Кіріспе
Автомобиль өнеркәсібі екінші реттік бөлшектермен айналысады. Автомобильдің қосымша нарығы – автомобиль өнеркәсібінің екінші реттік бөлшектер нарығы болып табылады, ол бастапқы жабдық өндірушісінен (OEM) тұтынушыға сатылғаннан кейін автомобильдердің барлық бөлшектерін, химиялық заттарды, жабдықтарды және керек-жарақтарды өндіру, қайта жаңарту, тарату, бөлшек сауда және орнатумен айналысады. Сатуға арналған бөлшектер мен керек-жарақтар OEM өндірген болуы да, болмауы да мүмкін. Қосымша нарық ауыстыру, апат, сыртқы түрі мен өнімділікті жақсартуға арналған бөлшектерді қамтиды. Бұл нарықта әртүрлі сапа мен бағадағы, дерлік барлық автомобиль маркалары мен модельдеріне арналған кең ассортименттік бөлшектер ұсынылады. Тұтынушылар өз көліктерін өздері жөндеуге ("өздігінен жасау" немесе "DIY" сегменті) немесе көліктерін кәсіби жөндеу орталығына тапсыруға ("маған жасау" немесе "DIFM" сегменті) құқылы. Қосымша нарық автомобильдерді жол жүруге қабілетті ұстауға көмектеседі, өйткені тұтынушыларға көліктерін қызмет көрсетуді, күтіп-ұстауды немесе жекелендіруді қайда тапсыруды өздері таңдау мүмкіндігін береді.
The automotive aftermarket is the secondary parts market of the automotive industry, concerned with the manufacturing, remanufacturing, distribution, retailing, and installation of all vehicle parts, chemicals, equipment, and accessories, after the sale of the automobile by the original equipment manufacturer (OEM) to the consumer. The parts, accessories, etc. for sale may or may not be manufactured by the OEM. The aftermarket encompasses parts for replacement, collision, appearance, and performance. The aftermarket provides a wide variety of parts of varying qualities and prices for nearly all vehicle makes and models. Consumers have the option of repairing their vehicles themselves (the "do it yourself" or "DIY" segment) or can take the vehicle to a professional repair facility (the "do it for me" or "DIFM" segment). The aftermarket helps keep vehicles on the road by providing consumers the choice of where they want their vehicles serviced, maintained, or customized.
Автомобиль нарығының көлемі
АҚШ-тың автокөлік кейінгі нарығы 383 миллиард доллар (2020 жыл) құндылығында бағаланады, бұл ЖІӨ-ге 2,3%-дан астам үлес қосады. Бұл нарықта 4,4 миллион адам жұмыс істейді, олар өндірушілер, дистрибьюторлар, бөлшек саудагерлер және жөндеу шеберханаларында қызмет етеді. АҚШ-та автокөлік аксессуарларын онлайн сату дәстүрлі дүкендерге қарағанда жыл сайын артып келеді. Шындығында, Hedges & Company компаниясының мәліметінше, "2022 жылы АҚШ-та автокөлік бөлшектерінің электрондық коммерциясы арқылы түскен кіріс 38 миллиард долларға жетеді". Оның ішінде 1P электрондық коммерция сайттарынан 19,8 миллиард доллар, ал 3P нарықтарынан 18,3 миллиард доллар түседі. Сингапурдың өзінің автомобиль өнеркәсібі болмауына қарамастан, автомобиль бөлшектері мен аксессуарларын экспорттаушы бизнес үшін маңызды орынға ие, себебі оның автомобиль айналымы жоғары, бұл оның көлік заңнамасының ерекшеліктерімен байланысты. (Қысқасы, автокөлік иелері заң бойынша 10 жыл пайдаланғаннан кейін көліктерін алмастыруға міндетті, ал Сингапурдың жаңа көліктерді тіркеу ақысын өтеу схемасы көліктердің жиі алмасуына ынталандыру жасап тұр.) Канадада автокөлік кейінгі нарығы 19,4 миллиард канад долларынан астам құндылыққа ие және шамамен 420 000 адамды жұмыспен қамтиды. Австралияда 2013 жылы автокөлік кейінгі нарығы 5,2 миллиард австралиялық доллар айналым жасады, онда 21 000 қызметкер және 1400 өндіруші жұмыс істеді. Еуропада 2015 жылы тәуелсіз кейінгі нарықтың (IAM) жалпы көлемі 127 миллиард еуроны құрады (еңбек және салықсыз соңғы тұтынушы бағасы). Ол кезде Еуропада жылдық айналымы 100 миллион еуродан жоғары 54 бөлшек саудагері болды, олардың 6-сы 1 миллиард еуродан асты. Халықаралық автокөлік кейінгі нарығы үшін Automechanika B2B сауда жәрмеңкесі – Франкфурт қаласында екі жылда бір рет өтетін маңызды платформа. Соңғы жәрмеңкеде талқыланған басты тақырыптар – байланысты автомобильдер, автономды жүру, баламалы қуат көздері және болашақтың жөндеу шеберханалары болды.
Онлайн және нақты дүкендегі қосымша өнімдерді сатушылар
Онлайн саудагерлер арасында Amazon.com және eBay Motors АҚШ-та сатылған бірліктер мен түсім бойынша ең ірі автокөлік бөлігі мен аксессуарларын сатушы болып табылады және 2014 жылы 25%-ға өседі деп күтілуде, бұл дәстүрлі дүкендер желісінен әлдеқайда жоғары көрсеткіш. Өзің жасау (DIY) бөлігі сатылымы бөлшек саудада төмендегендіктен, дүкендер желісі DIFM (кәсіби қызмет көрсету) коммерциялық бизнесіне көшті, дистрибьюторлар мен көтерме саудагерлердің үлесін азайтып отыр. 2007 жылдан бері дүкендер желісіндегі өзің жасау сатылымы 3%-тан 5%-қа дейін төмендеді, ал коммерциялық сатылымдар қос таңбалы өсімді қамтамасыз етті. AutoZone-ның 2013 жылы DIFM сатылымы 13%-дан астамға өсті. АҚШ-та автокөлік бөлігі мен аксессуарларын онлайн сату, онлайн аукциондар мен қолданылған бөліктерді есептемегенде, 2018 жылы 10 миллиард доллардан асып түсуі күтілуде.
Құқықтық мәселелер
Автомобиль өндірушілер авторлық құқық немесе патенттік құқық бұзу туралы сот процестері арқылы автомобильдердің қосалқы нарығындағы сатуға кедергі келтіруге немесе оны тоқтатуға тырысты. Мысалы, Ұлыбританиядағы British Leyland Motor Corp. v Armstrong Patents Co. ісінде Лордтар палатасы 1986 жылы Leyland автомобильдерді сатып алушыларға ауыстыруға арналған соңғы құбырларды сатуға тыйым салу үшін авторлық құқықты бұзу туралы талап қоюға құқылы емес деп шешті. Aro Mfg. Co. v. Convertible Top Replacement Co. – бұл 1961 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының ісі, онда Сот АҚШ патенттік заңның жөндеу және қайта құру доктринасын қайта қарастырды: “Бірлестірілген патенттің құрамына кіретін, жеке патенттелмеген элемент, патенттелген комбинацияға қаншалықты маңызды болса да, немесе ауыстыру қаншалықты қымбат немесе қиын болса да, патенттік монополияға құқылы емес”. 2005 жылы Harley Davidson компаниясы Harley-Davidson қозғалтқыштарының орнын толық ауыстыруға арналған екі қосалқы нарық өндірушісіне, атап айтқанда S&S Cycle және Delkron, Inc. компанияларына қарсы патенттік және сауда белгісін бұзу туралы сотқа шағым түсірді. Harley S&S және Delkron компанияларын Twin Cam қозғалтқыштарының бөлшектерін көшіру және Harley-Davidson сауда белгілерін рұқсатсыз пайдалануда айыптады. S&S бұл сот процесінің заңдық негізі жоқ екенін, және олардың Harley-Davidson компаниясымен “өзара пайдалы қарым-қатынас болғанын” мәлімдеді.