Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Коконино округіндегі қорғалған аумақ, Аризона.
Protected area in Coconino County, Arizona
Вупаткі ұлттық ескерткіші – Флагстафф қаласының жанында, Аризона штатының солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан АҚШ ұлттық ескерткіші. Бұл ескерткіш ежелгі американдықтардың археологиялық орындарына бай және Ұлттық саябақтар қызметімен, жақын орналасқан Күн бату кратері жанартаулық ұлттық ескерткішімен тығыз байланыста басқарылады. Вупаткі 1924 жылы ұлттық ескерткіш ретінде құрылған және 1966 жылғы 15 қазанда Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген. Тізімге 3 ғимарат және 29 құрылыс кірген.
The Wupatki National Monument is a United States National Monument located in north central Arizona, near Flagstaff. Rich in Native American archaeological sites, the monument is administered by the National Park Service in close conjunction with the nearby Sunset Crater Volcano National Monument. Wupatki was established as a national monument in 1924 and was listed on the National Register of Historic Places on October 15, 1966. The listing included three contributing buildings and 29 contributing structures on .
Тарих
Ескерткіштің кең аумағына шашыраңқы орналасқан көптеген қоныстар ежелгі Пуэбло халқы, нақтырақ айтқанда Кохонина, Кайента және Синагуа тайпаларымен салынған. Wupatki, хопи тілінде "ұзын кесілген үй" деген мағынаны білдіреді, 100-ден астам бөлмесі мен қоғамдық залдан тұратын көп қабатты пуэбло тұрғын үйі және Солтүстік Америкадағы ең солтүстік доп алаңы болып табылады. Бұл шамамен 50 миль радиустағы ең ірі құрылыс алаңы құрайды. Жақын маңдағы қосымша құрылымдар да табылды, оның ішінде екі киваға ұқсас құрылыстар бар. 11 ғасырда (1040-1100 жылдар аралығында) Күн бату кратерінің жарылуынан кейін халықтың көптеп келуі басталды. Жарылыс аймақты жанартау күлімен жауып, ауыл шаруашылығының өнімділігін және топырақтың суды сақтау қабілетін арттырды. 1182 жылға қарай Wupatki Pueblo-да шамамен 85-100 адам тұрды, бірақ 1225 жылға қарай бұл орын толығымен тасталып кетті. Көп жылдар бойы күл мен лава қабаттары тұруды қиын еткен болар. 1980 жылдардағы археологиялық орындарды мұқият зерттеу нәтижесінде, жарылыстан кейінгі ғасырда шамамен 2000 адам осы аймаққа көшіп келгені анықталды. Ауыл шаруашылығы негізінен құрғақ жерде суарусыз өсірілген жүгері мен қабаққа негізделген. Wupatki-де тұрғындар көктемдердің сирек кездесуіне байланысты жаңбыр суын жинаған. Тұрғын үйдің қабырғалары жергілікті Моенкопи құмтасынан жасалған жұқа, жалпақ тастардан салынған, бұл пуэблоларға ерекше қызыл түс берген. Сыламымен біріктірілген қабырғалардың көп бөлігі бүгінге дейін сақталған. Әрбір қоныс бір ғимараттан тұрған, кейде ондаған бөлмелер болған. Ескерткіш аумағындағы ең ірі қоныс – табиғи тау жынысының маңында салынған Wupatki Pueblo. 100-ден астам бөлмесі бар бұл пуэбло сол кездегі аймақтың ең биік және ең үлкен құрылысы деп есептеледі. Ескерткіште Мезоамерикада және Оңтүстік Аризонаның Хохокам орындарында табылғандарға ұқсас доп алаңдары да анықталған, бұл осы типтегі құрылымның ең солтүстік мысалы. Бұл орын геологиялық соққы тесігін де қамтиды, онда жел үңгірлер жүйесінен шығады. Басқа да маңызды орындар – Wukoki және The Citadel. Бүгінде Wupatki бос және тастап кеткендей көрінеді, бірақ оны еске алып, күтіммен қарап отырады. Бұл жерде адамдар тұрмаса да, хопи халқы мұнда өмір сүрген және қайтыс болған адамдардың рухтары қорғаушылар ретінде сақталатынына сенеді. Wupatki туралы әңгімелер хопи, навахо, зуни және аймақтағы басқа да американдық тайпалар арасында таратылады. Хопи аюлары, Кацина, Кекіртке, Құм, Қар және Су кландарының мүшелері өз кландарының тарихын жақсырақ түсіну үшін мерзімік түрде оралып тұрады. Азық-түлік пен су көздерінің жетіспеушілігіне байланысты жалпы алғанда қонақжайсыз болып көрінетін аймақта алыс жерлерден әртүрлі артефакттар табылды, бұл Wupatki-де тұратын адамдар саудамен айналысқанын көрсетеді. 1800 жылдардың ортасында осы орынды зерттеуге дейінгі көптеген қазба жұмыстары кезінде, Тынық мұхиты мен Мексика шығанағының жағалауларынан әртүрлі заттар табылды, мысалы, түрлі қыш ыдыстар мен теңіз қабықшалары.
The many settlement sites scattered throughout the monument were built by the Ancient Pueblo People, more specifically the Cohonina, Kayenta, and Sinagua. Wupatki, which means "Long Cut House" in the Hopi language, is a multistory pueblo dwelling comprising over 100 rooms and a community room and the northernmost ballcourt ever discovered in North America, creating the largest building site for nearly 50 miles. Nearby secondary structures have also been uncovered, including two kiva like structures. A major population influx began soon after the eruption of Sunset Crater in the 11th century (between 1040 and 1100), which blanketed the area with volcanic ash, improving agricultural productivity and the soil's ability to retain water. By 1182, approximately 85 to 100 people lived at Wupatki Pueblo, but by 1225, the site was permanently abandoned. For many years, layers of ash and lava would have made habitation difficult. Based on a careful survey of archaeological sites conducted in the 1980s, an estimated 2,000 people moved into the area during the century following the eruption. Agriculture was based mainly on maize and squash raised on the arid land without irrigation. In the Wupatki site, the residents harvested rainwater due to the rarity of springs. The dwelling's walls were constructed from thin, flat blocks of the local Moenkopi sandstone, giving the pueblos their distinct red color. Held together with mortar, many of the walls still stand. Each settlement was constructed as a single building, sometimes with scores of rooms. The largest settlement on monument territory is the Wupatki Pueblo, built around a natural rock outcrop. With more than 100 rooms, this pueblo is believed to be the region's tallest and largest structure for its time period. The monument also contains structures identified as a ball court, similar to those found in Mesoamerica and in the Hohokam sites of southern Arizona; this is the northernmost example of this kind of structure. This site also contains a geological blowhole, from which wind escapes from a cave system. Other major sites are Wukoki and The Citadel. Today, Wupatki appears empty and abandoned, but it is remembered and cared for. Although it is no longer physically occupied, Hopi believe the people who lived and died here remain as spiritual guardians. Stories of Wupatki are passed on among Hopi, Navajo, Zuni, and other Native American tribes in the region. Members of the Hopi Bear, Katsina, Lizard, Rattlesnake, Sand, Snow, and Water Clans return periodically to enrich their personal understanding of their clan history. Amidst what would seem a generally inhospitable area due to the lack of food and water sources, several artifacts have been located at the site from distant locations, implying that the people who inhabited Wupatki were involved in trade. During numerous excavations stretching back to the site' exploration in the mid 1800s, items from as far as the Pacific and the Gulf Coasts have been located at the site, such as many different varieties of pottery and seashells.
Климат
Вупаткиде құрғақ климат басым, ол Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша жартылай құрғақ және құрғақ климаттың аралық белдесіне (BSk/BWk) жатады. Вупаткиде қыстары суық, жаздары ыстық болады. 12-шы және 13-шы ғасырлардағы Вупатки климаты 20-шы ғасырмен салыстырылатын зерттеулер жүргізілді. Зерттеулердің нәтижесінде соңғы 2000 жыл ішінде климатта елеулі өзгеріс болмағаны анықталды.
Wupatki has a dry climate, classified by the Köppen climate classification system as a borderline semi arid climate and arid climate (BSk/BWk). Wupatki has cold winters and hot summers. Studies have been conducted to compare the climate of Wupatki in the 12th and 13th century, to the 20th century. The findings show that there has been very little change to the climate in the last 2,000 years.