Кіріспе
Phobos 1 – 1988 жылдың 7 шілдесінде Байқоңырдан ұшырылған, Phobos бағдарламасының құрамына кіретін, экипажы жоқ советтік ғарыш зонды. Оның мақсаты Марс планетасын және оның серіктері Фобос пен Деймосты зерттеу болды. 1988 жылдың 2 қыркүйегінде компьютердегі бұзушылық салдарынан ғарыш кемесіне миссияны тоқтату туралы команда жіберілді, нәтижесінде миссия сәтсіз аяқталды. Ұшырылған сәтте ол 6200 кг салмақтағы ең ауыр планетааралық ғарыш кемесі еді.
Phobos 1 was an uncrewed Soviet space probe of the Phobos Program launched from the Baikonour launch facility on 7 July 1988. Its intended mission was to explore Mars and its moons Phobos and Deimos. The mission failed on 2 September 1988 when a computer malfunction caused the end of mission order to be transmitted to the spacecraft. At the time of launch it was the heaviest interplanetary spacecraft ever launched, weighing 6200.
Өмірбаян
Фобос планетасын мақсат тұтып миссияны жүзеге асыру ниеті алғаш рет 1984 жылдың 14 қарашасында жарияланды.
Ұшу жоспары
Жерден Марсқа дейін "Фобос-1" ғарыш зондының сапарына шамамен 200 күн жұмсалатын болжаныпты. Жол ортасында екі түзету жасау жоспарланған, біріншісі 7-20 күн аралығында, екіншісі 185-193 күн аралығында. Бұл түзетулер зондты Марстың өте эллипстік орбитасына түсіруге мүмкіндік беретін еді. Содан кейін зонд 350 км биіктіктегі дерлік шеңберлік бақылау орбитасына өтуі керек еді. Бақылау орбитасына жеткен соң, қозғалтқыш жүйесінің төменгі бөлігі ажыратылатын еді. Зонд Фобосқа жақындасып, 50 метр биіктіктен ғылыми құралдармен жабдықталған қондырғышты жіберіп, содан кейін Марстың үстіндегі соңғы экваторлық орбитаға шығып, Марстың бетін және атмосферасын зерттеуге кірісер еді.
Миссияның мақсаттары
"Фобос-1" зондының ғылыми зерттеулері үш кезеңге бөлінді. Бірінші кезеңде зонд Жерден Марсқа сапар шегіп, Күнді және планетааралық кеңістікті зерттейтін болды. Екінші кезеңде зонд Марс орбитасында Марс пен Фобосты зерттейтін еді. Ал соңғы кезеңде Фобостың бетіне 50 метрге дейін жақындасып, бірнеше тәжірибелер жүргізу жоспарланған.
Тәжірибелер
"Фобос" зонды бірнеше ғылыми эксперименттерді алып жүрді. Оның құрамында радарлық таратушы, рентген және альфа-кернеулі спектрометрлер, камера және өте кішкентай нүктелерді буланыстырып, одан шыққан буды атомдық массаға талдайтын лазер болды. Сондай-ақ зондтың ішінде секіргіш құрал да болды. Бұл құрал Фобос бетіне түсіріліп, топырақты бұрғылап, талдау үшін арналған еді. Ол серіппелі аяқтарының көмегімен беткейде секіріп жылжуға қабілетті болды.
Миссияның профилі
Терек экспериментіне кірген және Күнді бақылауға арналған оптикалық коронограф іске қосылғаннан бастап жұмыс істемеді. Кодтағы бұл шағын өзгеріс бағытталғыш қозғалтқыштарды өшірді. Күнге бекінісін жоғалтып, ғарыш кемесі күн батареяларын дұрыс бағыттай алмады, нәтижесінде батареяларының заряды таусылды. Зондтың бағытталғыш бақылауын өшіруге арналған бағдарламалық нұсқаулар, әдетте өлімге алып келетін операция, ғарыш кемесін жерде сынау кезінде қолданылатын стандартты процедураның бір бөлігі болды. Әдетте, бұл процедура ұшыру алдында жойылар еді. Бірақ бағдарламалық қамтамасыз ету PROM-дарда кодталғандықтан, сынақ кодын жою бүкіл компьютерді алып тастауды және жаңасымен ауыстыруды қажет ететін еді. Алдағы ұшырудың қысқа мерзіміне байланысты инженерлер командалық тізбекті қалдыруға шешім қабылдады, оның ешқашан қолданылмауы тиіс еді. Дегенмен, жүктеу тізбегін құрастыру кезіндегі бір ғана символ қатесі команданың орындалуына және одан кейін ғарыш кемесінің жоғалуына әкеп соқты. Бұл қателік Евпатория мен Мәскеу арасындағы миссияны кім басқаруы керек деген саяси дауға да байланысты болды. Мәскеу бақылау жауапкершілігін алды, бірақ Евпатория жіберілген барлық командаларды тексеруге жауапты болды. Бұл ғарыш кемесіне дұрыс командаларды жіберу процесін одан әрі күрделендірді.
Кейінгі тексеру
Евпаториядағы оқиғадан кейін, жағдайға кімнің кінәлі екенін анықтау үшін дереу тергеу тапсырылды. Бірақ тәртіптік шаралар «Фобос-2» миссиясы аяқталғанға дейін кейінге шегерілді. Бұл «Фобос-2» командасының рухын құлатпау мақсатында жасалды. «Фобос-1» командасын жазалау «Фобос-2» командасында үлкен алаңдау тудырып, миссияның сәтті аяқталу мүмкіндігін азайтуы мүмкін еді. Жазалау шараларын кейінге шегеруді IKI директоры Роалд Сагдеев ұсынды. Ол Сталиннің бұрынғы құпия қызмет басшысы Лаврентий Берияның сөзін келтірді: «Әзірге жұмыс істегейік, кейін бәрін жазалаймыз». Тергеу нәтижесінде Евпаториядағы жерден басқару командирі қызметтен босатылып, компьютерлік жүйенің дұрыс жобаланбағаны мойындалды.
Нәтижелер
Зонд Күнді рентген сәулелері (0,5–2,5 нм) және ең жоғары ультракөк сәулелер (17–18 нм) арқылы бақылады.
Мұра
Фобос-1 өзінің басты ғылыми мақсаттарына жете алмай сәтсіз аяқталды, ал Фобос бағдарламасы жалпы алғанда сәтсіздікке ұшырады деуге болады. Дегенмен, ғарыш зондтары ұзақ орбиталық сапарлары барысында Марс және Фобос туралы бұрын белгісіз мәліметтерді ашты. 1988 жылы Марс пен оның серіктері туралы алыс газ планеталарынан да аз мәлімет болды.