Кіріспе
Украинаны басып алуды жұмсақ түрде айту үшін Ресей үкіметі қолданған эвфемизм. Әсіресе тағайындалған әскери операциялар немесе арнайы операциялар – НАТО-ның мәлімдемесіне сәйкес, "әсіресе тағайындалған, ұйымдастырылған, іріктелген, оқытылған және жабдықталған күштердің конвенцияға қайшы әдістер мен қолдану жолдарын пайдалана отырып жүзеге асыратын әскери іс-қимылдар". Арнайы операцияларға барлау, конвенцияға қайшы соғыс және терроризмге қарсы күрес кіруі мүмкін. Мұндай операциялар көбінесе жоғары даярланған мамандардың шағын топтарымен жүргізіледі, олар жеткіліктілік, жасырындық, жылдамдық және тактикалық үйлесімділікті, қалыпты жағдайда арнайы күштер деп аталатын нәрсені бағалайды.
Special operations or special ops are military activities conducted, according to NATO, by "specially designated, organized, selected, trained, and equipped forces using unconventional techniques and modes of employment." Special operations may include reconnaissance, unconventional warfare, and counterterrorism, and are typically conducted by small groups of highly trained personnel, emphasizing sufficiency, stealth, speed, and tactical coordination, commonly known as special forces.
Австралия
Екінші дүниежүзілік соғыста, британдықтардың кеңесімен, Австралия арнайы күштерді құра бастады. Алғаш құрылған бөлімшелер – тәуелсіз роталар болды, олар 1941 жылдың басында Виктория штатындағы Уилсон мүйісінде британдық инструкторлардың жетекшілігімен оқуды бастады. 17 офицер мен 256 сарбаздан тұратын тәуелсіз роталар "артында қалу" күштері ретінде дайындалды, кейіннен 1942-1943 жылдары Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағында жапондарға қарсы қолданылды, ең белгілісі Тимордағы партизандық науқан және Жаңа Гвинеядағы әрекеттер. Барлығы сегіз тәуелсіз рота құрылды, олар 1943 жылдың ортасында командалық эскадрильяларға қайта ұйымдастырылып, қайта аталған кавалериялық командалық полктердің дивизиялық кавалериялық полктерінің басқаруына берілді. Осы құрылымның бір бөлігі ретінде барлығы 11 командалық эскадрилья құрылды. Олар тәуелсіз түрде әрекет етуді жалғастырды және соғыстың кейінгі кезеңдерінде жиі бригада деңгейінде тағайындалды, Жаңа Гвинея, Бугенвиль және Борнеодағы шайқастарға қатысты, онда олар көбінесе алысқа барлау және қанатты қорғау рөлінде қолданылды. Бұл бөлімшелерден басқа, австралиялықтар Z арнайы бөлімін және M арнайы бөлімін де құрды. M арнайы бөлімі негізінен барлау жұмыстарын жүргізді, ал Z арнайы күштері тікелей әрекеттерді орындады. Оның ең танымал операцияларының бірі – 1943 жылы Сингапур портында бірнеше жапондық кемелерді батырған "Джейвик" операциясы болды. 1944 жылы Сингапурға жасалған екінші шабуыл, "Римау" операциясы деп аталды, сәтті аяқталмады.
Польша
1940 жылдың 20 қыркүйегінде Лондондағы Польша үкіметі эмиграцияда Ұлыбританияда Польшаға жіберіліп, қарсылық қозғалысына көмектесетін, "Cichociemni" (тыныш және көрінбейтін) деп аталған десантшы-сарбаздармен арнайы әскери бөлім құрды. "Cichociemni" сарбаздары алғашқы британдық арнайы күштері сияқты оқытылды, әрбір сарбаз Польшаға жіберілгендегі нақты міндетіне қарай мамандандырылған оқудан өтті, бұл арнайы операция арқылы Польша мемлекетін сақтап қалуға, қарсылық мүшелерін неміс басқыншыларына қарсы күресуге үйретуге бағытталған. GROM бөлімі құрылғанға дейін Польшаның арнайы операциялары 1990 жылдың 25 қазанында Ирактан алты ЦРУ, ДИА және АНБ офицерін құтқарды.
Жапония
Жапон императорлық армиясы алғаш рет 1942 жылдың 14 ақпанында Нидерландтық Шығыс Үндістандағы Суматрадағы Палембанг шайқасында әскери десантты жауынгерлік қолданысқа енгізді. 1-ші парашюттік шабуыл полкінің 425 адамы Палембанг әуежайын басып алды, ал 2-ші парашюттік шабуыл полкінің десантшылары қала мен оның маңызды мұнай өңдеу зауытын басып алды. Кейіннен десантшылар Бірма кампаниясында қолданылды. Алайда, одақтастар мен басқа да державалар құрған ұқсас әуедегі күштер сияқты, жапон десантшылары да пропорционалды түрде жоғары шығынға ұшырады, ал мұндай кең және қымбат оқудан өткен адамдардың жоғалуы олардың операцияларын тек ең маңыздыларымен ғана шектеді. Филиппин кампаниясы кезінде Оңтүстік экспедициялық армия тобының бақылауындағы генерал-майор Рикичи Цукада басқаратын 1-ші шабуыл тобы құрылды, оған Тейшин Шуданның екі полкі кірді. Дивизия ретінде құрылғанмен, оның мүмкіндіктері айтарлықтай төмен болды, өйткені оның алты полкінде стандартты жаяу әскер батальонына тең әскер саны болды, артиллериясы болмады және логистикалық қолдау үшін басқа бөлімшелерге тәуелді болуға мәжбүр болды. Оның әскерлері енді парашютпен секіруге оқытылмады, бірақ көлік үшін ұшақтарға сүйенді. Бұл топтың 2-ші шабуыл бригадасының 750-ге жуық адамы 1944 жылдың 6 желтоқсанында түнде Лусон мен Лейтедегі американдық әуе базаларын шабуылдауға тағайындалды. Олар Ki 57 көлігімен ұшып келді, бірақ ұшақтардың көпшілігі атып түсірілді. 300-ге жуық коммандос Лейте аралының Бурауен аймағына қонуға үлкерді. Олар бірнеше ұшақты жойды және жойылмай тұрып шығын келтірді.
Америка Құрама Штаттары
2003–2012 жылдар аралығында АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік стратегиясы бұрын-соңды болмаған деңгейде арнайы операцияларға тәуелді болды. Террористерді анықтау, іздеу және жою терроризмге қарсы жаһандық соғыстың (ЖЖС) орталық міндетіне айналды. Сыртқы қатынастар жөніндегі кеңестің АҚШ ұлттық қауіпсіздігі және сыртқы саясат жөніндегі аға ғылыми қызметкері Линда Робинсон ұйымдық құрылымның жазыңдағанын, ал барлау қауымдастығымен ынтымақтастық күшейгенін, арнайы операциялардың "соғыс қарқынымен" жылжуына мүмкіндік бергенін айтты. Арнайы операцияларға бөлінген қаражат жоғары: оның бюджеті 2001 жылы 2,3 миллиард доллардан 2012 жылы 10,5 миллиард долларға дейін өсті. Басқалар арнайы операцияларға басымдық беру ұзаққа созылған қақтығысқа балама екен деген жаңылыс пікір тудырды деп мәлімдеді. "Шабуылдар мен дрондардың соққылары көбінесе шешуші тактика болмайды және АҚШ үшін маңызды саяси және дипломатиялық шығындарға әкеледі. Дрондардың соққылары мен шабуылдары қауіпті және жақын арадағы қауіптерді жою үшін қажет болса да, арнайы операциялар жетекшілері олардың АҚШ әскери стратегиясының негізгі тірегі болмауы керек екенін мойындайды". "Арнайы операциялар күштері ондаған жылдарға созылатын қарым-қатынастарды әртүрлі топтармен орнатады: басқа елдердің әскерилерімен, полиция күштерімен, тайпалармен, жасақтармен немесе басқа да ақпараттық топтармен бірге оқыту, кеңес беру және жұмыс істеу". Канаданың бірінші деңгейлі бөлімшесі – CANSOFCOM басқаруындағы элиталық арнайы операциялар күштері – 2-ші Бірлескен Жұмыс Тобы (JTF 2). JTF 2 Delta Force, SEAL Team Six және британдық SAS сияқты көптеген басқа арнайы операциялар күштерімен бірге жұмыс істейді және өзін жоғары құпиялы, әлемдік деңгейдегі арнайы операциялар бөлімі ретінде таныстырды.
Үндістан
Үндістанда көптеген арнайы операциялар бөлімдері бар, Үндістан Қарулы Күштерінің әрбір тармағының өзіне тән арнайы күштер бөлімшесі бар. Үндістан Әуе күштерінің құрамында "Гаруд" коммандо бөлімі, Әскери-теңіз күштерінде "MARCOS", ал Әскери күштерінде "Para SF" бар. Ішкі істер министрлігіне бағынатын Ұлттық қауіпсіздік гвардиясы сияқты басқа арнайы күштер әскери басқаруда емес, жарымәскери ұйымдар ретінде қызмет етеді.
Ирландия
Армиялық рейнджерлер қанаты – Ирландия Қорғаныс күштерінің арнайы операциялар жасағы.
Израиль
Британдық арнайы әуе күштері мен АҚШ армиясының «Дельта» күштері сияқты, Бас штабтың 269-шы барлау бөлімі – «Sayeret Matkal» Израиль қорғаныс күштерінің (IDF) негізгі «Sayeret» бөлімі болып табылады. Оның басты міндеттері – жау тылында стратегиялық ақпарат алу және шетелдік территорияда кешіккендерді құтқару операцияларын жүргізу. «13-ші флотилия» немесе «Shayetet 13» деп аталатын теңіз командасы британдық арнайы қайық күштерімен және АҚШ-тың «Тюленьдерімен» (SEALs) салыстыруға болады. Ол теңізде кешіккендерді құтқару миссияларына жіберілген және Израиль теңіз күштерінің құрамына кіреді.
Иордания
Король Абдулла II арнайы күштер тобы (العمليات الخاصة ورد الفعل السريع), көбінесе JORSOF деп танылады, Иордания қарулы күштеріне бағынатын Корольдік Иордания армиясының стратегиялық деңгейдегі арнайы күштері. 1963 жылдың 15 сәуірінде Хусейн патшаның бұйрығымен құрылған. Оның негізгі міндеттері: барлау, терроризмге қарсы күрес, іздеу-құтқару операциялары, барлау және жаудың маңызды нысаналарын қорғау. Сондай-ақ, арнайы күштер тобы жаудың маңызды нысаналарына жоғары дәлдікпен соққы беруге жауапты.
Польша
Арнайы әскерлер басқаруы (Pol. : Wojska Specjalne) – Польша Республикасы Қарулы Күштерінің төртінші әскери тармағы, құрамында Гром бөлімі бар. Ол 1989 жылы коммунизм құлағаннан кейін 1990 жылдың басында ресми түрде құрылды, және осы кезде Польшаның арнайы күштері Ливан қақтығысына алғаш рет жөнелтілді. Ливан қақтығысы – посткоммунистік дәуірдегі алғашқы ресми жауынгерлік тәжірибе болды.
Түркия
Арнайы әскерлер командалығы (Түр. : Özel Kuvvetler Komutanlığı – ÖKK) – Түрік Қарулы Күштерінің басты арнайы күштері болып табылады және тікелей Түрік Бас штабының бағынысында. Бұл бөлімше, әсіресе Күрдістан жұмысшы партиясымен (ПКК) күресте белсенділік танытады. Түрік Әскери-теңіз күштерінде де арнайы операциялар бөлімшесі бар – Су асты шабуылы (Түр. : Sualtı Taaruz – SAT). Олар Кипрге түрік әскерін енгізу операциясына қатысқан.
Ұлыбритания
Біріккен Корольдіктің арнайы күштері (UKSF) – Арнайы әуе қызметі, Арнайы қайық қызметі, Арнайы барлау полкі, Арнайы күштерді қолдау тобы, 18-ші (UKSF) сигнал полкі және Бірлескен арнайы күштер авиациялық қанаты, сондай-ақ No. 47-ші эскадрильядан тұрады. Ұлыбритания заңнамасында "арнайы күштер" – Корольдік қарулы күштерінің бөлімшелері, олардың қабілеттерін сақтау арнайы күштер директорының жауапкершілігінде болады немесе осы уақытқа дейін осы директордың операциялық басқаруына бағынады. Британ армиясы мен Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің де UKSF құрамына кірмейтін, арнайы операцияларға қабілетті күштері бар, мысалы, Pathfinder взводы, 148 Meiktila батареясы, 4/73 Sphinx батареясы, Бригадалық патрульдік тобының тау басшылары және коммандо бөлімшелерінің барлау тобы. Армияның арнайы операциялар бригадасы 2021 жылы құрылды және Рейнджер полкінің төрт батальонынан тұрады. Бұл құрылым "АҚШ Армиясының Арнайы күштері тобының құрамына ұқсас" деп сипатталады. Бригаданың кең аумаққа және белсенді түрде орналасуы, соның ішінде серіктес елдердің күштерін оқыту, кеңес беру және, мүмкін, жоғары қауіп-қатерлі аймақтарда сүйемелдеу мүмкіндігі көзделеді.
Америка Құрама Штаттары
Құрама Штаттар Арнайы Операциялар Командасы (USSOCOM немесе SOCOM) – Құрама Штаттар Қарулы Күштерінің Армия, Теңіз жаяу әскерлері, Әскери-теңіз күштері және Әуе күштерінің әртүрлі арнайы операциялар бөлімшелерін бақылаумен тапсырылған біріктірілген жауынгерлік команда. Бұл команда Қорғаныс министрлігінің құрамында болып, Конгресс актісімен құрылған жалғыз біріктірілген жауынгерлік командасы болып табылады. USSOCOM штаб-пәтері Флорида штатының Тампа қаласындағы МакДилл әуе базасында орналасқан. АҚШ әскерінен бөлек, ЦРУ SAC-тің Арнайы Операциялар тобы да арнайы операциялар миссияларын жүзеге асырады, себебі құпия операциялар дипломатиялық және әскери шаралар мүмкін болмаған жағдайда ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің қосымша мүмкіндігін ұсынады.