Кіріспе
Тролл қуыршағы (дания тілінде: Gjøltrold) – троль бейнесінде жасалған, түкті, тіктеп шашталған пластикалық қуыршақ түрі. Оны жасаушысы, даниялық ағаш кесуші Томас Дамның атымен Дам қуыршағы деп те атайды. Бұл ойыншықтардың идеясы ежелгі скандинавиялық фольклордағы тролльдерден алынған. Ойыншықтар «сәттілік әкелетін тролльдер» деп те белгілі. Алғаш рет бұл қуыршақтар 1950 жылдардың соңында жасалып, 1959 жылы таныстырылды. 1960 жылдардың басында АҚШ-тағы ең танымал ойыншықтардың біріне айналды. Олар 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін қайтадан танымал болды және бірнеше өндірушілер оларды әртүрлі атаулармен көшірді. 1990 жылдары тролл қуыршақтарына негізделген бірнеше бейне ойын мен телешоулар пайда болды. 2003 жылы Дам компаниясы АҚШ-тағы тролльдерге авторлық құқықты қайта иеленді, соның нәтижесінде лицензиясыз өндіріс тоқтатылды. 2005 жылы Дам компаниясы брендті DIC Entertainment компаниясына лицензиялады, ол «Trollz» деген атпен мультфильм жасап, брендті жаңартуға тырысты, бірақ шоу тек бір маусым ғана көрсетілді. Мультфильм сәтсіз аяқталып, содан кейін сот процесі және қарсы талап арыз жазылды. 2013 жылы брендті DreamWorks Animation сатып алды.
A troll doll (Danish: Gjøltrold) is a type of plastic doll with furry up combed hair depicting a troll, also known as a Dam doll after their creator Danish woodcutter Thomas Dam. The inspiration came from trolls in old Scandinavian folklore. The toys are also known as good luck trolls. The dolls were first created in the late 1950s, and introduced in 1959, before becoming one of the United States' biggest toy fads in the early 1960s. They became briefly popular again during the 1970s through the 1990s and were copied by several manufacturers under different names. During the 1990s, several video games and a video show were created based on troll dolls. In 2003, the Dam company restored the United States copyrights for the trolls, stopping unlicensed production. In 2005, the Dam company licensed the brand to DIC Entertainment, who attempted to modernize the brand by creating a cartoon under the name Trollz, but the show only lasted one season. The failed cartoon also led to a lawsuit followed by a counter claim lawsuit. In 2013, the brand was bought by DreamWorks Animation,
Ойыншықтың тарихы
Тролль қуыршақтарын 1959 жылы даниялық балықшы және ағаш кесуші Томас Дам жасаған. Дам бастапқыда нан пісіруші болған, бірақ ұн жетіспегендіктен, ол балық аулау және ағаш сату сияқты көптеген жұмыстар іздеді. Үйде болғанда ол балалары, әсіресе қызы Лила үшін түрлі мифтік жандарды бейнелейтін кішкентай ағаш қуыршақтар жасап, кесетін. Көп ұзамай ол ойыншықтарды сата бастады және Скандинавиядағы дүкендер үшін мүсіндер жасады. Бірақ 1959 жылы жас қызы Лилаға Рождестволық сыйлық ала алмады, сондықтан ол қиялынан шок шашы және ірі көзді тролль қуыршағын ойып жасады. Данияның Гьол қаласындағы басқа балалар да осы қуыршақты көріп, өздеріне де сондай керек болды. Дамның "Dam Things" компаниясы "Good Luck Trolls" деген атпен пластиктен қуыршақтар жасауды бастады. Олар 1960 жылдардың басында бірнеше еуропалық елде танымал болды, ал АҚШ-та одан кейін таныстырылды. 1963 жылдан 1965 жылға дейін АҚШ-тағы ең танымал ойыншықтардың біріне айналды. Алғашқы қуыршақтар ең жоғары сапалы, сондай-ақ "Дам" қуыршақтары деп аталды, олар қой жүнінен жасалған шаштары мен шыны көздерімен ерекшеленді. Олардың күрт танымал болуы, сонымен қатар Томас Дамның түпнұсқа өнімінің авторлық құқығындағы қателік, арзан имитациялардың пайда болуына әкелді. Дам компаниясы Данияда тролль қуыршақтарын жасауды тоқтатқан жоқ, олар әрқашан танымал тауар болып келді. 1980 жылдардың соңында Дам тролльдері Солтүстік Америкада қайтадан танымал бола бастады. "E. F. S. Marketing Associates, Inc." компаниясы АҚШ-та қайта сату үшін Томас Дам тролльдерін импорттауға және сатуға рұқсат алған бірнеше компанияның бірі болды. Бұл қуыршақтар "Norfin Trolls" сауда таңбасымен, "Adopt A Norfin Troll" логотипі бар тегтермен сатылды. 1990 жылдардың басында және ортасында тролль қуыршақтарын жас ұлдарға сатуға бірнеше әрекеттер жасалды. Оларға "Hasbro" компаниясының "The Original Battle Trolls", "Stone Protectors" франшизасы және "Teenage Mutant Ninja Turtle Trolls" сияқты әрекеттік қуыршақтар кірді. "Mighty Max" желісінде "Hairy Heads" немесе "Dread Heads" сериясы да болды. 2003 жылы Уругвай келісімдері арқылы Дамның авторлық құқығы қайта жаңартылды. АҚШ-та тролль қуыршақтарын жасап, миллиондаған доллар тапқан "Uneeda Doll Company" компаниясы осы жаңартуға қарсы шықты. АҚШ-тың екінші апелляциялық соты төменгі соттың алдын ала тыйым салу шешімін бекітіп, "Uneeda" компаниясына "Wish nik" тролль қуыршақтарын өндіруге, таратуға немесе сатуға тыйым салды. Ойыншықтар индустриясы қауымдастығы тролль қуыршақтарын 20 ғасырдың ең есте қаларлық және ең шығармашылық 100 ойыншығының тізіміне енгізді. 2005 жылы Дам тролльдерді "DIC Entertainment" компаниясына "Trollz" ретінде лицензиялады. Осы лицензиялық науқанда тролль қуыршақтары жас қыздарға бағытталды, сән қуыршақтары мен аксессуарлар сияқты өнімдер ұсынылды. Бірақ бұл науқан сәтсіз аяқталып, сотқа дейін іс жетті. 2007 жылы "DIC" компаниясы "Dam" компаниясын алдау және абайсыз бұрмалау туралы айыптады, сондай-ақ "Dam" тролль қуыршағына және "DIC" лицензиясынан кейін жасалған "Trollz" өніміне қатысты. "Dam" компаниясы "DIC" компаниясына қарсы сотқа шағымданып, олардың заманауи тролль қуыршақтарын жасау және сату қабілетін қаржылық жағынан бұрмалап, қуыршақтың беделін және жақсы ниетін жойды деп мәлімдеді. 2013 жылы "DreamWorks Animation" компаниясы "Dam Family" және "Dam Things" компанияларынан "Trolls" франшизасының зияткерлік меншігін сатып алды және Скандинавиядан басқа барлық елде тауар құқықтарының эксклюзивті лицензиары болды, онда "Dam Things" лицензиар болып қала береді.
Теледидар және кино
1991 жылы Créativité & Développement «Сиқырлы тролльдер мен тролль жауынгерлері» атты арнайы мультфильм шығарды. 1992 жылы DIC (кейіннен 2005 жылы Trollz-ді шығаратын) «Супер тролльдер» деп аталатын жарты сағаттық арнайы бағдарлама шығарды. Бағдарламада Крейвен есімді зұлым тролльмен күресетін үш батыр тролль көрсетілді. Арнайы фильмді Buena Vista Home Video VHS форматында шығарды. Сол жылы «Троллиз радио шоуы» атты тікелей бейнежазбаға ән салу арнайы бағдарламасы жарық көрді, онда қуыршақ тролльдер «Кокомо», «Вулли Булли» және «До Вах Дидди» сияқты біршама ескірген хиттерді, сондай-ақ бірнеше түпнұсқа әндерді орындады. Сол жылы GoodTimes Entertainment «Treehouse Trolls» сериясымен бірге тікелей бейнежазбаға ән шығарды. Екі видеоның атауы «Treehouse Trolls – Керемет және ғажайып орманы» және «Treehouse Trolls – Туған күн» болды. 1993 жылы Graz Entertainment және Sachs TV Entertainment «Тас қорғаушылар» деп аталатын тролль қуыршақтары негізінде қимыл-әрекет мультфильмін шығарды. Шоуда Сауриандар сияқты рептилия тәрізді тролльдердің шабуылына ұшыраған кристалдан жасалған патшалық көрсетілді; олардың басшысы Зок императордан қорғалған құдіретті кристалдарды иеленгісі келді. Зок қамалға кіріп, кристалдарға жеткенде олар жарылып, жерге ұшып кетті. 2005 жылы DIC компаниясы Dam компаниясымен лицензиялық кампания аясында Trollz-ді шығарды. Мультфильмде бес жасөспірім тролль қыз бейнеленген, олардың есімдері – Аметист, Руби, Сапфир, Топаз және Оникс. Тролльдер өздерін «Өмір бойындағы ең жақсы достар» деп атайды. Олар Троллзополис қаласында тұрады. Сиқырлы әлемдегі қала. Олар күнделікті өмірде сиқырды қолданады. Сонымен қатар, олар әлемді Саймон есімді зұлым жасыл гремлиннен және оның Снарф есімді қызыл монстр итінен құтқарады. 2016 жылы DreamWorks тролльді сатып алғаннан кейін «Тролльдер» фильмін шығарды. Тролль қуыршақтары негізінде түсірілген 3D компьютерлік анимациялық музыкалық комедия. Фильм 2016 жылдың 4 қарашасында жарық көрді. Оны Майк Митчелл және Уолт Дорн режиссерлік етті, ал Анна Кендрик пен Джастин Тимберлейк Поппи мен Бранчқа дауыс берді. «Тролльдер әлемдік туры» атты жалғасы Солтүстік Америкада 2020 жылдың 10 сәуірінде кинотеатрларда көрсетуге жоспарланған. Фильм бастапқыда осы күні АҚШ-та кинотеатрларда көрсетілуі тиіс еді, бірақ COVID-19 пандемиясының шектеулеріне байланысты әдеттегі кинотеатрлар жабылып, фильм АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Оңтүстік Корея және Италияда Premium VOD және ашық ауа кинотеатрларында бірдей көрсетілді. Бұл фильмнің көрсетілімдері мен кассалық табысына әсер етті. Пандемия басылғаннан кейін фильм қайтадан кинотеатрларда көрсетілді. Тағы бір жалғасы «Trolls Band Together» 2023 жылдың 17 қарашасында эксклюзивті түрде кинотеатрларда жарық көрді.
Бейне ойындар
1993 жылы Amiga, DOS және Commodore 64 платформалары үшін жай ғана "Trolls" деп аталатын платформалық бейнеойын шығарылды. Басқа ойындар: "Троллдар Аралдағы қазынада" (Dudes with Attitude ойынының өңделген қайта шығарылымы), "Крезилендтегі троллдар" (Doki! Doki! Yūenchi: Crazy Land Daisakusen ойынының Nintendo Entertainment System үшін жергіліктілендірілген нұсқасы) және Super Nintendo Entertainment System үшін "Super Troll Islands".
Поп-мәдениеттің басқа шоулар мен фильмдердегі сілтемелері
Дисней/Пиксардың «Ойыншықтар әңгімесі» 1, 2 және 3 фильмдерінде Эндидің көк бикини және ақ гүлдері бар тролль қуыршағы болған. «Ойыншықтар әңгімесі» 3-те Энди ойыншықтарымен ойнап, қиялын қолданғанда, ойыншық пойыз вагонында да тролльдер кездеседі, сондай-ақ Sunnyside балалар бағында да тролльдер болған. «Фокс» телеарнасының «Симпсондар» сериалында Барт Симпсон шіркеуде тролль қуыршағымен ойнап жүрген. «Фокс» телеарнасының тағы бір сериалы «Қоңыр төбе» («King of the Hill») Бобби Хиллдің жатын бөлмесінде тролль қуыршақтарының жинағы болған. «Фокс» телеарнасының тағы бір сериалы «Отбасылық әзіл» («Family Guy») Питер Гриффин тілек тілейтін троллға айналды. Adult Swim телеарнасының «Robot Chicken» шоуында қазыналы тролль кездесуге шығып, ол тролль СПИД-ына шалдыққан екенін білді. «Annoying Orange» веб-сериалында Orange, Pear, Midget Apple және Marshmallow-қа тролль әзілдерін айтқан үш тролль болды.