошевичтің саясатымен тығыз байланыстырды. Партия 1990 жылдардың басындағы тұрақсыз кезеңде, Югославияның ыдырауы мен Югославия соғыстарының басталуы кезінде билікте болды. Осы жылдары партия 1992 жылдан бастап Югославия Федеративтік Республикасындағы (ФРЮ) жалғыз серіктесі Сербиямен одақ құруды және жақын қарым-қатынасты қолдады. Партия Черногория үшін қиын болған осы кезеңде сайлаушылардың қолдауын сақтап, 1992–1993 және 1996 жылғы парламенттік сайлауда жеңіске жетті.

Черногорияның тәуелсіздігі

2000 жылдың 5 қазанында Слободан Милошевичтің биліктен құлатылғаннан кейін ДПС Черногорияның тәуелсіздігін қолдауды күшейтті. 2002 жылғы парламент сайлауына дайындық науқаны Черногорияның тәуелсіздігі мәселесіне толық арналды. 2003 жылы Еуропалық Одақ Сербиядағы жаңадан сайланған демократиялық үкімет пен ДПС арасындағы келіссөздерге делдалдық жасады, нәтижесінде тәуелсіздік туралы референдум өткізуге дейін үш жылдық мерзім белгіленді. Көшкінші кезеңде Югославия Федеративтік Республикасы Сербия мен Черногориядан тұратын шала одаққа айналды. Одақтық мемлекет бар болған кезеңде партия съезі өзінің ресми бағдарламасына «демократиялық, халықаралық деңгейде мойындалған, тәуелсіз Черногория» мақсатын қосты. Партия 2006 жылғы Черногориядағы референдумға дейін тәуелсіздік үшін жақтас науқанды жетекке алды. Сайлаушылардың 55,5% тәуелсіздікке дауыс бергеннен кейін, Черногория 2006 жылдың 3 маусымында тәуелсіз мемлекет атанды.

Референдумнан кейінгі кезең

2006 жылғы Черногория парламенті сайлауында, сондай-ақ 2009 және 2012 жылғы парламенттік сайлауларда ДПС Черногориядағы ең күшті саяси партия ретінде өз позициясын сақтап қалды. Партия барлық парламенттік көпшіліктердің негізін құрды және тәуелсіздік алғаннан бері барлық үкімет кабинеттерінің тірегі болды, әдетте қазіргі дәстүрлі одақтасы – Черногорияның Социал-демократиялық партиясы және этникалық азшылық партияларымен бірге. Партияның бұрынғы вице-президенті Филип Вуянович 2002 жылдан 2018 жылға дейін үш рет Черногория президенті болды, ол 2003, 2008 және 2013 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетті, ал 2018 жылы партия төрағасы Мило Джуканович оның орнын басты. Джуканович партия президенті және оның сөзсіз билігі болып қала береді, 1991 жылдан 2006 жылға дейін, 2008 жылдан 2010 жылға дейін және 2012 жылдан 2016 жылға дейін Черногорияның премьер-министрі немесе президенті қызметін атқарды. 2006 жылы партия жетекшілігі Дюкановичтің орнына бұрынғы Әділет министрі Желько Штурановичті премьер-министр етіп тағайындады, ол 2008 жылдың 31 қаңтарында денсаулығына байланысты отставкаға кеткенге дейін қызмет етті, содан кейін Дюканович оны алмастырды, бірақ 2010 жылдың желтоқсанында отставкаға кетіп, ДПС партиясының төрағасы лауазымын сақтап қалды. 2012 жылғы парламент сайлауында жеңіске жеткеннен кейін Джуканович тағы да премьер-министр болып қайтадан тағайындалды. 2015 жылы орталық-солшыл Социал-демократиялық партия биліктегі партияны сыбайлас жемқорлық және билікті теріс пайдалануда айыптап, ДПС-пен коалициядан шықты. 2020 жылғы парламент сайлауында ДПС тәуелсіз түрде қатысуға шешім қабылдады, сайлау тізіміндегі жалғыз орын Черногорияның ұлтшыл Либералды партиясына берілді. Сайлаудың нәтижесінде оппозициялық партиялар жеңіске жетіп, 1990 жылы көп партиялық жүйе енгізілгеннен бері 30 жыл бойы елді басқарған авторитарлық ДПС құлады.

Демократиялық социалистер партиясының президенттері

Жоқ. (Номер) Президент Жасы Қызмет мерзімінің басталуы Қызмет мерзімінің аяқталуы Лауазымда болған уақыты1 Момир Булатович1956–201922 маусым 199119 қазан 19972 Милица Пеянович1959 жылы туған19 қазан 199731 қазан 19983 Мило Джуканович1962 жылы туған31 қазан 19986 сәуір 20234 Даниел Живкович1987 жылы туған6 сәуір 2023Қазіргі кезде лауазымда

Парламент сайлауы

Сайлау
Партия басшысы
Нәтиже
Одақ
Атау
Үкімет
Дауыс
%
Орын
+/–
1990
Момир Булатович
171,316
56.18%
Жаңа
1-орын
1992
126,083
42.66%
37
1-орын
1996
150,237
49.92%
1
1-орын
1998
Милица Пеянович
170,080
48.87%
13
ЕҮК
1-орын
2001
Мило Джуканович
153,946
42.04%
2
ЕҮК
1-орын
2002
167,166
48.00%
1
ЕҮК
1-орын
2006
164,737
48.62%
1
ЕҮК
1-орын
2009
168,290
51.94%
3
ЕҮК
1-орын
2012
165,380
45.60%
3
ЕҮК
1-орын
2016
158,490
41.41%
3
1-орын
2020
143,548
35.06%
6
1-орын
Қолдау
2023
Даниел Живкович
70,228
23.22%
12
Бірге!
2-орын

Президент сайлауы

+ Черногория президентіЖылКандидатБірінші турдағы халық дауысыХалық дауысының пайызыЕкінші турдағы халық дауысыХалық дауысының пайызы1990Момир Булатович170,09242.22%203,61676.11992Момир Булатович123,18342.8%158,72263.41997Мило Дюканович145,34846.71%174,74550.792003Филип Вуянович139,57464.2%——2008Филип Вуянович171,11851.89%——2013Филип Вуянович161,94051.21%——2018Мило Дюканович180,27453.90%——2023Мило Дюканович119,68535.37%154,76941.12%

Югославиядағы сайлау

+ Сербия мен Черногория ПарламентіЖылХалық дауысының саны (%)Халық дауысының үлесі (%)Орын саныМонтегрин орын саны±ҮкіметТөрағасы 1992160,04068.6% 23Милош Радулович1992130,43147.3% 6Радоже Контич1996146,22150.8% 3Радоже Контич2000Сайлауға қатысудан бас тарту20Сайлауға қатысудан бас тарту