Кіріспе

Александр Скрябиннің композицияларында кездесетін алты ноталы синтетикалық хорд. Музыкада мистикалық хорд немесе Прометей хорды – алты ноталы синтетикалық хорд және оған байланысты шкала немесе тональдық жиынтық; ол орыс композиторы Александр Скрябиннің кейінгі туындыларының гармониялық және мелодиялық негізі ретінде шартты түрде қолданылады. Дегенмен, Скрябин хордты тікелей пайдаланбаған, оның орнына оның түрлендірілімдерінен материал алған. C тонына негізделгенде, мистикалық хорд мынадай тональдық санаттардан тұрады: C, F, B, E, A, D.

Бұл көбінесе кварталық гексахорд ретінде түсіндіріледі, оған бір-бірден ауысқан кварталар (көтерілген кварта, төмендетілген кварта, тағы бір көтерілген кварта) және екі таза кварта кіреді. Ход басқа тональдық жиынтықтармен де байланысты, мысалы, ол гармониялық қатардың гексатондық кіші жиынтығы болып табылады, джаз ортасында Лидиялық доминант шкаласы деп белгілі, бірақ таза квинтадан мүлдем құралмайды.

Номенклатура

"Мистикалық хорд" термині Александр Скрябиннің теософияға деген аса қызығушылығынан туындаған деп есептеледі, ал хорд осы мистикалық көзқарасты бейнелейді деген пікір бар. Оны 1916 жылы Артур Иглфилд Халл атайды. Бұл хорд "Прометей аккорды" деген атпен де белгілі, өйткені ол Скрябиннің "Прометей: От поэмасы", Op. 60 шығармасында кеңінен қолданылған. Терминнің авторы – Леонид Сабанеев.

Сый-сыпаттары

Джим Самсон оның Скриабиннің негізінен доминантты сапалы дыбыстарымен және гармониясымен үйлесімді келетінін атап көрсетеді, өйткені ол C немесе F-те доминантты сапаға ие болуы мүмкін. Мүмкін болатын шешімдер арасындағы бұл тритондық қатынас Скриабиннің гармониялық тілі үшін маңызды, және ол француздық алтыншысымен (оның шығармаларында да маңызды) ортақ қасиет, оның синтетикалық аккордының кеңейтілген түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Төмендегі мысал мистикалық аккордты А және D ноталары кеңейтілген француздық алтыншысы ретінде қайта жазылған күйде көрсетеді:

Бұл биіктіктер жиынтығы октатондық шкаламен, бүкіл тондық шкаламен және француздық алтыншысымен байланысты, олардың барлығы әртүрлі мөлшерде транспозицияға қабілетті. Мысалы, аккорд – жарты тон көтерілген бір нотасы бар бүкіл тондық шкала ("жартылай бүкіл тонды" гексахорд, кейде "бүкіл тонды плюс" деп аталады), және бұл өзгеріс транспозиция арқылы көбірек мүмкіндіктерге жол береді. Леонид Сабанеев Прометей аккордын 8-ден 14-ке дейінгі гармоникалар ретінде түсіндірді, 12-ні есептемей (1, 9, 5, 11, 13, 7 = C, D, E, F, A, B), бірақ 11-гармоника тритоннан (F) 48,68 центке, ал 13-гармоника үлкен алтыншыдан (A) 59,47 центке қашықтықта. Дегенмен, Карл Дальхаус айтқандай, "табиғи дыбыс қатарының [овертон] [ ] аралықтары 20-ға дейін санағанда октавадан төртінші тонға дейінгі барлық дыбыстарды, (және) пайдалы да, пайдасыз да музыкалық дыбыстарды қамтиды. Табиғи дыбыс қатары [гармониялық қатар] бәрін ақталады, яғни ештеңе де ақталмайды". Эллиотт Антоколетц "сонымен аталатын 'мистикалық аккорд' 7-ден 13-ке дейінгі гармоникаларға жақын (7, 8, 9, 10, (11,) 12, 13 = C, D, E, F, (G,) A, B) дейді. Аккордтың ноталары Лидияның доминантты сапасына, мелодикалық минор шкаласының төртінші режиміне де сәйкес келеді.

Скриабиннің қолдануы

Кейбір дереккөздер Скрибиннің музыкасының көп бөлігі толығымен бір хордқа негізделгенін, сондықтан бүкіл үзінділер осы хордтың өзгеріссіз, әртүрлі биіктіктегі ұзақ тізбектері ғана екенін көрсетеді; бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Көбінесе ноталар әртүрлі гармониялық немесе мелодиялық материалды қамтамасыз ету үшін қайта реттеледі. Скрибиннің кейбір кешкі шығармалары басқа синтетикалық хордтарға немесе мистикалық хордқа сүйенбейтін шкалаларға негізделген. Басқа дереккөздер Скрибиннің ырғақты ұйымдастыру әдісінің шкала дәрежелері бар реттелген шкалаларға негізделгенін ұсынады. Мистикалық хорд синтетикалық хорд болғандықтан, одан туындаған шкала, кейде «Прометей шкаласы» деп аталады, синтетикалық шкаланың мысалы болып табылады. Мысалы, фортепиано миниатюраларының тобы (Op. 58, Op. 59/2, Op. 61, Op. 63, Op. 67/1 және Op. 69/1) акустикалық және/немесе октатондық шкалалармен басқарылады. Көптеген оқулықтардағы хорд сипаттамаларына қарамастан, олар дыбысты үстіне орналасқан кварталардың тізбегі ретінде көрсетеді, Скрибин көбінесе әртүрлі мелодиялық және гармониялық интервалдарды жасау үшін дауыстық құрамын өзгертеді. Кварталық аралықтың таза мысалын Бесінші фортепиано сонатасында (мм. 264 және 268) кездестіруге болады. 263–264 такттары төменде көрсетілген. Кварталар арасында толық емес нұсқалары, мысалы, Deux Morceaux, Op. 57-де, әлдеқайда көп кездеседі. Джордж Перлдің сөзіне сәйкес, Скрибин бұл хордты ол «алдын-ала сериялық» деп атаған тәсілмен қолданды, гармониялар, хордтар және мелодиялар жасады. Алайда, Перлдің сілтеме жасайтын он екі тондық техникадан айырмашылығы, Скрибин, Перл сияқты, өзінің мистикалық хордын реттелген жиын ретінде пайдаланбады және ноталарды қайталау немесе жою немесе жиынтық комбинаторика туралы алаңдамады.

Басқа композиторлардың қолдануы

Диссонантты дыбыстардың жиі қолданылуының артуымен, 20-шы және 21-ші ғасырлардағы кейбір композиторлар осы аккордты әртүрлі тәсілдермен пайдаланды. Ал жаз музыкасында мұндай аккордтар өте көп кездеседі, және осы контексте мистикалық аккордты бессіз C13#11 аккорды ретінде қарастыруға болады. Оң жақтағы нотада Дьюк Эллингтонның композициясының мысалы келтірілген, онда екінші тақтың соңында осы аккордтың басқаша дыбысталуы қолданылған, ол E (E13#11) нотасында орындалады.