Кіріспе

Қытай тілінде сандарды көрсету үшін қолданылатын белгілер – қытай тілінде сандарды білдіретін сөздер мен таңбалар. Бүгінде қытай тілдерінде сөйлейтін адамдар үш түрлі сандық жазу жүйесін пайдаланады: бүкіл әлемде қолданылатын араб сандары жүйесі және екі түпкілікті жүйе. Түпкілікті жүйелердің ішінде кең таралғаны – сөйлеу тіліндегі сандарға сәйкес келетін қытай таңбаларына негізделген жүйе. Бұл таңбалар корей, жапон және вьетнам тілдері сияқты қытай мәдени аймағына жататын басқа тілдермен де ортақ болуы мүмкін. Қытайдағы көптеген адамдар мен мекемелер ыңғайлылығы үшін негізінен араб немесе араб-қытай сандарының қосымша жүйесін қолданады, ал дәстүрлі қытай сандары қаржы саласында, әсіресе чектерге, банкноттарға, кейбір салтанатты шараларға, қораптарға және жарнамаларға сома жазу үшін қолданылады. Екінші түпкілікті жүйе – Сучжоу сандары немесе хуама, бұл позициялық жүйе және таяқша сандарының жалғыз сақталған түрі. Бұрын оларды қытай математиктері, содан кейін қытай саудагерлері, мысалы, Гонконгта 1990-жылдарға дейін пайдаланған, бірақ олар араб сандарымен біртіндеп ығыстырылды.

Сандар ретінде қолданылатын таңбалар

Қытай таңбалық сандық жүйесі – қытай тілінде айтылатын сандарды жазу үшін қолданылатын қытай таңбаларынан құралған жүйе. Мысалы, ағылшын тіліндегі "бір мың тоғыз жүз қырық бес" сияқты, бұл дербес жүйе емес. Ол тілдегі айтылуын көрсететіндіктен, араб цифрларындағы позициялық принципті қолданбайды, дәл сол сияқты ағылшын тілінде сандарды жазуда да қолданбайды.

Кәдімгі сандар

0-ден 9-ға дейінгі сандарды көрсететін таңбалар бар, ал басқа таңбалар он, жүз, мың, он мың және жүз миллион сияқты үлкен сандарды көрсетеді. Қытай сандарының екі түрі бар: күнделікті жазу үшін қолданылатын, p=xiǎoxiě (t=小寫) және коммерциялық, есептеу немесе қаржылық контексттерде қолданылатын, p=dàxiě (t=大寫). Соңғысы сандарды жазуға қолданылатын таңбалардың геометриялық жағынан қарапайым болуына байланысты пайда болды, сондықтан осы сандарды пайдалану арқылы ағылшын тіліндегідей сандарды жазу арқылы жасалатын жалғандаудың алдын алу мүмкін емес. Жалған жасаушылар күнделікті қолданыстағы c=三十 (30) таңбасын бірнеше сызық қосып c=五千 (5000) деп өзгерте алады. Бұл c=參拾 (30) және c=伍仟 (5000) қаржылық таңбаларын қолданғанда мүмкін емес. Оларды «банктік сандар», «алдауға қарсы сандар» немесе «банктік алдауға қарсы сандар» деп те атайды. Осы себепті таған сандары коммерциялық жазбаларда ешқашан қолданылмаған. Бағасы Қаржылық Кәдімгі Пиньинь Цютпин Тай Ло Вунью Ескертпелер Дәстүрлі Жайдастырылған Дәстүрлі Жайдастырылған 0 c=零c=零 немесе c=〇p=língj=ling4poj=khòng, lênglin Әдетте c=零 артықшылық беріледі, бірақ кейбір аймақтарда 〇 нөлді білдірудің неғұрлым кең таралған бейресми тәсілі болуы мүмкін. Бастапқы қытай таңбасы c=空 немесе c=〇, c=零 дегеніміз 1-ден кем, бірақ нөл емес [c=說文] деп түсіндіріледі. Дәстүрлі c=零 көбінесе мектептерде қолданылады. Юникодта 〇 қытай идеографы емес, қытай символы немесе тыныш белгі ретінде қарастырылады. 1 c=壹 c=一p=yīj=jat1poj=it, ci̍tiqСондай-ақ c=弌 (ескі қаржылық), оны c=弍 немесе c=弎 деп оңай өзгертуге болады. 2c=貳c=贰 c=二p=èrj=ji6poj=jī, nn̄ggni, er, lianСондай-ақ c=弍 (ескі, қаржылық), оны c=弌 немесе c=弎 деп оңай өзгертуге болады. Сондай-ақ t=兩.3c=參c=叁 c=三p=sānj=saam1poj=sam, sannséСондай-ақ c=弎 (ескі қаржылық), оны c=弌 немесе c=弍 деп оңай өзгертуге болады. 4 c=肆 c=四p=sìj=sei3poj=sù, sìsyСондай-ақ c=䦉 (ескі қаржылық).5 c=伍 c=五p=wǔj=ng5poj=ngóo, gōong6c=陸c=陆 c=六p=liùj=luk6poj=liok, la̍kloq7 c=柒 c=七p=qīj=cat1poj=chitchiq8 c=捌 c=八p=bāj=baat3poj=pat, pehpaq9 c=玖 c=九p=jiǔj=gau2poj=kiú, káucieu10 c=拾 c=十p=shíj=sap6poj=si̍p, ca̍pzeqКейбір адамдар c=什 қаржылық ретінде қолданса да, ол тиімді емес, өйткені оны оңай c=伍 немесе c=仟 деп өзгертуге болады.100 c=佰 c=百p=bǎij=baak3poj=pek, pahpaq1,000 c=仟 c=千p=qiānj=cin1poj=chian, chengchi104 c=萬c=萬c=万p=wànj=maan6poj=bānveҚытай сандары он мыңнан топталады; төмендегі «Сандарды оқу және транскрипциялау» бөлімін қараңыз.108 c=億c=億c=亿p=yìj=jik1poj=ikiҚосымша мағыналары мен үлкен мәндері үшін «Үлкен сандар» бөлімін қараңыз.

Теріс сандар

Теріс сандар санның алдына s=负 қою арқылы жасалады. Сан құрылымы: −1158 −3 5/6 −75.4025

Қолданылуы

Қытай грамматикасы сандық санды есіммен бірге қолданғанда, сандық санды (өлшем сөздерді) қолдануды қажет етеді. Мысалы, "үш адам" "үш (өлшем) адам" деп айтылады, мұнда / – жіктеуіш. Әртүрлі есімдер тобымен қолданылатын көптеген түрлі жіктеуіштер бар, бірақ / ең көп таралғаны және басқа жіктеуіштердің орнына бейресми түрде қолданылуы мүмкін. Қытай тілінде кейбір жағдайларда, ағылшын тілінде реттік сандар қолданылатын жерлерде, тік сандар қолданылады. Мысалы, (сөзбе-сөз "үш қабатты") "үшінші қабатты" ("британдық ағылшынша екінші қабат") дегенді білдіреді. Сол сияқты, (сөзбе-сөз "жиырма бірінші ғасыр") "21-ші ғасыр" үшін қолданылады. Жылдардың саны әдетте 2001 жылдағыдай ("екі нөл нөл бір") цифрлар тізбегі ретінде айтылады. Батыс жүйесіндегі айлар мен күндердің атаулары да сандар арқылы беріледі: ("бір ай") қаңтар үшін және т.б.; және ("бірінші апта") дүйсенбі үшін және т.б. Бір ғана ерекшелік бар: жексенбі күні – , немесе бейресми түрде , екеуі де сөзбе-сөз "апта күні" дегенді білдіреді. "Апта" мағынасында "" және "" бір-бірімен алмастырылады. "" немесе "" – "ғибадат күні" дегенді білдіреді. Қытай католиктері жексенбі күнін "", "Тәңірдің күні" деп атайды. Толық күндер әдетте 2001年1月20日 форматында жазылады, яғни 2001 жылдың 20 қаңтары ("жыл", "ай" және "күн" қолданылады) – барлық сандар тік сандар ретінде оқылады, реттік сандар ретінде емес, алға қосылған нөлдер болмайды және жыл цифрлар тізбегі ретінде оқылады. Ықшамдық үшін , және жіберіліп, тек сандардан тұратын күнді беруге болады. Мысалы, қытай тілінде "6 4" – "алты төрт", "алтыншы айдың төртінші күні" дегеннің қысқартылған түрі, яғни 4 маусым, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтардың қытайша жинақы түрі (4 маусымда болған оқиғаларға байланысты). Тағы бір мысал ретінде, 67 қытай тілінде алпыс жеті, 1967 жыл, 1967 жылғы Гонконгтағы солшыл тәртіпсіздіктердің қытайша жинақы түрі.

Санақ тақтасы және Сучжоу сандары

Рим цифрлары ежелгі және ортағасырлық Еуропада математика мен саудада стандартты болғандай, қытайлар бұрын қолданыста болған таяқша санау жүйесін, яғни позициялық жүйені пайдаланған. Сучжоу санау жүйесі – Оңтүстік Сун таяқша санау жүйесінің бір түрі. Бүгінде хуама жүйесі тек Қытай нарықтарында бағаларды көрсету үшін немесе дәстүрлі қолмен жазылған шот-фактураларда ғана қолданылады.

Қол қимылдары

Бірден онға дейінгі сандарды көрсету үшін бір қолды пайдаланудың кең таралған әдісі бар. Бір қолдың бес саусағы бірден бесе дейінгі сандарды оңай көрсете алады, ал алтыдан онға дейінгі сандарды саудада не күнделікті өмірде қолданылатын ерекше белгілермен білдіруге болады.

Мәдениеттің әсері

Дәстүрлі қытай сандық таңбалары Жапония мен Кореяда да қолданылады, сондай-ақ 20 ғасырға дейін Вьетнамда қолданылып келген. Тік жазылған мәтінде (яғни, жоғарыдан төменге қарай оқылатын мәтінде) сандарды көрсету үшін осы таңбаларды пайдану қалыпты жағдай, ал көлденең жазылған мәтінде араб цифрлары көбірек таралған. Қытай сандық таңбалары Батыс мәдениеттеріндегі римдік сандар сияқты, әдетте ресми немесе сәндік мақсатта қолданылады. Қытай цифрлары араб цифрларымен бірге бір белгіде немесе құжатта кездесуі мүмкін.