Кіріспе
Тау жынысы ішіндегі қуыс формация.
Геод ( /dʒiːoʊd/ ) – шөгінді және жанартау жыныстарының ішінде пайда болатын геологиялық екіншілік құрылым. Геодтар – іші қуыс, көлемді шар тәрізді тау жыныстары, олардың ішінде минералдық заттардың (оның ішінде кристалдар да болуы мүмкін) жиынтығы жасырылған. Кристалдар вулкандық және субвулкандық жыныстардағы қуыстарды гидротермальдық сұйықтықтардан тұнған минералдармен толтыру арқылы, немесе бірдей генездік конгрециялардың еруі және судан, жер асты суларынан немесе гидротермальдық сұйықтықтардан тұнған сол немесе басқа минералдармен ішінара толтыру арқылы қалыптасады.
Құрылу
Геодалар кез келген қуыста қалыптасуы мүмкін, бірақ бұл термин көбінесе магмалық және шөгінді тау жыныстарындағы көбірек немесе аздап дөңгеленген түзілімдерге қатысты қолданылады. Олар магмалық тау жыныстарындағы газ көпіршіктерінде, мысалы, базальт лавасындағы везикулаларда немесе Американың орталық бөлігіндегідей, шөгінді түзілімдердегі дөңгелек қуыстарда пайда болуы мүмкін. Қуыстың айналасындағы тау жынысы қатайғаннан кейін, еріген силикаттар және/немесе карбонаттар ішкі бетіне шөгеді. Уақыт өте келе, жер асты суларынан немесе гидротермальдық ерітінділерден минералдық құраушылардың баяу түсуі, қуыс камераның ішінде кристалдардың қалыптасуына жағдай жасайды. Геодаларды қамтитын тау жынысы ақырында ауа райының әсеріне ұшырап, ыдырайды, егер олар кварц сияқты төзімді материалдан тұрған болса, оларды жер бетінде таба аласыз. Екіге бөлінген кезде, жауын-шашынның әртүрлі кезеңдеріне сәйкес келетін көрінетін жолақтар кейде қуысқа сұйықтық кіретін жерлерді және/немесе химиялық өзгерістерге байланысты әртүрлі түстерді көрсететін өрнектерді көрсетуі мүмкін.
Түсіру
Геоданың жолақтылығы мен түсінің өзгеруі әртүрлі қоспалардың нәтижесінде болады. Темір оксидтері кремнийлі ерітінділерге, мысалы, көбінесе кездесетін темірмен боялған кварцқа тотық түстер береді. Көптеген геодалар мөлдір кварц кристалдарынан тұрады, ал кейбіреулері қызғылт аметист кристалдарынан. Тағы басқаларында агат, халцедон немесе яшма жолақтары, сондай-ақ кальцит, доломит, целестит сияқты кристалдар кездесуі мүмкін. Геодты кесіп немесе бұзып жармағанша, ішінде не бар екенін анықтаудың оңай жолы жоқ. Дегенмен, белгілі бір аймақтан алынған геодалар көбінесе сыртқы түрі жағынан ұқсас болады. Геодалар мен геода тілімдері кейде жасанды түстермен боялады. Көбінесе ерекше түстерге немесе өте сирек кездесетін құрылымдарға ие геода үлгілері синтетикалық түрде өңделген болады.
Пайда болуы
Геодалар геологиялық жағдайларға сай келетін жерлерде табылады, олардың көптеген коммерциялық түрлері Бразилия, Уругвай, Намибия және Мексикадан әкелінеді. "Геода" термині көбінесе қуыс түзілімдерді білдіреді. Егер тау жынысы ішінен толығымен қатты зат болса, онда ол түйін немесе "күн жұмыртқасы" деп аталады.
Кристалл үңгірлері
'Кристалл үңгірі' – кез келген үлкен кристалдармен қапталған геода үшін бейресми термин, сонымен қатар 1887 жылы Пут-Ин-Бейдегі Хайнеман шарапханасында ашылған Кристалл үңгірі (Огайо штаты), Мексикадағы «Кристалл үңгірі» және 1999 жылы Испанияда ашылған Пулпи геодасы сияқты нақты геомұра орындары үшін де қолданылады. 1999 жылы минералогтар тобы Испанияның Альмерия провинциясының Пулпи қаласына жақын орналасқан Мина-Рика тау-кенінде алып селенит (гипс) кристалдарымен толы үңгірді тапты. Өлшемі белгіленбеген бұл қуыс, сол кезде табылған ең үлкен кристалл үңгірі болып есептелді. Оның ашылуынан кейін үңгірдің кіреберісі бес тонна таспен жабылды және тонаушылардың алдын алу үшін қосымша полиция күштері орналастырылды. 2019 жылдың жазында маңызды геотуристік ресурс болып табылатын және қазір «Geoda de Pulpi», Пулпи геодасы деп аталатын үңгір, туристерге ашылды, кішкентай топтар (максимум 12 адам) экскурсия жетекшісімен бірге үңгірді аралай алады.