Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1773 жылы ғылым және технология саласында маңызды оқиғалар болды.
The year 1773 in science and technology involved some significant events.
Астрономия
13 қазан – Француз астрономы Шарль Мессье Шеңбер галактикасын (суретте) ашты, бұл өзара әрекеттесетін, керемет спиральді галактика, Қызыл Ит шоқжұлдызында шамамен 23 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан. Лагранж Айдың ұзақ мерзімді теңдеуі жөніндегі еңбегін Француз академиясына ұсынды, соның ішінде денелердің потенциалы туралы ұғымды енгізді. Ол сондай-ақ эллипсоидтардың тартылысына қатысты жарияланым жасады.
October 13 – French astronomer Charles Messier discovers the Whirlpool Galaxy (pictured), an interacting, grand design spiral galaxy located at a distance of approximately 23 million light years in the constellation Canes Venatici. Lagrange presents his work on the secular equation of the Moon to the Académie française, introducing the idea of the potential of a body. He also publishes on the attraction of ellipsoids.
Химия
Хиляре Руэль мочевинаны ашқан. Карл Вильгельм Шеле және Джозеф Пристли тәуелсіз түрде оттекті бөліп шығарады, Пристли оны "дефлогистикалық ауа" деп, ал Шеле "отты ауа" деп атаған. Антуан Бауме Парижде "Chymie expérimentale et raisonnée" атты оқулығын жариялайды.
Hilaire Rouelle discovers urea. Carl Wilhelm Scheele and Joseph Priestley independently isolate oxygen, called by Priestley "dephlogisticated air" and Scheele "fire air". Antoine Baumé publishes his textbook Chymie expérimentale et raisonnée in Paris.
Барлау
17 қаңтар – Англиялық капитан Джеймс Кук Антарктика шеңберін кесіп өткен алғашқы еуропалық саяхатшы болады. Көктем – Англиялық капитан Тобиас Фурно Ван Димен жерінің жағалауын зерттейді. 4 маусым – 30 қыркүйек – Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің Фипс экспедициясы Солтүстік полюске қарай бағытталды, оның нәтижесінде мұз аюы мен ақ сүйек чайкасының алғашқы ғылыми сипаттамасы жасалды.
January 17 – English Captain James Cook becomes the first European explorer to cross the Antarctic Circle. Spring – English Captain Tobias Furneaux explores the coast of Van Diemen's Land. June 4–September 30 – British Royal Navy Phipps expedition towards the North Pole, which produces the first scientific description of the polar bear and the ivory gull.
Тіл білімі
Шотландиялық судья Джеймс Бернет, Монбодо лорды, "Тілдің тегі мен дамуы" еңбегін жариялауды бастайды, бұл – Ағарту дәуірінің эволюциялық ой-пікірлеріне үлес.
Scottish judge James Burnett, Lord Monboddo, begins publication of Of the Origin and Progress of Language, a contribution to evolutionary ideas of the Enlightenment.
Математика
Лагранж 3-ші реттік функционалды детерминантты, Якобианның ерекше жағдайы ретінде қарастырады. Ол сондай-ақ, төбелерінің бірі координаталардың басында орналасқан тетраэдрдің көлемін, қалған үш төбесінің координаттарынан құралған детерминанттың абсолютті мәнінің алтыдан бір бөлігі деп көрсетеді.
Lagrange considers a functional determinant of order 3, a special case of a Jacobian. He also proves the expression for the volume of a tetrahedron with one of the vertices at the origin as one sixth of the absolute value of the determinant formed by the coordinates of the other three vertices.
Медицина
12 қазанда Солтүстік Америкадағы алғашқы психиатриялық аурухана Вирджиния штатының Уильямсбург қаласында "Ақыл-есі дұрыс емес және ой-санасы бұзылған адамдар" үшін ашылды. Джон Кокли Леттсом Лондон медициналық қоғамын құрды. Луи Бернард Гютон де Морво ғимараттарды дезинфекциялау үшін "тұз қышқылы газын" (сутек хлориді) қолдануды ұсынды.
October 12 – North America's first insane asylum opens for 'Persons of Insane and Disordered Minds' in Williamsburg, Virginia. Medical Society of London founded by John Coakley Lettsom. Louis Bernard Guyton de Morveau proposes the use of "muriatic acid gas" (hydrogen chloride) for fumigation of buildings.
Технология
Дэвид Хартли ғимараттар мен кемелерді өрттен қорғау құрылыс әдісін Ұлыбританияда патенттеді.
David Hartley patents a method of fireproofing construction for buildings and ships in Britain.
Мекемелер
Стамбул техникалық университеті құрылды (алғашқы атауы Корольдік теңіз инженерлік мектебі) – инженерлік білім беруге толыққанды арналған әлемдегі алғашқы жоғары оқу орны ретінде.
Istanbul Technical University is established (under the original name of Royal School of Naval Engineering) as the world's first comprehensive institution of higher learning dedicated to engineering education.