Кіріспе
Мнемоникалық әдіс
Мажорлық жүйе (фонетикалық сандық жүйе, фонетикалық мнемоникалық жүйе немесе Херигонның мнемоникалық жүйесі деп те аталады) – сандарды есте сақтауға көмектесетін мнемоникалық әдіс. Бұл жүйе сандарды дауыссыз дыбыстарға, содан кейін дауыстыларды қосып сөздерге айналдыру арқылы жұмыс істейді. Жүйе сандарға қарағанда бейнелерді жақсы есте сақтауға болады деген қағидаға негізделген. Бұл жүйенің ең белгілі түсіндірмесі Мартин Гарднердің "Математикалық жұмбақтар мен ойын-сауықтар туралы алғашқы ғылыми американдық кітабында" (Ұлыбританияда тек "Математикалық жұмбақтар мен ойын-сауықтар" деп жарияланған) келтірілген, кейіннен ол "Жаңа Мартин Гарднер математикалық кітапханасында" гексафлексагон, ықтималдық парадокстар және Ханой мұнарасы деген атпен қайта жарияланды. Гарднер осы кітапта жүйенің тарихын Пьер Эригон мен Ричард Грейдің ұқсас жүйелеріне, сондай-ақ Льюис Кэрролл мен Готфрид Вильгельм Лейбництің оны қолдануына дейін жетеді.
The major system (also called the phonetic number system, phonetic mnemonic system, or Herigone's mnemonic system) is a mnemonic technique used to help in memorizing numbers. The system works by converting numbers into consonants, then into words by adding vowels. The system works on the principle that images can be remembered more easily than numbers. One notable explanation of this system was given in Martin Gardner's book The First Scientific American Book of Mathematical Puzzles and Diversions (just Mathematical Puzzles and Diversions in the UK edition), which has since been republished in The New Martin Gardner Mathematical Library as Hexaflexagons, Probability Paradoxes, and the Tower of Hanoi. In this, Gardner traces the history of the system back to similar systems of Pierre Hérigone and Richard Grey with uses by Lewis Carroll and Gottfried Wilhelm Leibniz.
Тарих
Кемінде 1584 жылға дейін мектеп оқушыларына локу әдісі сияқты басқа бір есте сақтау жүйесі үйретілді, «пуритандық реформаторлар оны ерекше және құрметсіз кескіндерді ынталандыратындықтан дінсіз деп жариялағанға» дейін. Осыған ұқсас қарсылық майорлық жүйеге де, оның локу әдісімен немесе одан да көп жүйеде де айтылуы мүмкін. Егер олар қорлаушы, зорлық-зомбылық немесе әдепсіз болса, ақыл-ой суреттері есте қалуы мүмкін (Von Restorff эффектісін қараңыз). Пьер Эригон (1580–1643) майорлық жүйенің ең алғашқы нұсқасын ойлап тапты. Жүйені 17 ғасырда Станислав Минк фон Веннсхайн дамытты. Кейіннен оны басқа пайдаланушылар жетілдірді. 1730 жылы Ричард Грей сандарды білдіру үшін ырғақтар мен дауыстыларды қолданатын күрделі жүйе ұсынды. 1808 жылы Грегор фон Фейнейгель цифрларды ырғақтармен бейнелеуді жетілдірді (бірақ жоғарыда көрсетілгендермен салыстырғанда 8 және 9 мәндерін кері айналдырды). 1825 жылы Аймэ Париж негізгі жүйенің қазіргі заманғы түріндегі алғашқы белгілі нұсқасын жариялады. 1843 жылы Карл Отто Ревентлоу (1817–1873) Парижге ұқсас әдіс бойынша мнемоника оқулығын жариялады және оны насихаттау үшін Германияны аралады. 1844 жылы Франсис Фаувель Гуро (1808–1847) Аймэ Паридің нұсқасына негізделген өзінің мнемоникалық жүйесін таныстыратын бірқатар лекциялар берді. Бұл баяндамалар сол кезге дейін «ғылыми» сипаттағы баяндамаларды тыңдау үшін жиналған ең көп адамнан тұратын. Бұл лекциялар сериясы кейіннен 1845 жылы «Френонның Мнемотехникасы» немесе «Есте сақтау өнері» деп жарияланды және оның жүйесі кеңінен танылды. Гуроның айтуынша, Ричард Грей Уильям Беверидждің Institutionum chronotogicarum libri duo, una cum totidem arithmetices chronologicæ libellis (Лондон, 1669) еңбегіндегі еврей тіл білімі туралы талқылау оны кейіннен негізгі жүйеге айналған мнемотехника жүйесін жасауға талпындырды. 1880 жылдары Маркус Дуайт Ларроу, Силас Холмс деген атпен, АҚШ-та үшінші псевдонимді – доктор Антуан Лоизетті қолдана отырып, Майорлық жүйеге негізделген есте сақтау курстарын оқытады. Ол бұрыннан бар болған жүйе үшін ақшаның шамадан тыс сомасын төлеп жүргендіктен, Джордж С. Феллоус «Loisette» (1888) жариялады және Ларроу курсының барлық материалдарын қамтыды, ол авторлық құқыққа жатпайды деп анықтады. Бұл оқиға «Science» журналында кітапқа шолу арқылы жариялануға жеткілікті болды. Лоизеттің танымал студенті Марк Твен болды, оның қолдауын Лоизет өз курсын сату үшін үнемі қолдады. Ол жүйені жасамағаны туралы аяннан кейін, Ларроу 1895 және 1896 жылдары доктор Антуан Лоизетт деген псевдониммен өз материалдарын жариялады, ал кейіннен оны 1899 жылы Funk & Wagnalls баспасы қайта жариялады. 1800 жылдардың аяғында Christof Ludwig Poehlmann (aka Christopher Louis Pelman) АҚШ-қа көшіп келген неміс және Уильям Джозеф Энневер осы жүйені қолдана отырып, кітапшалар мен есте сақтау курстарын жасады, нәтижесінде The Pelman Schools, The Pelman Institute пайда болды және жалпыға белгілі болды. Поэлман кейін 1910 жылы Германияға оралды, онда ол есте сақтау курстарын және тілдерді үйренуге назар аударған. Бруно Фюрст 1911 жылы бір жыл бойы оның қолында оқығанын көрсетті. Кейін Гитлер Германиясына дейінгі Франкфуртта қылмыстық құқықпен айналысқан Фюрт еврей ретінде Прагаға қашып кетіп, 1939 жылы Нью-Йоркке көшіп келгенге дейін Масарик университетінде сабақ берді. 1939 жылы Фюрт «Басқасын ойла» (1944) деген кітапты басып шығарды. Кейіннен ол «Еске сақтаудың тиімді жолы» деп қайта басылып, «Есте сақтау және шоғырлану үй оқу курсы» (1946) - бұл жүйе, ол «Негізгі тізім» және «Сандық жүйе» деп атаған, басқа да мнемоникалық жүйелермен бірге. 1946 жылы The New Yorker журналында Бруно бұл жүйені неміс ғалымы Конрадус Селтес жасаған деп жазды. Бұл мақалада сипатталған жүйе 1957 жылдан кейін және 1980 жылдар бойы Гарри Лорейннің бірнеше кітаптарында қайта танымал болды, ол сиқыршы және есте сақтау туралы ең көп сатылған заманауи автор. Жүйені таныстыратын атаулардың ең танымалдары – «Есте сақтау кітабы: жұмыста, мектепте және ойын кезінде есте сақтауды жақсартуға арналған классикалық нұсқаулық» (1974, Джерри Лукаспен). Бұл фонетикалық жүйе 1990-шы жылдары Кевин Трюдоның кешкі инфорекламаларының арқасында қайта жанданды. Ол сондай-ақ Кевин Трюдоның осыған ұқсас «Мега-жад» кітабын жариялады, онда осы жүйе кейбір кішкене өзгерістермен қолданылған. «Major System» атауы майор Бартломей Бениовскиге қатысты болуы мүмкін, ол өзінің «Анти абсурд немесе френотиптік ағылшын тілінің айтылуы мен орфографиялық сөздігі» атты кітабында осы жүйенің нұсқасын жариялаған. Үлкен жүйенің тамырлары ескі қысқарту жүйелерімен байланысқан деген тарихи ықтималдық бар. Әрине, Үлкен жүйенің негізгі құрылымы 1800 жылдардың аяғы мен 1900 жылдардың басында танымал болған Грегг стенографиясымен тікелей үйлеседі. Фонетикалық сандарды есте сақтау жүйелері әлемнің басқа да бөліктерінде де кездеседі, мысалы, Үндістанда кемінде 7 ғасырдан бері қолданылып келе жатқан Катапьяди жүйесі.
Практика
Сандарға қатысты есте сақтау өнерінің шеберлері әрбір 1 және 2 таңбалы санға кем дегенде бір бейнені білген "сөздік қорын" үйрене алады, осы бейнелерді кейін әңгімелер құру үшін біріктіруге болады. 3 таңбалы сандардың сөздігін үйрену қиын, себебі әрбір қосымша таңба үшін он есе көп бейнелерді жаттау қажет. Дегенмен, көптеген жад сақтаушылар 1000-нан астам бейнелерді пайдалана алады. Бейнелерді әңгімеге біріктіру, байланысты грамматикалық сөйлем құрудан гөрі жылдам орындалады. Бұл алдын ала жаттау және бейнелерді жасауға жаттығу жасау, жақсы қиял өнімін ойлап табуға кеткен уақытты қысқартады, сонымен қатар оның жадыда берік қалуын қамтамасыз етеді. Осы мақсат үшін ең қолайлы сөздер әдетте зат есімдер, әсіресе ерекше заттарды білдіретіндері, мысалы, түрлі сезімдерге күшті әсер ететіндері (мысалы, 53 саны үшін "лимон", өйткені оның дәмі, иісі, түсі және тіпті текстурасы ерекше) немесе қозғалысқа ие заттар (мысалы, 4 саны үшін "жебе"). Базалық деңгейде бейне сөздердің үлкен сөздік қоры қажет емес, себебі жоғарыдағы кесте жақсы жатталғанда, қажет болған жағдайда өз сөздеріңізді құру оңай.
Индекстеу реті
Мнемоника көбінесе толық тізбекті жаттаумен байланысты, онда сіз еске түсіргіңіз келген элементке дейінгі барлық элементтерді алдымен еске алуыңыз керек. Мысалы, "Ричард Йорк соғыста жеңіліске ұшырады" деген мнемониканы пайдаланып, радуганың түстерін жаттау үшін; (қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл, көк, күлгін және қою қызғылт сары) күлгіннен кейін қандай түс келеді екенін еске түсіру үшін, сіз бүкіл тізбекті жаттауыңыз керек. Қысқа тізбе үшін бұл оңай болуы мүмкін; бірақ ұзын тізімдер үшін бұл қиынға соғып, қателерге әкелуі мүмкін. Жақсы мысал – периодтық кестедегі 53-ші элементті еске түсіру. Кейбір адамдар 53 немесе одан да көп элементтен тұратын тізбек құрып, оларды элементтердің орнына қойып, содан кейін бірінен соң бірін санап жаттай алады. Бірақ 53-ші элементті тікелей әкпен (53 үшін қолайлы мнемоника) байланыстыру әлдеқайда оңай және аз күш жұмсауды қажет етеді, сіздің бұрынғы ойларыңызды еске түсіріп, әк суы бір адамның көзіне тиген кездегі жағдайды елестетесіз, сонда "көз" сөзі йодтың таңбасы "I" сияқты естіледі. Егер сіз периодтық кестедегі 53-ші элементті еске түсірген болсаңыз, онда 54-ші элементті еске түсіру үшін, мысалы, "Лора" (54) деген досыңызды лотос позында, тыныш күйде елестете аласыз, бұл 54-ші элемент ксенон екенін еске салады. Бұл – Үлкен жүйе мен тіреу жүйесін біріктірудің мысалы.