Украина Социалистік Партиясы: Тарихы мен саясаты

Кіріспе

Украинаның Социалистік партиясы (Соціалістична Партія України, Sotsialistychna Partiya Ukrainy, SPU) – Украинаның социал-демократиялық және демократиялық социалистік партиясы. Партия 1994 жылдан 2007 жылға дейін Украинаның Жоғарғы Радасында өкілдік етті және сол кезеңде үшінші және төртінші ірі партия болды. 2007 жылдан бастап партияның сайлау нәтижелері айтарлықтай нашарлап, елдің орталық аймақтарында тарихи түрде күшті қолдау көрсетілсе де, келесі сайлауларда бірде-бір орын жеңіп ала алмады. Александр Мороз 2012 жылы отставкаға кеткенге дейін партияны жиырма жылдан астам уақыт басқарды. Леонид Кравчук Жоғарғы Раданың (Украина Парламенті) Төрағасы ретінде бірнеше маңызды құжаттарға қол қойды, олардың ішінде коммунистік партияларды тарату (26 тамыз) және кейіннен (30 тамыз) тыйым салу болды. Коммунистік партияларға тыйым салынғаннан кейін төрт күн өткен соң Мороз коммунистерді жаңа сол қанатты партияға бірігуге шақырды. Бірақ Кучма осы уақытқа дейін үкіметтен кеткен еді. 1994 жылдың мамырында Мороз Жоғарғы Раданың Төрағасы (Парламент Спикері) болып сайланды. Украинаның басқа партияларының, әсіресе Украинаның Шаруалар партиясының (СелПУ) депутаттары социалистермен бірге отыруды жөн көрді. 1994 жылғы президенттік сайлауда Морозды оның партиясы, Коммунистік партия және Шаруалар партиясы қолдап, 13,3% дауыс жинады. Мороз екінші турға өте алмағандықтан, коммунистер де, социалистер де Кучманы қолдады, ол ақырында сайлауда Кравчуктан жеңіске жетті. 1996 жылдың ақпанында Наталья Витренко партияның саяси бағдарламалары туралы Морозбен және басқа да басшылармен келіспеушіліктерден кейін партиядан шығарылды. Ол партиядан шығарылған Владимир Марченкомен бірге бір айдан кейін, 1996 жылдың сәуірінде Украинаның Прогрессивті Социалистік партиясын құрды. Блок Жоғарғы Рададағы 450 орынның ішінде дауыс берудің 8,55%-ын, 29 пропорционалды орынды және 5 жеке орынды иеленді. Шаруалар партиясы кейіннен 1998 жылдың күзінде 15 депутаттан тұратын өз парламенттік фракциясын құрды, бірақ 2000 жылы таратылды, өйткені Шаруалар партиясының көптеген депутаттары өз фракциясының жетекшісі Довгань Сергей Васильевичтің Петро Порошенко басқаратын жаңа құрылған президенттік «Солидарлық» партиясына еріп кетті. 2002 жылдың маусымына қарай «Сол Орталық» фракциясының Жоғарғы Радада 17 мүшесі ғана болды. Партия 1999 жылғы Украина президенттік сайлауына Морозды өзінің кандидаты ретінде ұсынды. Ол Украина Халық қозғалысының жетекшісі Вячеслав Черновилмен, Украинаның бұрынғы премьер-министрі Евгений Марчукпен және Черкассы қаласының мэрі Владимир Олийникпен бірге «Канев төртеуі» деп аталды. Сайлау алдында олардың үшеуі төртіншісін қолдап, Кучмаға қарсы шығады деп келіскен еді. Бірақ партияның жалғыз кандидат кім болуы керек екені туралы келісімге келе алмады. Мороз Кучманы жеңуге ең мүмкін кандидат деп саналды, бірақ бірінші турда дауыс беруден өте алмады, 11,29% дауыспен үшінші орынға ие болды. Сайлау кезінде сайлау алаяқтықтары орын алды және Кучма социалистік дауысты бөлу үшін Прогрессивті Социалистік партияны жасырын түрде қаржыландырды деген мәлімдемелер жасалды.

The Socialist Party of Ukraine (Соціалістична Партія України, Sotsialistychna Partiya Ukrainy, SPU) was a social democratic and democratic socialist The party was represented in the Verkhovna Rada, Ukraine's parliament, from 1994 to 2007 and was the third and fourth largest party during that period. From 2007 onwards the party's electoral results became increasingly marginal, failing to win any seats in subsequent elections despite historically strong support in the central regions of the country. Oleksandr Moroz had led the party for more than twenty years before his resignation in 2012. Leonid Kravchuk as the Chairman of the Verkhovna Rada (Ukraine's parliament) signed several important documents among which was the disbandment (26 August) and later the prohibition (30 August) of communist parties. Four days after the prohibition of communist parties, Moroz called on communists to unite in a new left wing party. and their policies, but by this point Kuchma had already resigned from the government. In May 1994, Moroz was elected Chairman of the Verkhovna Rada (speaker of parliament). as deputies from other parties, especially those from the Peasant Party of Ukraine (SelPU) opted to sit with the Socialists. In the 1994 presidential election, Moroz was supported by both his party, the Communist Party, and the Peasant Party garnering 13.3% of the vote. As Moroz failed to advance to the second round of voting, both the Communists and Socialists opted to support Kuchma, who eventually won the election against Kravchuk. In February 1996, Nataliya Vitrenko was expelled from the party over disputes with Moroz and the rest of the leadership concerning the party's political programs which she believed deviated from socialist ideals. She and Volodymyr Marchenko, who was also expelled from the party, founded the Progressive Socialist Party of Ukraine a month later in April 1996. The bloc managed to secure 8,55% of the votes, 29 proportional seats, and 5 individual seats out of 450 in the Verkhovna Rada. The Peasant Party later started its own parliamentary faction with 15 deputies in the autumn of 1998 but disbanded in 2000 as many of the Peasant Party's deputies followed their faction leader Довгань Сергій Васильович into the newly formed pro presidential Solidarity led by Petro Poroshenko. By June 2002, the Left Center faction only had 17 members in the Verkhovna Rada. The party nominated Moroz as its candidate for the 1999 Ukrainian presidential election. He along with the leader of the People's Movement of Ukraine Viacheslav Chornovil, former Prime Minister of Ukraine Yevhen Marchuk, and Mayor of Cherkasy Volodymyr Oliynyk were collectively known as the Kaniv four. In the lead up to the election, they had agreed that three of them would withdraw and support the fourth against the incumbent Kuchma. The alliance fell apart when no agreement could be reached on who the single candidate should be. Moroz was considered the most likely candidate to beat Kuchma but failed to advance past the first round of voting, having come third with only 11.29% of the vote. It is claimed that electoral fraud was practiced during the election and that Kuchma had secretly funded the Progressive Socialist Party in order split the socialist vote.

Бөлінетін парламент

2000 жылдың қаңтар айында оңшыл бағытталған 11 партия бірігіп, Кучманы қолдайтын парламенттік көпшілікті құрды, олар 450 орынның 241-ін бақылады. Әдетте бірікпейтін партиялардың коалиция құруға дайындығына Кучманың парламент өкілеттіктерін қысқарту немесе тіпті оны тарату туралы қаулысы себеп болды, себебі парламент оның премьер-министрлік лауазымға алғашқы таңдауы – Валерий Пустовойтенконы мақұлдаудан бас тартып, президенттік қолдау білдірген заңдарды қабылдауға кедергі келтірді. 18 қаңтарда Кучманы қолдайтын көпшілік жаңа парламенттік басшылықты сайлау туралы резолюцияны қабылдады, бірақ этика және регламент комитетінің төрағасы қатыспаған депутаттардың дауыс беру карточкалары қолданылғанын мәлімдеген соң, нәтиже күшін жойды. Алайда, бұрын қатыспаған депутаттардың атынан дауыс беру – бұл қабылданған тәжірибе болғандықтан, Кучманы қолдайтын депутаттар наразылық білдіре отырып, парламенттің отырысын қалдырды. Келесі отырыстарда Кучманы қолдайтын депутаттар парламенттік процедураға өзгерістер енгізуге тырысты, бұл оларға бақылауды жеңілдетуге мүмкіндік берер еді, бірақ Ткаченконың командасы олардың барлық әрекеттерін тоқтатты. 21 қаңтарда жағдай ушықты, Кучманы қолдайтын депутаттар Украина үйіне жиналып, өздерін заңды парламент деп жариялады және Ткаченконы Жоғарғы Рада төрағасы лауазымынан босатыды. Ткаченкоға адал депутаттар, оның ішінде Социалистік партияның өкілдері парламент ғимаратында жинала берді. 4 ақпанда Кучма олар қабылдаған заңдарға қол қойғаннан кейін, бөлінген парламент заңды мәртебеге ие болды. 8 ақпанда Украинаның Қауіпсіздік қызметі мен Кучманы қолдайтын депутаттар парламент ғимаратын басып алып, Ткаченконы қолдайтын депутаттарды сыртқа шығарды.

2000 жылғы конституциялық референдум

2000 жылдың сәуір айында сайлаушыларға Украина Конституциясына президенттік өкілеттіктерді арттыратын, депутаттар санын 450-ден 300-ге дейін азайтатын және жоғарғы палатаны құратын 4 түзетуді қолдайтындары ма, қолдамайтындары ма деп сұрақ қойылды. Жақындағы қақтығысқа қарамастан, Кучманы қолдайтын және оған қарсы партиялардың басшылары референдумға қарсы бірікті. Жоғарғы Раданың бұрынғы төрағасы Ткаченко референдумның: «президенттік биліктің шексіздігін орнату, парламентті жою және барлық украин азаматтарының құқықтары мен бостандықтарын шектеуден басқа мақсаты жоқ» деді. Кучманы қолдайтын депутаттардың сайлаған жаңа төрағасы Иван Плющ референдумды сынға алуда салыстырмалы түрде ұстамды болды, бірақ ол конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. 1996 жылғы Конституцияның 155-ші және 156-шы баптарында Конституцияға референдум арқылы өзгеріс енгізуге болмайтыны және кез келген түзетулерді Парламент үштен екі көпшілік дауыспен қабылдауы керектігі айтылған. Украина Конституциялық Соты Конституцияға референдум арқылы өзгеріс енгізуге болмайтынын растады, бірақ референдумның өзі Конституцияға қайшы келмейтінін және оның нәтижесі толық орындалуы тиіс деп шешті. Қысқасы, Конституцияны референдум арқылы, тікелей емес Парламент арқылы өзгертуге рұқсат берілді, бұл әрекеттің алдын алуға бағытталған нақты Конституциялық ережелерге қарамастан. Референдум нәтижесін іске асыру Кучманың ірі саяси дауға тартылуымен қиындыққа ұшырады (төменде қараңыз).

Кассеталық жанжал және Кучмасыз Украина

2000 жылы 28 қарашада Мороз Кучманы журналист Георгий Гонгадзенің жоғалып, Киевте бассыз денесі табылған қылмысқа қатысы бар деп айыптады. Ол журналистерге кассеталық диктофон арқылы Гонгадзені ұрлауға Кучманың бұйрық бергенін көрсететін деп саналған жазбаларды ойнатты, осы оқиға осылай аталуына себеп болды. Партия Украина Кучмасыз (УБК) атты наразылық науқанына белсенді түрде қатысты. Науқан басталмас бұрын құрылған оппозициялық партиялардың біріккен ұйымы – Ұлттық құтқару комитеті, кейіннен 2002 жылғы парламент сайлауына қатысу үшін Юлия Тимошенко блогын (БЮТ) құрды.

2002 жылғы парламент сайлауы және "Қайдасың, Украина!"

2002 жылғы украиндық парламент сайлауы кезінде партияның бұқаралық ақпарат құралдарына қолжетімділігі шектеулі болды, ал оның жастар қанаты Виктор Медведчук басқарған Украинаның Социал-демократиялық партиясын (біріктірілген) қолдады. Сайлаудан кейін Кучма оны президент әкімшілігінің басшысы (штаб бастығы) етіп тағайындады. Кейіннен Тимошенконың шақыруымен бұрынғы премьер-министр Виктор Ющенко басқарған сайлау альянсы «Біздің Украина» блогы (БВЮНУ) оларға қосылды. Бұл наразылықтар Кучманы биліктен алу мақсатына жетпесе де, оппозициялық партиялар арасында Кучма әкімшілігіне қарсы біртұтас күш құруға негіз салды. 2005 жылы Украинаның Әділет партиясы – ардагерлер, мүгедектер, Чернобыль апатты жойғандар және Ауғанстан соғысының қатысушылары одағы Социалистік партияға бірікті.

2006 жылғы парламент сайлауы және саяси дағдарыс

Мороз 2006 жылғы парламент сайлауына дейін Социалистік партия, «Біздің Украина» және Юлия Тимошенко блогы арасындағы «сары коалиция» қайта құрылуы мүмкін екеніне күмәнданатынын білдірді, байқаушылар Тимошенко блогы «Біздің Украинаға» қарсы сайлауға түсуді таңдайды деп болжады. Дегенмен, Социалистік партия мен «Біздің Украина» екі партия арасындағы меморандум жобасын сайлау күні, 26 наурызда жариялады және Тимошенко блогымен келіссөздер бастау ниеті туралы мәлімдеді. Алайда, коалициялық келіссөздер партиялардың басшылары арасындағы өзара сенімсіздікпен және лауазымдарды бөлу туралы келіспеушілікпен қиындыққа тап болды. Мороз бен Тимошенко «Біздің Украинаны» Янукович басқаратын Өңірлер партиясымен келіссөздерді қасақана кешіктіріп, сонымен қатар қарсы келіссөздер жүргізді деп айыптады, ал «Біздің Украина» Мороз бен Тимошенконы стратегия мен бағдарламадан гөрі үкіметтегі лауазымдарды иеленуге басымдық берді деп айыптады. Мороз «Біздің Украинаны» Тимошенконы премьер-министр ретінде қабылдауға шақырды, бірақ ол бұл лауазымды Ющенко өзіне ұсынғанын мәлімдеді. Тимошенко, өз кезегінде, Морозды Верховно Рада төрағасы лауазымына қолдады, ол бұрын оның қызметінде болған еді. Келіссөздер тоқтап, бірнеше рет тоқтатылды, содан кейін Мороз төрағалыққа ұмтылмайтынын мәлімдеді, бұл үш айға жуық созылған келіссөздер мен саяси белгісіздіктерге нүкте қойған сияқты болды. Алайда, Мороз Петро Порошенконың «Біздің Украина» партиясынан төрағалық лауазымына кандидат ретінде ұсынылуына қарсылық білдірді, оның ірі бизнеспен байланысын және 2005 жылдың қыркүйегіндегі дағдарыстағы рөлін, оның нәтижесінде Тимошенко премьер-министр лауазымынан босатылғанын атап көрсетті. 6 шілдеде Мороздың есімі кандидаттардың бірі ретінде ұсынылды, бұл Порошенконы өз кандидатурасын кері тартып, Морозды да солай етуге шақырды. Бірақ Мороз Өңірлер партиясының, Коммунистік партияның және Социалистік партияның қолдауымен сайланды, ол бұрын «Біздің Украина» партиясы ұсынған кандидатты қолдайтынын айтқан болатын. 7 шілдеде Өңірлер партиясы, Коммунистік партия және Социалистік партия арасындағы коалициялық келісімге қол қойылды, ал жаңадан құрылған блок, бастапқыда Дағдарысқа қарсы коалиция деп аталған, кейіннен Ұлттық бірлік альянсы болып өзгерді, Януковичті премьер-министр етіп сайлады. 2007 жылғы парламент сайлауында партияның дауыс үлесі күрт төмендеді, бірақ Мороз 2011 жылдың тамыз айында партия басшысы болып қайта сайланды.

Moroz expressed doubt that an "orange coalition" between the Socialist Party, Our Ukraine, and the Yulia Tymoshenko Bloc could be re formed in the lead up to the 2006 parliamentary election, with observers having speculated that the Tymoshenko Bloc would choose to run against Our Ukraine. Nonetheless, both the Socialist Party and Our Ukraine announced the drafting of a memorandum between the two parties on 26 March, the day of the election, and announced their intention to start negotiations with the Tymoshenko Bloc. However, coalition talks were marred by mutual distrust between the parties' respective leaders as well as disagreement over the distribution of positions. Both Moroz and Tynoshenko accused Our Ukraine of intentionally delaying negotiations and holding counter negotiations with the Yanukovych led Party of Regions, while Our Ukraine accused Moroz and Tymoshenko of prioritising gaining positions in government over strategy and program. Moroz urged Our Ukraine to accept Tymoshenko as prime minister despite claiming to have been offered the position himself by Yushchenko, and Tymoshenko, in turn, supported Moroz for the position of chairman of the Verkhovna Rada, a position he had previously held. Negotiations stalled and were even suspended at various stages before an agreement was finally reached after Moroz announced he would no longer seek the chairmanship, appearing to conclude nearly three months of negotiations and political uncertainty. However, uncertainty arose once more when Moroz objected to Petro Poroshenko's nomination as Our Ukraine's candidate for the position of chairman, citing his connections with big business as well as his role in the September 2005 crisis that ultimately resulted in the dismissal of Tymoshenko as prime minister. On July 6, Moroz's name was submitted as one of the candidates, causing Poroshenko to withdraw his candidacy and urge Moroz to do the same. Instead, Moroz was elected with the support of the Party of Regions, the Communist Party, and the Socialist Party despite having previously assured that he would support whomever was nominated for the position by Our Ukraine. On July 7, a coalition agreement between the Party of Regions, Communist Party, and Socialist Party was signed, and the newly formed bloc, initially referred to as the Anti Crisis Coalition and later the Alliance of National Unity, elected Yanukovych as prime minister. In the 2007 parliamentary election, the party's vote share collapsed, However, Moroz was again elected as party leader in August 2011.

2010 жылдар

2010 жылдың наурыз айында өткізілген сауалнама партияның 2012 жылғы Украина парламент сайлауында 0,2% дауыс жинайтынын болжады. 2010 жылғы жергілікті сайлауларда партияның сайлаудағы сәтсіздіктері жалғасты, олар аз ғана дауыс жинап, Украинаның аймақтық парламенттерінде көбінесе өкілдікке ие бола алмады (барлығы 11 украин облысының парламенттерінде өкілдер жеңіске жетті), тек Чернигов облысы мен Полтава облысында 11% және 5,8% дауыс жинады. 2011 жылдың шілдесінде Араб көктемі кезінде партия "Интернационалдың негізгі құндылықтары мен қағидаларын" сақтамағандықтан Болгарияның Социал-демократтар партиясымен бірге Социалистік Интернационалдан шығарылды. 2011 жылдың қарашасында Украинаның Социалистік партиясы сияқты 11 солшыл партияны біріктіру жоспары партия кеңесі келісімді ратификациялаудан бас тартқан соң сәтсіз аяқталды. Оның орнына, 2011 жылдың желтоқсанында Мороз Украинаның Шаруалар партиясы, Социалистік Украина, Соғыс балалары, Украина халық партиясының Соғыс балалары және Қазақ даңқы партияларының Социалистік партияға біріккенін жариялады. Алғашқы келісімге қатысқан қалған бес партия Біріккен солшылдар және Шаруалар партиясын құруды жөн көрді. Алайда, 2012 жылдың қаңтарында Әділет министрлігі Шаруалар партиясы мен Социалистік партияның бірігуін заңсыз деп мәлімдеді. 2012 жылдың сәуірінде Петро Устенко партия төрағасы болып сайланды, ол Александр Морозды алмастырды. Сайлауда партия ұлттық дауыстардың 0,46% -ын жеңіп алды және бірде-бір сайлау округінде жеңіске жетпеді (58 округте бақ сынасты), нәтижесінде парламенттік өкілдікке ие бола алмады. Партия 2014 жылғы Украина парламент сайлауына қатыспады.

Басшылық дағдарысы

2017 жылы Сергей Каплин, сол кезде Петро Порошенко блогының украин парламенттік фракциясының мүшесі, партия төрағасы екенін мәлімдеді. Каплин партияны Украина зейнеткерлері партиясымен бірлесіп, "Қарапайым адамдар үшін" деген атпен сайлауға шығаруды жоспарлаған. 2018 жылдың қаңтар айында "Украина Социалистік партиясының саяси кеңесі мен орталық бақылау комиссиясының бірлескен мәжілісінде" Кива партиядан қуылды. Кива 2019 жылдың маусым айында партиядан шығып, "Өмір үшін" оппозициялық платформасына қосылды. 2019 жылғы Украина парламент сайлауында партия округтерде 2 кандидат тікелей сайлауға түсті, бірақ екеуі де парламентке өте алмады.

Ресейлік басқыншылық және тыйым салу

СОУ Украинаның Ресей басқыншылығы кезінде Украинаның Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесі тарапынан тоқтатылған бірнеше саяси партияның бірі болды, сондай-ақ "Держава", "Солшыл оппозиция", "Наши", "Оппозициялық блок", "Өмір үшін оппозициялық платформа", "Шарий партиясы", "Украинаның прогрессивті социалистік партиясы", "Солшылдар одағы" және "Владимир Салдо блогы" да тоқтатылды. 2022 жылдың 15 маусымында Сегізінші әкімшілік саяси сот СОУ-ға тыйым салды. Партияның мүлкі мен барлық филиалдары мемлекеттік меншікке берілді. Викор Заика, Ильи Киваның бостандыққа шығу қайырымдылық қорының директоры болған, партияға тыйым салынған кезде оның ресми жетекшісі болды. Украинаның қауіпсіздік қызметі мәлімдемесіне сәйкес, Ильи Кива партияға және оның саясатына ықпал етуді жалғастырды. 2022 жылдың 18 сәуірінде Украинаның Мемлекеттік тергеу бюросы Киваға Ресей Қарулы Күштерінің генералымен заңсыз келісім жасағаны үшін мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен қылмыстық іс қозғады. 2022 жылдың 18 қазанында Украина Жоғарғы соты партияға тыйым салуға қатысты соңғы шағымды қабылдамады, осылайша партия Украинада толықтай тыйым салынды.

Сайлау нәтижелері

+ Жоғарғы РадаЖылПартия тізіміСайлау округі /барлығыЖеңіп алған орынның жалпы саныМандаттың өзгеруіҮкіметХалық дауысының%Орын /барлығы1994895,8303.3%14/450 14Азшылық қолдауы1998Шындық үшін, халық үшін, Украина үшін8.8%14/2253/225 320021,780,6427.1%20/2252/225 520061,444,2245.7%33/450Қ.ғ. 112007668,2342.9%0/450Қ.ғ. 33201293,0810.5%0/2250/2252014Қатыспады0/2250/22520190/2250/225 Украина ПрезидентіСайлау жылыҮміткерБірінші турОрын Екінші турЖалпы дауыс саныЖалпы дауыс санының%Жалпы дауыс саныЖалпы дауыс санының%1994Олександр Мороз3,466,54113.331999Олександр Мороз2,969,89611.832004Олександр Мороз1,632,0985.832010Олександр Мороз95,1690.4112014Ольга Бохомолец (СПУ қолдауымен)345,3841.982019Ілля Кива5,8690.329