Кіріспе

Шотландия жұрттығындағы Мар графтығы

Қазіргі уақытта Шотландия жұрттығындағы Мар графтығы екі рет кездеседі, ал атақ жеті рет құрылған. Графтық атаудың бірінші құрылысы қазіргі уақытта Маргарет Мар, 31-ші Мар графы, сонымен қатар Мар кланының басшысының қолында. Жетінші құрылыс қазіргі уақытта Джеймс Эрскиннің иелігінде, ол 14-ші Мар графы және 16-шы Келли графы, сонымен қатар Эрскин кланының басшысы. Бұл графтық ежелгі заманнан келе жатқан атақ. Бірінші граф – Руадри, ол 1128 жылы тірі болғаны белгілі, бірақ 1014 жылғы Клонтарф шайқасында аты-жөні айтылмаған графтың қатысқандығы туралы мәлімет бар. 1435 жылы графтық атағы король Джеймс II (16 қазан 1430 – 3 тамыз 1460) иеленді, содан кейін бірнеше король балаларына берілді, бірақ олардың ешқайсысы мұрагер қалдырмады. Алтыншы құрылыс король Джеймс V-нің заңды емес ұлы Джеймс Стюартқа (10 сәуір 1512 – 14 желтоқсан 1542) берілді, бірақ ол 1565 жылы болған көтерілістен кейін атағынан айырылды. Атақ бастапқы графтардың ұрпағы Джон Эрскинге берілді. 1866 жылы бұрынғы граф баласыз қайтыс болды, графтық атаудың оның еркек мұрагеріне немесе жалпы мұрагеріне өтуі керек пе деген мәселе туды. Осыдан Лордтар палатасы екі шешім қабылдады, нәтижесінде екі графтық құрылды. 1875 жылы палата Джон Эрскинге 1565 жылы берілген графтық атағы бірінші құрылыстың жалғасы емес, жетінші құрылыс деп шешті және ол тек еркек мұрагерлерге өтуі керек деп қарар берді. Алайда 1885 жылы палата және парламент Мар графтығын қалпына келтіру туралы заң қабылдады, онда графтықтың алғашқы құрылысы әлі де бар екендігі және оны бастапқы графтардың жалпы мұрагері басқаратыны жарияланды. Шотландия тарихында Мар графтарының бірнешеуі белгілі болды. Атап айтқанда, Джон Эрскин (1572 жылы қайтыс болды) Мэри, Шотландия королевасы тақтан бас тарқаннан кейін Шотландияның регенті болды, ал Джон Эрскин (1675–1732) Францияға қашқан якобит қолбасшысы болды. Лионель Эрскин Янг, 29-шы Мар графы (1891–1965) Якобит мұрагерлігін қолдау мақсатында Корольдік Стюарт қоғамын құруға бірлесіп қатысты.

Тарих

Ерлдік атауын Шотландияның ежелгі Мар провинциясынан алған. Бұл провинция Абердиннен батысқа қарай Ди өзені бойымен Брамардың ("Жоғарғы Мар") өтуінен Мар Лодж Естейтіне дейін созылған. Мар солтүстікке қарай Дон өзенінен асып, Марр аймағына дейін кеңейді, ол Буканмен бірігіп Абердиншир графтығын құрады.

9-14 ғасырлар

Мардың алғашқы мормаеры әдетте Руадри (fl. 1131) деп есептеледі, ол Елік кітабында еске алынады. Кейбір қазіргі заманғы дереккөздер ертерек мормаерлерді, атап айтқанда Мюрчертахты (латынша Martachus) және Гартнайтті (кейде Gratnach) көрсетеді, олар тиісінше король Маэль Колюм III (Лох-Левендегі Céli Dé орнына қатысты) және король Александр I (Скондағы монастырлық орналымға қатысты) тұсындағы хаттамаларда айтылады. Алайда, мұндай жағдайларда нақты провинциямен байланыстыру қиын. Ирландия жылнамаларындағы Клонтарф шайқасы туралы мәліметтерде 1014 жылы Брайан Борумен бірге қаза тапқандардың қатарында Domnall mac Eimín meic Cainnig, Мар мормаеры деп көрсетілген. Мормаерлік қазіргі Абердинширдің көп бөлігін қамтыды, Дон өзенінен солтүстікке қарай Маунт төбелеріне дейін созылды. Оның басты орындары Мигви және Инверноктидің Дуны болды. Мормаерлік бастапқыда екі рулық топ арасында алмасып отырған болуы мүмкін, олардың өкілдері Моргган және Гилл Крист болды. Гилхрист Моргундтың орнын басып, бірақ одан кейін Моргундтың ұлы Доннах (Дункан) билік етті. Дегенмен, Гилхристтің тегі белгісіз, ал хронологиялық тұрғыдан ол Доннахтың үлкен ағасы болуы мүмкін. 13 ғасырға дейін графтардың анық тізбесі жоқ, ал 13 ғасырдың ортасынан бастап графтар «Шотландияның жеті графының» бірі ретінде мойындалды. Шамамен 1230 жылы Доннах пен Томас Дюрвард, Гилхристтің немересі арасында келісім жасалды, нәтижесінде Дюрвардқа 300 фунт жер берілді, бұл өте үлкен сома болатын және графтық аймайға, әсіресе Фичлиде (Килдраммиге жақын) және Лумфананда (жазық жерде) шашырап жатты. Ол сонымен қатар Уркхартқа ие болды, бірақ бұл графтыққа қатысы болмағандықтан, оның маңызы болмады. Доннах Мормаер атағын және Мардың бай әрі әскери жағынан маңызды таулы бөліктерін алды. 1374 жылы граф Томас баласыз қайтыс болды, бірақ графтық Доннахтың қызы Маргарет арқылы оның күйеуі Уильямға, Дуглас графына өтті.

15 ғасыр

Он бірінші (кейбір есептер бойынша) титул иегері, Уильям мен Маргареттың қызы Изабел Дуглас, Мар графинясы, Килдрамми қамалында жалғыз болғанда, Александр Стюарт, әкесі "Баденох қасқыры" және оның ағасы Роберт, Альбани герцогының ізбасарлығымен, сэр Малкольм Драммондты, Мар графы, өлтірді, Килдрамми қамалын басып алды және Мардың жесірі Изабел Дугласты оған үйленуге мәжбүр етті. Ол сондай-ақ, 1404 жылдың 12 тамызында графтықты өзіне және оның мұрагерлеріне беру туралы жарлыққа қол қоюға мәжбүр етті. Ол сол жылы жарлықты жоққа шығарды, бірақ оған үйленгеннен кейін графтықты өмір бойына берді, ал қалғаны оның мұрагерлеріне қалды. Патша оның соңғы әрекетін келесі жылы бекітті. 1426 жылы Стюарт патшадан жаңа титул алу үшін титулдан бас тартты, жаңа титул көбірек "заңды" болды. Патша солай жасады, бірақ графтық пен оған байланысты жерлер графтың қайтысымен тәжге қайтарылатынын нақтылады. 1435 жылы граф қайтыс болды, ал Роберт, Эрскин лорды титулға талап етті, бірақ патша патентте көрсетілген қайтару шарттары бойынша оның жерлерін талап етті. 1457 жылы Джеймс II жерлерді патшаның меншігі деп жариялайтын сот шешімін алғанға дейін мәселе шешілмеді. Содан кейін ол титулды ұлы Джонға берді, бірақ ол 1479 жылы мұрагерсіз қайтыс болды. Ол Джеймстің басқа ұлы Александрға, Альбани герцогына берілді, бірақ Александрдың ағылшындармен одақтас болғандықтан титулдан айырылды. Джеймс III 1486 жылы өзінің ұлы Джонды Мар графы етіп тағайындады, ол 1503 жылы қайтыс болғаннан кейін титул қайтадан жойылды.

16-18 ғасырлар

1562 жылы атақ тағы да Джеймс V-тің ұлы, Морей графы Джеймске берілді, бірақ ол да лайықты мұрагер таппады. Морей 1565 жылы (Chaseabout Raid-ке қараңыз) Шотландия королевасы Мэридің Генри Стюарт, Дарнли лордымен үйленуіне қарсылық білдіріп, көтеріліс жасады. Осының салдарынан королева Мэри Мар графтығын Джонға, Эрскин лордына, ежелгі графтардың мұрагеріне, Изабелланың туысы арқылы, Джеймс II-мен графтық мәселесінде дауласқан адамға қайта берді (немесе жаңадан құрды). Оның ұлы, сондай-ақ Джон, отбасының ұзақ жылдар бойы иеліктен шығып кеткен кезеңінде коронадан алынып қойылған Мар иеліктерін қайтарып алды. Джон, 23-ші (немесе 1565 жылдан бастап есептегенде 6-шы) граф 1716 жылы көтеріліс жасағаны үшін айыпталып сотталды (оған сонымен қатар Якобиттердің Шотландия және Ирландия жұртында Мар герцогы, ал Англия жұртында Мар графы атағы берілді), және графтық бір ғасырдан астам уақыт бойы қолдан шығып кетті.

19 ғасыр

1824 жылы парламент актісі бойынша (5 Geo. 4 б. 59 ж.) Джон Фрэнсис Эрскинге, 83 жасында, тағылған графтың мұрагері ретінде графтық қайта жаңартылды. Оның немересі, тоғызыншы граф, 1835 жылы Келли графтығын және оған байланысты атақтарды мұраға алды. 1866 жылы 26-шы Мар графы мен 11-ші Келли графтарының қайтыс болуымен Келли графтығы мен отбасылық мүліктер марқұм графтың туысы Уолтер Эрскинге және оның еркек мұрагеріне өтті. Осы арада Мар графтығының марқұм графтың немере інісі Джон Фрэнсис Гудивке және оның жалпы мұрагеріне өтетіні болжалды. Гудив өз атын Гудив Эрскин деп өзгертті, оның талабы баршаға қабылданды. Ол тіпті Шотландияның пэрлерінің сайлауына қатысты. Алайда Келли графы Лордтар палатасына Мар графтығын өзіне беру туралы петиция ұсынды, бірақ оны қарауға үлкермей қайтыс болды. Оның ұлы, Келлидің он үшінші графы, петицияны жаңартты, ал Лордтар оны өкілеттіктер жөніндегі комитетіне жіберді. Петицияда бірнеше талаптар қойылды:

Бастапқы Мар графтығы пэрлік атағы емес, аумақтық атақ болғандықтан, ол "бөлінбес" еді (яғни, аумақты атақтан бөлуге болмайды). Александр Стюарт әйелі Изабелден алудың орнына графтыққа жаңа патшалық жарлық алды. Александр Стюарт қайтыс болғаннан кейін, оның жерлері жарлыққа сәйкес тәжге өтті, содан кейін тәж оларды басқарды. Аумақтық графтық "бөлінбес" болғандықтан, аумақ тоқтатылғанда графтық та тоқтауы керек еді. Сондықтан аумақтық графтық бұрыннан жоқ болғандықтан, 1565 жылғы үсыну осы атақты жаңарту емес, толығымен жаңа құрылым болды, бұл жолы пэрлік атағы түрінде. 1565 жылғы үсыну құжаты табылмайтындықтан, графтық мұрагерлерге емес, еркек мұрагерлерге беріледі деп есептеу керек. Осылайша, Келли графы Мар графтығына құқылы, өйткені ол марқұм Мар графының еркек мұрагері, ал Джон Гудив Эрскин жалпы мұрагер болды. Алайда Гудив Эрскиннің пікірі басқаша болды. Ол тәждің аумақтық графтықты иеленуін жарлыққа сәйкес емес, төрешілдік актісі ретінде көрсетті. Ол былай деді:

I Джеймс Александр Стюарттың жерін тирандықпен тартып алды, ал олар лорд Эрскин Робертке берілуі керек еді. "Нағыз" графтар графтыққа талап етуден бас тартқан жоқ. 1565 жылғы үсыну жаңа құрылым емес, бұрынғы аумақтық графтықты қалпына келтірді. Атақ аумақтық графтықты қалпына келтіргендіктен және аумақтық графтық жалпы мұрагерлерге берілуі мүмкін болғандықтан, Джон Гудив Эрскин марқұм Мар графының жалпы мұрагері болғандықтан заңды мұрагер болды. Лордтар палатасының өкілеттіктер жөніндегі комитеті 1875 жылы көптеген адамдардың наразылығына орай Мар графтығы 1565 жылы жаңадан құрылған, тек еркек мұрагерлерге берілген және демек Келли графына тиесілі, ал Гудив Эрскинге емес деп шешім шығарды. Лорд-канцлер, Рунделл Палмер, 1-ші барон Селборн, оны "соңғы, дұрыс немесе қате, және сұрақталмайтын" деп жариялады. Алайда Лордтар дұрыс шешім қабылдамады деген пікір болды. Гудив Эрскинге титулды иеленуге рұқсат беру үшін парламентке заң жобасы ұсынылды және ол қарсылықсыз қабылданды. 1885 жылғы Мар графтығын қалпына келтіру туралы актісі (48 және 49 Vict. c. 48) 1565 жылғы құрылымға қатысты күмәндер болғандықтан екі Мар графтығы бар деп есептелетінін мәлімдеді. 1565 жылы құрылған графтық Келли графына тиесілі болды. Алайда, ежелгі графтық әлі де бар екені жарияланды және Джон Гудив Эрскинге берілді. Басымдық үшін Гудив Эрскиннің мұрагерлері иеленген графтық 1404 жылы құрылған деп есептеледі.

Мар және Гариох графтары, төртінші жаратылыс (1483)

Александр Стюарт, Албанидің 1-ші герцогы (шамамен 1454–1485) (1483 жылы титулынан айырылды)

Танымал мәдениетте

"Мар графының қызы" - Фрэнсис Джеймс Чайлд құрастырған халық балладасы. Genesis тобының "Eleventh Earl of Mar" әні, "Wind & Wuthering" (1977) альбомында, сәтті болмаған Джейкобиттер науқанының жеңілісін және графтың жас ұлының әділдігін бейнелейді. Мар – "Britannia" тақта ойынындағы провинциялардың бірі.