Кіріспе

Гипотетикалық планеталық инженерлік процесс

Терраформация немесе терраформация ("Жерді қалыптастыру") – планетаның, айдың немесе басқа да ғарыз денесінің атмосферасын, температурасын, беткі топографиясын немесе экологиясын адамдардың өмір сүруіне қолайлы болу үшін Жердің ортасына ұқсас етіп, қасақана өзгертудің гипотетикалық процесі. Терраформация тұжырымдамасы ғылыми фантастика мен нақты ғылымның дамуының нәтижесінде пайда болды. Астроном Карл Саган 1961 жылы Венера планетасын инженерлік тұрғысынан өзгертуді ұсынды, бұл концепцияның алғашқы есептерінің бірі саналады. Планетаның ортасын қасақана өзгерту мүмкін болса да, басқа планетада Жерге ұқсас шектеусіз планеталық ортаны құрудың мүмкіндігі әлі расталған жоқ. Венера, Жер, Марс және тіпті Ай осы тақырыпқа қатысты зерттелгенімен, Марс көбінесе терраформация үшін ең мүмкін кандидат деп есептеледі. Планетаны жылыту және оның атмосферасын өзгерту мүмкіндігі зерттелді, тіпті НАСА осы мәселе бойынша пікірталастар өткізді. Марсты терраформациялаудың бірнеше әлеуетті әдістері адамзаттың технологиялық мүмкіндіктері шегінде болуы мүмкін, бірақ Мартин Бичтің сөзіне сүйенсек, ұзақ мерзімді инвестициялардан гөрі қысқа мерзімді пайдаға басымдық беретін экономикалық көзқарас мұндай жобаны қолдамайды. Терраформацияның ұзақ мерзімді перспективасы мен іс жүзіндегі тиімділігі де талқылауда. Тақырыптың маңыздылығы арта тұра, зерттеулер биологиялық терраформация, пара-терраформация және планеталар мен айлардың ортасына жақсы бейімделу үшін адамдарды өзгерту сияқты басқа да мүмкіндіктерді қамтыды. Дегенмен, сыртқы әлемнің ортасын өзгертудің этикалық, логистикалық, экономикалық, саяси және әдістемелік мәселелеріне қатысты сұрақтар әлі де шешілмеген, бұл тұжырымдаманы іске асыруда қиындықтар тудырады.

Ғылыми зерттеулердің тарихы

Астроном Карл Саган 1961 жылы Science журналында жарияланған мақаласында Венера планетасын жасанды түрлендіруді (тераформациялауды) ұсынды. Саган Венера атмосферасына су, азот және көмірқышқыл газын органикалық қосылыстарға айналдыратын балдырларды себуді ойлады. Бұл процесте атмосферадан көмірқышқыл газы алынған сайын, жер бетіндегі температура «қолайлы» деңгейге дейін төмендеуі тиіс еді. Саганның пікірінше, пайда болған өсімдік массасы Венераның жоғары беткі температурасының әсерінен пиролизденіп, планета бетінде «графит немесе көміртегінің тұрақсыз түрі» түрінде сақталар еді. Дегенмен, Венера жағдайы туралы кейінгі жаңалықтар бұл тәсілді мүмкін емес етті. Бір мәселе – Венера бұлттары жоғары концентрацияланған күкірт қышқылының ерітіндісінен тұрады. Егер атмосфералық балдырлар Венераның жоғарғы атмосферасының қатал ортасында тіршілік ете алса да, одан да үлкен қиындық – оның атмосферасы тым қалың: жоғары атмосфералық қысым «таза молекулалық оттегі атмосферасын» құрауы мүмкін еді. Үш жыл өткен соң, НАСА планеталық жасанды түрлендіру мәселесін зерттеуде ресми түрде қарастырды, бірақ «планеталық экожүйе жасау» терминін қолданды. Зерттеу нәтижесінде Марста тіршілікке жағдай бар екендігі және оны мекен етуге жарамды планетаға айналдыруға болатындығы анықталды. Сол жылы «Планеталық модельдеу» деп аталған тераформация бойынша алғашқы конференция сессиясы ұйымдастырылды. 1979 жылдың наурыз айында НАСА инженері және жазушысы Джеймс Оберг Хьюстон қаласындағы Ай және планеталар ғылымы конференциясында арнайы сессияны – алғашқы тераформация коллоквиумын ұйымдастырды. Оберг өзінің «Жаңа Жерлер» (1981) кітабында кең жұртшылыққа тераформация идеяларын таныстырды. 1982 жылға дейін жарияланған ғылыми мақаланың тақырыбында «тераформация» сөзі қолданылмады. Планетолог Кристофер Маккей «Марсты тераформациялау» атты мақаласын Ұлыбританиялық планетааралық қоғамның журналы үшін жазды. Мақалада Марстың өзін-өзі реттейтін биосферасының мүмкіндіктері талқыланды, содан бері «тераформация» термині қабылданған терминге айналды. 1984 жылы Джеймс Лавлок пен Майкл Аллаби «Марсты жасылдандыру» атты еңбегін жариялады. Лавлоктың кітабы Марсты жылытудың жаңа әдісін сипаттаған алғашқы еңбектердің бірі болды, онда атмосфераға хлорфторкарбондар (ХФҚ) қосылып, күшті парниктік эффект тудырылады. Лавлоктың кітабынан шабыттанған биофизик Роберт Хейнс тераформацияны насихаттау үшін жұмыс істеді және грек сөзі οἶκος, oikos, «үй» және ποίησις, poiesis, «жасау» сөздерінен құралған «экопоэзис» деген жаңа термин енгізді. Экопоэзис – экожүйенің пайда болуын білдіреді. Ғарыш зерттеулері контекстінде Хейнс экопоэзисті «қазіргі уақытта өмір жоқ, құнарсыз планетада тұрақты экожүйені құру» деп сипаттайды. Фогг экопоэзисті планеталық жасанды түрлендірудің бір түрі деп анықтайды және ол тераформацияның алғашқы кезеңдерінің бірі болып табылады. Экожүйе құрудың бұл бастапқы кезеңі көбінесе микробтық өмірді бастапқы себумен шектеледі. Лопез, Пейшото және Росадоның 2019 жылғы мақаласы микробиологияны микробтық симбиоз қағидалары мен олардың пайдалы экожүйелік қызметтеріне негізделген кез келген отарлау стратегиясының қажетті құрауы ретінде қайта қарастырды. Жердегі жағдайға жақындаған сайын, өсімдіктер енгізілуі мүмкін, бұл оттегі өндірісін жеделдетіп, теориялық тұрғыдан алғанда, планета жануарлар тіршілігін қабылдауға қабілетті болады.

Қалыптар мен анықтамалар

1985 жылы Мартин Фогг терраформация туралы бірнеше мақала жариялай бастады. Ол сондай-ақ 1992 жылы Британдық планетааралық қоғамының журналында терраформацияға арналған толық санының редакторы болды. "Терраформация: Планеталық ортаны жасау" (1995) кітабында Фогг терраформациямен байланысты әртүрлі аспектілер үшін келесі анықтамаларды ұсынды:

Тұруға жарамды планета (ТЖП): Жерге жеткілікті ұқсас ортаға ие және адамдардың ыңғайлы және еркін өмір сүруіне мүмкіндік беретін әлем. Биоүйлесімді планета (БҮП): Бетінде өмірдің гүлдеуіне қажетті физикалық параметрлері бар планета. Егер бастапқыда тіршілік болмаса, онда мұндай әлемде терраформация қажет болмайтын күрделі биосфера болуы мүмкін. Оңай терраформацияланатын планета (ОТП): Биоүйлесімді немесе мүмкін тұруға жарамды болуы мүмкін, және жұлдыздық кеме немесе роботтық алдын ала миссияның шектеулі ресурстарымен және қарапайым планеталық инженерлік тәсілдермен осы жағдайды сақтап тұруға болатын планета. Фогг Марс жастығында биологиялық үйлесімді планета болған, бірақ қазір осы үш санаттың ешқайсысына жатпайды, себебі оны тек үлкен қиындықпен терраформациялауға болады.

Тұрғылықты жағдайға қойылатын талаптар

Планеталық өмір сүруге жарамдылық, кең мағынада астрономиялық дененің өмірді ұстау қабілеті ретінде қарастырылады, мұндай дененің беті өмір сүруге жарамды деп есептелгенге дейін әртүрлі геофизикалық, геохимиялық және астрофизикалық талаптар орындалуы тиіс. Планета бетін өмірді ұстауға, әсіресе адамдар үшін қолайлы ету – терраформация процесінің әдеттегі соңғы мақсаты болып табылады. Терраформация контекстінде ерекше қызығушылық тудыратын факторлар жиынтығы – Жердегі қарапайым организмдерден өзге күрделі, көп жасушалы жануарларды да сақтап келген жағдайлар. Осы бағыттағы зерттеулер мен теориялар планеталық ғылымның және дамып келе жатқан астробиология ғылымының бір бөлігін құрайды. Өмір сүруге жарамдылық критерийлерін жіктеу әртүрлі болуы мүмкін, бірақ судың болуы, шектен тыс емес температуралар және энергия көзі өмір сүруге кең шектеулер қояды деген келісім бар. Өмір сүру үшін қажетті басқа да талаптар – шикізаттың, еріткіштің және қолайлы жағдайлардың болуы, немесе элементтік талаптар (көміртек, сутек, азот, оттегі, фосфор және күкірт сияқты) және орынды физикохимиялық жағдайлар ретінде анықталған. Жердегі организмдерге, соның ішінде адамдарға қатысты бұл шектеулер айтарлықтай тартылуы мүмкін. НАСА астробиология жол картасында өмір сүрудің негізгі критерийлерін "ұзақ сақталатын сұйық су аймақтары, күрделі органикалық молекулалардың құрастырылуына жағдай жасау және метаболизмді қолдау үшін энергия көздері" деп анықтады.

Температура

Жердегі барлық тіршілік үшін жалпы температура диапазоны 20°C-тан 122°C-қа дейін. Бұл шектеулер ең алдымен Жерге ұқсас планеталарға қатысты, ал мұзбен жабылған мұхиттары бар Европа және Энцелад сияқты айларға оңай қолданылмайды, себебі оларда суды сұйық күйде ұстап тұруға тиіс энергия көзі күн энергиясы емес, гравитациялық әсерден туындаған жылу.

Энергия

Ең негізгі деңгейде, өмірдің жалғыз абсолютті қажеттілігі термодинамикалық тепе-теңсіздік болуы немесе Гиббс еркін энергиясының болуы мүмкін. Жердегі биомассаның көп бөлігі (~60%) энергия көзі ретінде фотосинтезге тәуелді, ал тағы ~40% -ы хемотрофтық. Өмір үшін өте маңызды қосымша элементтерге Mg2+, Ca2+, K+ және Na+ катиондары, сондай-ақ Cl- анионы жатады.

Алдын ала кезеңдер

Планетаны терраформациялау – бұл оны бұрын айтылған тізімдегі тіршілікке жарамдылық талаптарына сәйкес етуді білдіреді. Мысалы, планетаның бетінде сұйық судың болуы үшін тым суық болуы мүмкін. Оның температурасын атмосфераға парниктік газдар қосу арқылы, планетаға күн сәулесін көбірек бағыттау үшін орбиталық айналарды пайдалану арқылы немесе планетаның альбедосын төмендету арқылы көтеруге болады. Жер бетінде өндірілген газдарды пайдалана отырып, жұқа атмосфераны қалыңдатуға болады (мысалы, Айға айлық тау жыныстарын өңдеу арқылы оттегі атмосферасын жасауға болады). Марс өзінің тарихының ерте кезеңдерінде Жерге ұқсас ортаға ие болған, онда атмосфера тығыз және су көп болған, бірақ олар жүздеген миллион жылдар бойы жоғалған. Бұл жоғалтудың нақты механизмі әлі де толыққанды түсініксіз, бірақ үш механизм ерекше ықтимал көрінеді: Біріншіден, жер бетінде су болғанда, көмірқышқыл газы (CO2) тау жыныстарымен әрекеттесіп, карбонаттарды түзетін болады, осылайша атмосферадан газды тартып алып, планета бетіне байланыстырады. Жерде бұл процеске тектоникалық плиталардың қозғалысы арқасында вулкандық жарылыстардың болуы қарсы келеді, олар көмірқышқыл газын атмосфераға қайтарады. Марста мұндай тектоникалық белсенділіктің болмауы шөгінділерде тұтқындалған газдардың қайта өңделуіне кедергі келтірді. Екіншіден, Марстың айналындағы магнитосфераның жоқтығы күннің желдерінің атмосфераны бірте-бірте эрозиялауына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Марстың негізінен темірден тұратын ядросындағы конвекция бастапқыда магниттік өріс тудырған. Алайда, динамикалық жүйе көп бұрын тоқтады, және Марстың магниттік өрісі көбінесе жоғалып кетті, бұл, мүмкін, «ядролық жылудың жоғалуына, ядроның көп бөлігінің қатаюына және/немесе мантияның конвекциялық режиміндегі өзгерістерге» байланысты болуы мүмкін. NASA MAVEN миссиясының нәтижелері атмосфераның негізінен Короналық массалық шығарылымдар кезінде алынатынын көрсетті, онда Күннен жоғары жылдамдықты протонның күшті ағындары атмосфераға соқтығысады. Марс әлі де оның бетінің шамамен 40% -ын қамтитын шектеулі магнитосфераны сақтайды. Алайда, магниттік өріс атмосфераны біркелкі жауып, күннің желдерінен қорғамайды, керісінше, планетаның оңтүстік жарты шарында орналасқан кішкентай, қолпа тәрізді өрістердің жиынтығын құрайды. Соңында, шамамен 4,1 мен 3,8 миллиард жыл бұрын, Күн жүйесіндегі объектілердің беткі ортасындағы ауыр бомбалау кезіндегі астероидтардың соқтығысуы маңызды өзгерістерге әкелді. Марстың төмен гравитациясы осы соқтығыстардың Марстың атмосферасының көп бөлігін терең ғарышқа шығаруға мүмкіндік берген болуы мүмкін. Марсты терраформациялау екі маңызды және өзара байланысты өзгерістерді талап етеді: атмосфераны құру және оны қыздыру. Көмірқышқыл газы сияқты жылыжай газдарының тығыз атмосферасы кіріп келетін күн сәулесін ұстап алады. Температураның жоғарылауы атмосфераға жылыжай газдарын қосады, сондықтан екі процесс бір-бірін күшейтеді. Көмірқышқыл газының өзі ғана судың қату температурасынан жоғары температураны сақтауға жеткіліксіз, сондықтан арнайы жылыжай молекулаларының қоспасын жасау қажет болуы мүмкін.

Венера

Венераны терраформациялау үшін екі маңызды өзгеріс қажет: планетаның тығыз көмірқышқыл газынан тұратын атмосферасының басым бөлігін жою және планетаның беткі температурасын төмендету. Бұл мақсаттар тығыз байланысты, себебі Венераның ең жоғары температурасы оның тығыз атмосферасының парниктік эффект тудыруынан болуы мүмкін. Венера атмосферасында оттегінің мөлшері аз болғандықтан, тағы бір қадам – атмосфераға тыныс алуға жарамды О2 енгізу болар еді. Мұндай процестің алғашқы ұсынысын Карл Саган жасаған, ол Венера атмосферасына жүзуге қабілетті, фотосинтез жасайтын бактерияларды енгізуді ұсынды. Бұл бактериялар көмірқышқыл газын органикалық заттарға айналдырып, атмосферадағы оттегінің мөлшерін арттыруға көмектесер еді. Мартин Бич қосымша қадам ретінде планета атмосферасына су және/немесе сутегі енгізуді атап көрсетеді, ал басқалар Айды терраформациялау мүмкін екенін ұсынады, бірақ барлығы осы ұсынысқа келіспейді. Лэндис Айға таза оттегінен тұратын 1 PSI қысымды атмосфера құру үшін шамамен екі жүз триллион тонна оттегі қажет екенін есептейді және осы оттекті Ай тасының шамамен алғанда, қабырғасы он шақырымдай болатын кубқа тең көлемінен алуға болады деп болжайды. Басқаша айтсақ, ол "50-100 кометадан", олардың мөлшері Галлей кометасымен шамалас, су алуға болатынын ұсынады, "кометалар Айға шапқанда судың шашырамауы" ескеріледі. "Меркурийді терраформациялау мүмкін емес сияқты, сондықтан онда ешқандай жануарлар мен өсімдіктер өмір сүре алмайды" делінеді, және терраформациялау жобасында оның негізгі мақсаты минералдарды өндіру үшін пайдалы қазба көзі болуы мүмкін. Дегенмен, терраформациялау мүмкіндігі де қарастырылған. Егер Меркурийді күн сәулесінен қорғау үшін жасалмаған магниттік қалқанды Меркурий-Күн L1 нүктесіне орналастырса (Марсқа жасалған ұсынысқа ұқсас), онда Меркурийдің магниттік өрісі күшейіп, өзін-өзі сақтай алатын деңгейге жетеді, егер басқа күн шары оны "тоқтатпаса". Марстан әлдеқайда кішкентай болғанына қарамастан, Меркурийдің жоғары тығыздығының арқасында атмосферадан қашу жылдамдығы Марстікінен аздап төмен, және егер магнитосфера атмосфераның жоғалуына жол бермесе, миллиондаған жылдар бойы азот-оттегі атмосферасын сақтай алады. Бір атмосфералық қысымды қамтамасыз ету үшін шамамен 1,1 × 1018 килограмм газ қажет болады, немесе егер төмен қысым қанағаттанарлық болса, одан да аз газ жеткілікті. Суды Күн жүйесінің сыртқы бөліктерінен жеткізуге болады. Су жеткізілгеннен кейін, оны фотокатализдік шаңды пайдаланып, құрамындағы оттегі мен сутегі молекулаларына бөлуге болады, ал сутегі тез арада ғарышқа ұшып кетеді. 0,2-0,3 бар оттегі қысымында атмосфера тыныс алуға жарамды болады, және нитраттардың болуымен өсімдіктердің өсуіне қажетті азотты қосуға болады. Тепе-теңдік температурасы шамамен 159 Цельсий градусы болғандықтан, температураны басқару қажет. Алайда, полюстердегі миллиондаған шаршы километрдің орташа температурасы 0-50 Цельсий градусы (немесе 32-122 Фаренгейт градусы) құрайды, яғни әр полюсте Мексика аумағындай мекендеуге жарамды температурасы бар аймақтар бар. Планетаның альбедосы 0,12-ден ~0,6-ға дейін арттырылса, мекендеуге жарамды аумақ одан да үлкен болуы мүмкін. Рой температураны күн сәулесін шағылыстыратын күн желкендерін пайдаланып, Меркурийдегі күн сәулесінің мөлшерін Жердегіге жақын деңгейге дейін төмендету арқылы басқаруға болатынын ұсынады. Оның есептеуінше, әрқайсысының ауданы бір шаршы километр болатын 16-17 миллион желкен қажет болады. Бұлар, әдетте, терраформациялау емес, геоинженерия немесе климаттық инженерия деп аталады.

Күн жүйесіндегі басқа денелер

Терраформация үшін басқа да ықтимал кандидаттар (мүмкін тек ішінара немесе паратерраформация) – Юпитер немесе Сатурнның ірі айлары (Еуропа, Ганимед, Каллисто, Энцелад, Титан) және кәрі планета Церера. Айлар мұзбен қапталған, сондықтан оларды қыздыру мұздың бір бөлігін су буы, аммиак және басқа газдардан тұратын атмосфераға айналдырады. Юпитердің айлары үшін, Юпитер төңірегіндегі күшті сәулелену су буының радиолизіне алып келіп, оны сутегі мен оттегіге жіктеуі мүмкін, сондай-ақ радио толқындарын да тудыруы мүмкін. Айларды терраформациялаудағы қиындықтар – олардың көп мөлшердегі мұзы және төмен гравитациясы. Дегенмен, бұл Церераның беті газ гиганттарының айлары сияқты мұзды екен деген қате түсінікке негізделген сияқты. Шындығында, Церераның беті "аралас мұз, силикаттар және жеңіл, берік фазалардан тұрады, олар гидратталған тұздар мен клатраттарға ең жақсы сәйкес келеді". Мұны қыздырғанда қандай нәтиже болатыны әлі белгісіз.

Биологиялық терраформалау

Планеталық инженерияның көптеген ұсыныстары генетикалық түрлендірілген бактерияларды пайдалануды қамтиды. Жасалма биология алдағы онжылдықтарда дамып жетіле келе, қажетті өнімдерді тиімді түрде тікелей өндіретін, қалыптасқан организмдерді бастапқыдан құру мүмкін болады. MIT Media Lab молекулалық машиналар тобының PhD кандидаты Лиза Нип былай деді: «Жасалма биология арқылы ғалымдар адамдарды, өсімдіктерді және бактерияларды генетикалық түрлендіру арқылы басқа планетада Жерге ұқсас жағдайлар жасауға мүмкіндік алады». Жердегі ең экстремалды организмдерді зерттейтін Луизиана штаты университетінің микробиологы Гэри Кинг: «Жасалма биология бізге ерекше құралдар жиынтығын сыйлады, оны жоспарлап отырған жүйелерімізге арнайы бейімделген жаңа организмдерді жасау үшін пайдалануға болады» деп атап өтеді және тераформация перспективаларын сипаттайды: «Біз таңдаған микробтарды зерттеп, бізге қажетті тіршілік ету және тераформация қасиеттерін (радиацияға және құрғақшылыққа төзімділік сияқты) кодтайтын гендерді табуымыз керек, содан кейін осы білімді Марсқа арналған микробтарды генетикалық түрлендіру үшін қолданамыз». Ол жобаның ең үлкен қиындығын дұрыс микробтарды генетикалық түрлендіру және бейімдеу қабілетінде көреді, бұл қиындыққа шешім табуға «он жыл немесе одан да көп уақыт» қажет болуы мүмкін деп есептейді. Сондай-ақ, ол «бір түрлі микробты емес, бірлесіп жұмыс істейтін бірнеше микробтар жиынтығын» жасаудың тиімдірек екенін айтады. DARPA фотосинтез жасайтын өсімдіктер, бактериялар және балдырларды зерттейді, олар Марс бетінде өсіп, оның атмосферасын жылытып, тығыздай алады. 2015 жылы агенттік және оның зерттеу серіктестері DTA GView – «геномдардың Google картасы» деп аталатын бағдарлама жасады, онда бірнеше организмнің геномдарын бағдарламаға жүктеу арқылы белгілі гендердің тізімін және олардың геномдағы орналасқан жерін дереу көруге болады. DARPA-ның биологиялық технологиялар басқармасының директорының орынбасары Алисия Джексонның сөзіне сүйенсек, олар «тек Жердегі қиын жағдайларды ғана емес, ғарышқа тек сапар үшін емес, тұру үшін де өзгертетін технологиялық құралдар жиынтығын» әзірледі.

Паратеррафондау

"Әлемдік үй" тұжырымдамасы ретінде де белгілі, пара-терраформация планетаның пайдалы аумағының көп бөлігін қамтитын, онда өмір сүруге жарамды жабық кеңістік құруды қарастырады. Бұл жабық кеңістік бір немесе бірнеше километр биіктікте орналасқан мөлдір шатырдан тұрады, тыныс алуға жарамды атмосферамен толтырылып, белгілі бір аралықта кернеу мұнаралары мен кабельдермен бекітіледі. "Әлемдік үй" тұжырымдамасы күмбезді мекендеу ортасы тұжырымдамасына ұқсас, бірақ планетаның барлық (немесе көп бөлігін) қамтиды. Пара-терраформацияға Меркурий, Ай, Церера және газ аспаптарының серіктері сияқты планеталар үміткер болып табылады.

Адамдарды бейімдеу

Сонымен қатар, жаушыл ортаны терраформациялаудың орнына немесе оған қосымша адамдар генетикалық инженерия, биотехнология және кибернетикалық күшейтулерді пайдалану арқылы осы ортаға бейімделуі мүмкін деген пікір айтылды. Бұл пантропия деп аталады.