Кіріспе
Украинада тыйым салынған саяси партия, 1993 жылы құрылған партия. Украинаның Коммунистік партиясы (КПУ немесе КПУ) – Украинада тыйым салынған саяси партия. Ол 1993 жылы құрылды және 1991 жылы тыйым салынған Украинаның Кеңес кезеңіндегі Коммунистік партиясының мұрагері екенін мәлімдеді. 2002 жылы «ескі және жаңа» партиялар біріккен кезде «бірлестіру» конгресі өтті. Партия Мәскеуде орналасқан Коммунистік партиялар одағының мүшесі болып табылады, бұл одақ – бұрынғы Кеңес Одағының барлық коммунистік партиялары үшін шатыр ұйым. Партияны құрылғаннан бері Петро Симоненко басқарып келеді. Коммунистік партия және оның алдыңғысы 1990 жылдан 1998 жылға дейін Украина парламенттік сайлауларындағы ең ірі партия болды, яғни еркін және әділ сайлаулардың алғашқы сегіз жылы. Украиналық социолог Володимир Ищенконың сөзіне сәйкес, 2010 жылдарға қарай партия «жұмысшы табына жақтас емес, консервативті және пророссийлық топқа айналып, сайлаушылар мен мүшелерін біртіндеп жоғалтты». Партияның аймақтық ұялары Донецк Халық Республикасының сепаратистік Коммунистік партиясын құрды. 2015 жылдың мамырында Украинада кеңестік коммунистік символдарға тыйым салынды. Осы заңдар мен Коммунистік партияның Донбас сепаратистерін қолдауы салдарынан партияның сайлауға қатысуына тыйым салынды. 2015 жылдың желтоқсанында Коммунистік партияға «Украинаның егемендігі мен аумақтық тұтастығын бұзуға, Ресейдің марионеттік күштерімен ынтымақтастыққа және этникалық жекқорлықты қоздыруға бағытталған» әрекеттері үшін тыйым салынды. Партия тыйым салу туралы Еуропалық адам құқықтары сотына және түрлі украин соттарына шағымданды, сондай-ақ кейбір сайлауларға шатыр ұйымдарға қосылып, кандидаттарды тәуелсіздер ретінде тіркеді. Украинаның Орталық сайлау комиссиясы Симоненконың 2019 жылғы Украина президенттік сайлауына кандидат болуына тыйым салды. Партияның шенеуніктері 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруін қолдады деген хабар бар. Осының нәтижесінде, тыйым күшінде қалды және оның активтері 2022 жылдың шілдесінде мемлекет тарапынан тәркіленді.
the party founded in 1993
The Communist Party of Ukraine (CPU or KPU) is a banned political party in Ukraine. It was founded in 1993 and claimed to be the successor to the Soviet era Communist Party of Ukraine, which had been banned in 1991. In 2002 it held a "unification" congress when both "old and new" parties merged. The party is a member of the Moscow based Union of Communist Parties, an umbrella organisation for all communist parties of the former Soviet Union. The party has been led by Petro Symonenko since it was founded. The Communist Party and its predecessor were the largest party in Ukrainian parliamentary elections for the first eight years of free and fair election, from 1990 until 1998. According to Ukrainian sociologist Volodymyr Ishchenko, by the 2010s the party had "degenerated into a conservative and pro Russian rather than pro working class grouping, gradually losing its voters and membership". Regional party cells formed the pro separatist Communist Party of the Donetsk People's Republic. In May 2015, Ukraine banned Soviet communist symbols. Because of these laws, and the Communist Party's support for Donbas separatists, the party was barred from standing in elections. In December 2015, the Communist Party was banned, for actions "aimed at violating Ukraine's sovereignty and territorial integrity, collaboration with Russian proxy forces, and inciting ethnic hatred". The party appealed the ban to the European Court of Human Rights and various Ukrainian courts, and participated in some elections by joining umbrella groups and running candidates as independents. The Central Election Commission of Ukraine prohibited Symonenko's candidacy for the 2019 Ukrainian presidential election. Party officials reportedly supported the 2022 Russian invasion of Ukraine. As a result, its ban was upheld and its assets were seized by the state in July 2022.
Алғашқы жылдары және сайлаудағы табыстары
КПУ өзін 1918 жылғы 5 шілдеде Мәскеуде құрылған КСРО Коммунистік партиясының бір бөлімі – Украина Коммунистік партиясының тікелей мұрагері деп санайды. Коммунистік партия 1991 жылғы 30 тамызға дейін болды, содан кейін КСРО КП және оның Украинадағы бөлімшесіне тыйым салынды. 1991 және 1993 жылдар аралығында Украина бойынша бірнеше шағын коммунистік ұйымдар құрылды. «Заңды негізі болмаған» жағдайда, 1993 жылғы 6 наурызда бүкіл Украинадан келген коммунистер КПУ-ны қайта құру мақсатымен Бүкілукраиналық коммунистер конференциясына жиналды. Екі айдан кейін, Верховная Рада (Украина Парламенті) коммунистік партияларды құруға заңдық рұқсат берді. 1993 жылғы 19 маусымда жаңадан құрылған КПУ-ның І съезі өтті. Ресми түрде, ол КСРО КП-ның тікелей мұрагері ретінде тағайындалды және бірінші хатшы болып Петр Симоненко сайланды. 1994 жылғы президенттік сайлауда КПУ Украина Социалистік партиясының (СПУ) кандидаттығын – Александр Морозды қолдады. 1990-шы жылдар бойы КПУ мен СПУ арасындағы қарым-қатынас тығыз болды, тіпті Мороз 1999 жылы өткен КПУ-ның XXII съезінде сөз сөйледі. 1998 жылғы украин парламент сайлауында партия 24,65% дауыс жинады. КПУ президент Леонид Кучманың өз партиясынан дауыс тартып алу үшін партиялар құруын ынталандырғанын мәлімдеді. 2001 жылы Украина Конституциялық соты Украина Коммунистік партиясына тыйым салу Украина Конституциясын бұзғанын мойындады. 2002 жылғы 30 наурыздағы парламент сайлауында партия 19,98% дауыс жинады. Партиялық тізімдегі алғашқы он мүше: Петр Симоненко (халық депутаты), Адам Мартынюк (халық депутаты), Иван Герасимов (халық депутаты), Екатерина Самоилык (халық депутаты), Омелян Парубок (халық депутаты), Валерия Заклуна Мироненко (халық депутаты), Александр Холуб (халық депутаты), Валентин Матвиев (халық депутаты), Александр Ткаченко (халық депутаты) және Петр Цыбенко (халық депутаты). 2006 жылдан бастап, Донецктегі Коммунистік партия кеңсесі Донецк Республикасы (2007 жылы тыйым салынған) сепаратистік ұйымына тұрақты түрде материалдық және логистикалық көмек көрсетті. Бұл ұйым, Коммунистік партияның көмегімен, Донецк интернационализмінің идеологы Дмитрий Корниловтың авторлығымен сепаратистік бағытталған баспа материалдарын таратып, сондай-ақ «Донбастың тәуелсіздігі» үшін қол жинап, Украинаның бірнеше облыстарын Украинадан бөліп, Донецк, Днепропетровск, Луганск, Запорожье және Херсон «республикаларына» негізделген квазимемлекеттік құрылым құру арқылы Украинаның аумақтық тұтастығын бұзуға агитация жасады. 2007 жылғы 6 қарашада Донецк облыстық әділет басқармасының талап арызы бойынша Украина Қауіпсіздік қызметінің материалдары негізінде Донецк Республика партиясы сепаратизм үшін тыйым салынғаннан кейін де, Коммунистердің Донецк филиалы сепаратистерге шатырлары мен баспа мүмкіндіктерімен көмек көрсетуді тоқтатпады және олармен бірлескен науқандар жүргізіп отырды. Партия 2010 жылғы президенттік сайлауға сол және орталық-сол саяси күштердің сайлау блогының құрамында қатысты. 2006 жылғы 28 қарашада Украина Парламенті «Украинадағы 1932–1933 жылдардағы Голодомор туралы» Украина Заңын қабылдады. Құжаттың бірінші бабында: «Голодомор – украин халқына қарсы геноцид». Сот Сталинді және басқаларды қылмысты тікелей жасағандары үшін кінәлі деп таныды. Коммунистік партия мүшелері журналистердің жұмысына кедергі келтіргені және наразылық білдіргендерге тіл тигізгені үшін сынға ұшырады. 2012 жылғы украин парламент сайлауында партия ұлттық дауыстардың 13,18%-ын жеңіп алды және сайлау округтерінде (225 округтің 220-сында бәсекеге түсті) 32 орынға ие болды. Партия бұрынғы сайлау нәтижесімен салыстырғанда шамамен бір жарым миллионға жуық дауыс көп жинады. Тәуелсіз кандидат Оксана Калетник 2012 жылғы 12 желтоқсанда Коммунистік парламенттік фракцияға қосылды. Калетниктің коммунистерге қосылуының маңыздылығы парламенттік ережелерге байланысты болды, онда өз парламенттік фракциясын құру үшін кем дегенде бір округтен жеңіске жеткен депутат болуы керек еді. Олег Тягнибок Коммунистік фракция құруға қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ 2013 жылғы 30 қаңтарда Украина Жоғарғы әкімшілік соты оның өтінішін қабылдамады. Калетник 2014 жылғы 29 мамырда (өз өтініші бойынша) фракциядан шықты. Партиялық тізімдегі алғашқы он мүше: Петр Симоненко (халық депутаты), Петр Цыбенко (халық депутаты), Ирина Спирина (Днепропетровск медицина академиясының психиатрия кафедрасының меңгерушісі), Спиридон Килинкаров (халық депутаты), Александр Присяжнюк (жұмыссыз), Игорь Алексеев (халық депутаты), Игорь Калетник (Украина Мемлекеттік кеден қызметінің төрағасы), Адам Мартынюк (парламент төрағасының бірінші орынбасары), Валентин Матвиев (халық депутаты) және Евгений Мармазов (халық депутаты). 2007 және 2012 жылдары партияның электораты партияға өте адал болды деп бағаланды. Партия Николай Азаровтың премьер-министр лауазымына кандидаттығын қолдады, нәтижесінде екінші Азаров үкіметі құрылды. Үкімет Украинаның Еуропалық Одаққа интеграциясы үшін Еуропалық Одақпен келіссөздерді жалғастырды, сонымен қатар (президент Януковичтің сөзіне сәйкес) Кеден одағының – Беларусь, Қазақстан және Ресеймен ынтымақтастыққа «дұрыс модельді» табу үшін келіссөздер жүргізіп отырды.
Украиналық революция
2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Украина бойынша ірі наразылықтар өтті. Олар президент Януковичтің ЕО-мен саяси қауымдастық және еркін сауда келісіміне қол қоймау жөніндегі күрт шешімінен туындады, оның орнына Ресеймен жақын байланысты таңдады. Украина Коммунистік партиясы наразылықтарға қарсы болды, бірақ Януковичті қолдамады. 2014 жылдың қаңтарында партия сөз бостандығы мен наразылық құқығын қатаң шектеуге бағытталған наразылыққа қарсы заңдарды қолдады. 2014 жылдың қаңтар және ақпан айларында Киевте наразылық білдірушілер мен "Беркут" арнайы жасақ полициясы арасындағы қақтығыстар нәтижесінде 108 наразылық білдіруші және 13 полицей қаза тапты. 2014 жылдың 22 ақпанында Украина Парламенті Януковичті лауазымынан алу және 25 мамырға мерзімінен бұрын президенттік сайлау өткізу үшін 328 дауысқа қарсы 0 (парламенттің 450 депутатының шамамен 73%) дауыс берді. Алайда, партия Януковичті қызметтен босатуға дауыс берді. 11 сәуірде КПУ басшысы Петро Симоненко мен "Свобода" партиясының екі депутаты арасында Верховная Радада жанжал болды. Симоненко оларды Қырымды Ресейдің аннексиялауына және про-ресейлік тәртіпсіздікке кінәлады. Парламент спикері бірнеше рет тыныштық шақырғаннан кейін отырысты он бес минутқа тоқтатты. 6 мамырда депутаттардың көпшілігі коммунистік партияны сепаратистік мәлімдеме жасағаны үшін парламенттік сессиялар залынан шығаруға дауыс берді. 2014 жылғы Украина президенттік сайлауында Симоненко бастапқыда партиясының үміткері ретінде қатысты, бірақ 16 мамырда жарыстан бас тартты. Орталық сайлау комиссиясы оның атын бюллетеньнен алып тастай алмады, өйткені ол 1 мамырдан кейін жарыстан шықты. Сайлауда ол 1,5% дауыс алды. 8 шілдеде Әділет министрлігі Киевтің аудандық әкімшілік сотына партияның қызметін тоқтату туралы өтінішпен жүгінді, себебі "Коммунистік партияның заңсыз әрекеттері мен қызметіне қатысты көптеген дәлелдер бар" (Әділет министрі Павло Петренконың сөзінше). Еуропалық солшылдар партиясы және Еуропалық біріккен солшыл-Солтүстік жасыл солшылдар тобы Еуропалық Парламенттегі осы тыйым салуға наразылық білдіріп, KPU-ға қолдау көрсетті. Ресейдің Мемлекеттік Думасы да бұл тыйым салуды айыптап, оны "жаңа Киев билігінің ультраұлттық күштердің бағытына келіспейтін саяси және азаматтық күштерді үндемеуге жасаған әрекеті" деп атады. 1 шілдеде алты депутат коммунистік партия фракциясынан шығып, оны 23 мүшеге дейін азайтты. 22 шілдеде 232 депутаттың қолдауымен қабылданған дауыс Парламент Төрағасына (Украина Парламентінің спикеріне) бұрынғы сайлаудан кейін өткен алғашқы парламенттік сессияда құрылған фракцияның бастапқы мүшелерінің санына қарағанда мүшелерін жоғалтқан фракцияны таратуға өкілеттік берді. Сол күні Порошенко бұл заңға қол қойды, осылайша жаңа парламенттік ереже күшіне енді. Коммунистік партия мүшелері Ресейдің Қырымды аннексиялауын ашық қолдады, Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасын қолдады, сондай-ақ Днепропетровск облысын Ресейге қосуға шақыру жасады деп айыпталды. 2014 жылдың қазан айында өткен парламенттік сайлауда партия округтер бойынша бірде-бір орын жеңіп алмады және 5% сайлау шегіне 1,12% жетпеді. Бұл 1918 жылдан бері украиндық ұлттық саясатта коммунистердің өкілдігі болмағанын білдірді. 2014 жылғы Украина парламенті сайлауындағы партия тізіміндегі алғашқы он мүше: Петро Симоненко (депутат), Адам Мартынюк (депутат), Катерина Самойлык (қарт), Василь Сиренко (Корьевский мемлекеттік және құқық институты, партиялық емес), Петро Цыбенко (депутат), Игорь Алексеев (депутат), Сергей Хордиенко (депутат), Евгений Мармазов (депутат), Спиридон Килинкаров (депутат) және Сергей Храпов (жұмыссыз). 2015 жылдың мамыр айында Украинада кеңестік коммунистік символдарға тыйым салатын заңдар ("декоммунизация заңдары") күшіне енді, бұл партия коммунистік символдарды қолдана алмауы немесе кеңестік әнұранды немесе "Интернационал" әнін орындай алмауы дегенді білдірді. Алайда, Коммунистік партияға тыйым салынбады, өйткені ол Әділет министрлігінің өз қызметін тоқтату туралы қаулысына шағымданып, сотқа жүгінді. Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, жаңа партия коммунистік символдарды қолданбаса, бұл заңды болады. 1 тамызда жаңа басшы Олег Мельник сайланды. Сот декоммунизация заңының заңдылығын Конституциялық сот анықтағанға дейін апелляциялық шағымды уақытша тоқтатты. Дегенмен, партия Еуропалық адам құқығы сотына тыйым салуға шағым түсірді. Партия әлі де қажетті қаржылық есептерін тапсырып, Әділет министрлігінің және Мемлекеттік тіркеу және нотариат департаментінің веб-сайттарында тіркелген күйде. 2019 жылдың ақпанында Украинаның Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы Украина президенттік сайлауына Симоненконың үміткерлігін тіркеуден бас тартты, себебі Коммунистік партияның уставы, атауы және символикасы 2015 жылғы декоммунизация заңдарына сәйкес келмейді. The Guardian газетінде мақала жариялаған Киев политехникалық университетінің профессорының сөзінше, партия Euromaidan наразылықтары кезінде құлатылған украин президенті Виктор Януковичке көрсеткен қолдауы және Донбастағы сепаратистік қозғалысқа қатысқан деген күдік, сондай-ақ партияның про-ресейлік үкіметтік бағдарынан кейін Украина үкіметімен қақтығысқа келді. Украина Парламенті парламенттік топтардың қажетті мөлшеріне қатысты регламентін өзгерткеннен кейін екі күн өткен соң, 24 шілдеде 2014 жылы Коммунистік партия фракциясы таратылды. Саясаттанушы Тадеуш А. Ольшаңскийдің сөзінше, партия "Рәсей-Украина соғысы кезінде сепаратистік көтерілісті тиімді түрде қолдайды". KPU-дан және оның екі серігінен саяси партия мәртебесін алу туралы түсіндіріп, Қауіпсіздік және қорғаныс кеңесінің хатшысы Александр Турчинов 2015 жылдың шілдесінде Коммунистік партия Ресейдің агрессиясының басталған күндерінен бастап опасыз ұстаным алғанын және оның Бесінші колоннасы ретінде әрекет еткенін мәлімдеді.
Активтерді тәркілеу
2022 жылдың 6 шілдесінде Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Львов сотының шешімімен КПУ-ға тағы да тыйым салынды, оның барлық мүлкі, оның ішінде партия ғимараттары мен қаражаты украин мемлекетіне берілді. Сегізінші әкімшілік апелляциялық сот мәлімдемесінде Әділет министрлігінің талаптарын қанағаттандырып, партияны тыйым салуға бұйрық бергенін хабарлады. "Украина Коммунистік партиясының қызметі тоқтатылды; партияның, оның облыстық, қалалық, аудандық ұйымдарының, бастауыш ұяларының және басқа да құрылымдық бөлімшелерінің мүлкі, қаражаты және өзге де активтері мемлекетке өтті". Ресейдің басып кіру кезінде партияның Ресейді қолдайтын ұстаным алғаны хабарланды, ал партия жетекшісі Петр Симоненко наурыз айында Киевке жасалған шабуыл кезінде Ресей күштерінің көмегімен Беларусьқа қашып кеткен. 2023 жылдың тамызында Украина Қауіпсіздік қызметі оған қарсы мемлекетке қарсы қызмет және мемлекеттік құпияны сатқандық айыптары бойынша тергеу бастады.
Идеология
Өзінің жарғысында Коммунистік партия "Коммунистік идеяны қолдайтын Украина азаматтарын ерікті түрде біріктіреді" деп мәлімдейді. Партия өзін Кеңес Одағының Украина Коммунистік партиясының жалғасы деп есептейді және өзін "РКП(б)–ВКП(б)–КПСС-нің күресуші отряды" деп атайды.
Ұлтшылдыққа қатысты көзқарастар
Басында партияны советтік патриоттық деп сипаттауға болады. 2000 жылы парламент мүшесі Юрий Соломатин: «Біз – советтік коммунистерміз, советтік халықпыз, советтік патриоттармыз», – деп атап өтті. Партия «советтік халық» пен «советтік отан» бар екендігі туралы әңгімелеуді жалғастырып келеді және бастапқыда жергілікті украин ұлтшылдығына ешқандай жеңілдік жасалмады. Украинаға ғана тән ұлттық коммунизм құру туралы сөз болған жоқ, ал КПУ-дың 1-ші съезі тіпті бірегей «украин коммунизмі» құру туралы пікірді сынады. Оның орнына КПУ Украинаны «екі мәдениетті мемлекет» ретінде насихаттауды жөн көрді. КПУ-дың 1-ші съезінде Симоненко делегаттарға «бір ұлттың мүдделері, құқықтары мен ерекшеліктері басқа ұлттар мен ұлт өкілдерінен жоғары» және онда «украин тілі» артықшылыққа ие болмауы керек, бірақ «диаспораның таңбаланған тілінен тазартылған табиғи дамуын» ғана күтуі керек деді. Украина халқының жартысының ана тілі болғандықтан, орыс тіліне украин тілімен қатар мемлекеттік тіл мәртебесі берілуі керек. Олардың патриотизмге деген көзқарасы өте ностальгиялық. Кеңес Одағы Коммунистік партияларының одағы (ККП), посткеңестік партиялардың еркін ұйымы болғанда, оған құлшына қарсы алынды. Алайда, 1995 жылы Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы осы ұйымды қазіргі заманғы Коминтернге айналдыруды ұсынғанда, КПУ өзінің советтік патриоттық көзқарастарына байланысты қарсылық танытты. Соңғы жылдары олардың советтік патриотизміне деген адалдығы еуроазиялық көзқараспен алмастырылды. Ресеймен «орыс буржуазиясының протектораты ретінде» одақ құруды қаламаған «украин коммунистері барлық шығыс славян халықтарының ортақ «экономикалық өркениетінде» және ұжымдық еңбекке бейімділігінде советтік шығыс славяндық немесе еуразиялық ұлтшылдықтың табиғи байланысын қайта жаңғыртты». «Коммунист» партия журналында жазылғандай, «Совет адамы ештен келген жоқ, оның алдында батыл славян Русич, еңбекті сүйетін украин шаруасы, өзін құрбан ететін қазақ тұрды». КПУ-дың 4-ші съезінде партия Украинаның ел егемендігін әлсірететін кез келген одаққа қосылмайтынын мойындады. Сонымен қатар, Петро Симоненко Украинаның Еуразиялық Кедендік одаққа мүшелігін ашық қолдады. Симоненконы украинофоб деп жиі айтады. 2007 жылы Симоненко украин ұлтшыл қайраткері Роман Шухевичтің Адольф Гитлерден екі Темір крест алғанын айыптады. Шухевичтің балалары Симоненкоға қарсы сотқа шағымданып арыз берді. Киев қаласының Печерск аудандық соты Симоненконың өзінің мәлімдемесін дәлелдемегенін және «сот шешімі күшіне енгеннен кейін Украина Жоғарғы Радасының келесі жалпы отырысында Роман Шухевич туралы жалған ақпаратты жоққа шығаруға» міндеттеді.
Сын
Украиналық социолог Володимир Ищенко The Guardian газетінде жазған мақаласында КПУ-ны "консервативті және Ресейге жақын топ" деп сипаттады, оның басшылары "буржуазиялық элитаның құрамына кіріп, өздерінің мақсатына бизнес қолдауын тартты", сондай-ақ 7-ші шақырылған Украина Жоғарғы Радасының ең бай депутаты (Оксана Калетник) коммунистік фракцияның мүшесі болғанын көрсетті. Осылайша, Ищенко пікірінше, "партияның бұрынғы қажырлы большевиктік революционерлермен – өздерін де, басқаларды да аямағандармен – ортақ нәрсесі тек советтік символдарға адалдық және мағынасыз "марксистік-лениндік" фразаларды қолдану ғана". Мақала кеңінен нәсілшілдік деп айыпталды.
Парламент сайлауы
+ Жоғарғы Рада Жыл Партия тізімі Сайлау округі/жалпы Жеңіп алған орындар Орын өзгерісі Үкімет Халық дауысы % Орын/жалпы19943,683,33213.6%86/450 8619986,550,35325.4%84/22527/225 35 Азшылық қолдауы20025,178,07420.8%59/2257/225 552006929,5913.7%21/450Қолданылмайды 4520071,257,2915.4%27/450Қолданылмайды 620122,687,24613.2%32/225Өзгеріс жоқ 5 Азшылық қолдауы2014608,7563.87%/225/198 322019Тіркеуден бас тартты /225 /198
Президент сайлауы
Украина президенті Сайлау жылы Үміткер Бірінші кезең Екінші кезең Дауыстардың жалпы саны Жалпы дауыс санының % Дауыстардың жалпы санының % Жалпы дауыс санының %1994Олександр Мороз (Коммунистік партия қолдады) 3,466,54113.31999Петро Симоненко5,849,07723.110,665,42038.82004Петро Симоненко1,396,1355.02010Петро Симоненко872,8773.52014Петро Симоненко272,7231.52019Петро Симоненко Тіркеуден бас тартты