Сандар арқылы сөздерді түсіндіру әдісі

Кіріспе

Сандық әдіс

Гематрия (/g//ə/'/m//eɪ//t//r//i//ə/; немесе гиматрия גימטריה, көпше түрінде גמטראות немесе גימטריות, гиматриот) және көптеген пост-талмудтық түсіндірушілермен кеңінен зерттелген. Бұл әдіс сөздер мен сөйлемдерді сандар ретінде қарастыруды, еврей әліпбиінің әр әрпіне фонетикалық емес, сандық мән беруді білдіреді. Сандарға айналдырылған сөздерді басқа сөздермен немесе тіркестермен салыстыруға болады – мысалы, еврей мақалы נכנס יין יצא סוד (nichnas yayin yatza sod), яғни "ішкенде шындық айтылады". יין ('шарап') сөзінің гематриялық мәні 70-ке тең (י=10; י=10; ן=50), ал סוד ('құпия', ס=60; ו=6; ד=4) сөзінің де гематриялық мәні осыған сәйкес келеді. Көне Вавилон мәдениеті гематрия жүйесінің бір түрін ('Ару') қолданғанмен, олардың жазуы логографиялық болғандықтан, сандық мәндерді толық сөздерге тағайындаған. Ару грек және еврей мәдениеттерінде қолданылған Милесиялық жүйелерден мүлдем өзгеше болды, себебі соңғылары әліпбилік жазуды пайдаланды. Арудағы сөздердің мәні кездейсоқ тағайындалған, ал сәйкестіктер кестелер арқылы анықталған, сондықтан оны гематрияның нағыз түрі деп санауға болмайды. Гематриялық есептеулер жеке сөздерді немесе ұзақ тізбектерді қамтуы мүмкін. Гематрия қолданылатын еврей сандарының қарапайым мысалы – חי ([[Chai (символ), ) сөзі, ол екі әріптен тұрады және (төменде көрсетілген миспар гадол кестесіне сәйкес) 18-ге тең. Осы себепті 18 саны еврей халқы үшін «бақытты сан» саналады. Ерте еврей деректерінде бұл термин басқа есептеу түрлеріне немесе әріптерді өңдеуге де қатысты болуы мүмкін, мысалы, атбаш.

Этимология

Классикалық ғалымдар еврейше гематрия сөзінің грекше геометриядан шыққандығына келіседі, бірақ кейбір ғалымдар оны грекше γραμματεια grammateia "жазу білімі" деген сөзден шыққан деп санайды. Еврей сөзіне екі грек сөзінің де әсер еткен болуы мүмкін. Сандарды көрсету үшін әліпбилік әріптерді қолдану тәжірибесі грек Милет қаласында дамыды, сондықтан ол Милет жүйесі деп аталады. Ерте мысалдардың бірі – б.з.д. VI ғасырға жататын вазадағы жазулар. Аристотель Пифагор дәстүрінің, б.з.д. VI ғасырда Самостық Пифагор негізін салған, гематрияның грекше алды – изопсефияны қолданғанын жазды. Пифагор философтар Анаксимандр, Анаксимен және тарихшы Геккатейдің замандасы болды. Милет жүйесі Александр Македонскийдің (б.з.д. 336–323) тұсында кеңінен қолданылды және келесі эллинистік кезеңде басқа мәдениеттерге қабылданып алынды. Ғалымдар еврей Киелі кітабында гематрияны анықтады, оның каноны Хасмоней әулеті кезінде (б.з.д. 140 – б.з.д. 37) бекітілді, бірақ кейбір ғалымдар оның бекітілуі II ғасырға дейін немесе одан да кейінгі уақытқа дейін болғанын айтады. Яһудеяның хасмоней патшасы Александр Янней (б.з.д. 76 ж. қайтыс болды) Арам тілінде финики алфавитімен жазылған монеталарды шығарды, олар оның билігінің 20 және 25 жылдарын K және KE әріптерімен (למלכא אלכסנדרוס שנת כ және למלכא אלכסנדרוס שנת כה) белгіледі. Кейбір ескі Мишна мәтіндері осы сандық жүйенің ерте қолданылуын сақтап қалған болуы мүмкін, бірақ жазбаша құжаттар сақталмаған, ал кейбір ғалымдар бұл мәтіндер ауызша беріліп, Бар-Кохба көтерілісіне дейінгі кезеңде жазылмаған деп санайды. Гематрия 100 б.з.д. – 100 б.з. аралығындағы мәтіндердің үлкен жиынтығында немесе шамамен 150 б.з. Бар-Кохба көтерілісінен табылған құжаттарда табылған жоқ. Проклдің 5-ші ғасырда Платонның "Тимей" еңбегіне жазған түсіндірмесінде, одан бір ғасыр бұрын өмір сүрген Теодор Асей "жан" (ψυχή) сөзін түсіндіру үшін гематрияны және әріптердің графикалық ерекшеліктерін қарастырған. Проклдың айтуынша, Теодор бұл әдістерді Апамейлік Нумений мен Амелийден үйренген. Прокл неоплатондық философ Ямблихтың оларға қарсы келтірген аргументтеріне сүйене отырып, бұл әдістерді жоққа шығарды. Бірінші аргумент – кейбір әріптердің сандық мәні бірдей, бірақ мағынасы қарама-қарсы. Оның екінші аргументі – әріптердің пішіні жылдар бойы өзгеріп отырады, сондықтан олардың графикалық ерекшеліктері терең мағынаға ие бола алмайды. Соңында ол үшінші аргумент келтірді: адам қосу, алу, бөлу, көбейту және тіпті қатынас сияқты әртүрлі әдістерді қолданғанда, оларды біріктірудің шексіз жолдары кез келген мақсатқа сәйкес келетін кез келген санды жасауға мүмкіндік береді. Кейбір ғалымдар Жаңа өсиетте кем дегенде екі рет гематрия кездеседі деп болжайды. Бір теория бойынша, Жохан 21:11-дегі "153 балық ұсталды" деген керемет оқиға Езекиел 47:10-дағы 'ЕГЛАЙМ' деп аталатын бұлақ атауынан алынған. Бұл гематрияның Жохан 21:11-де пайда болуы Өлі теңіздің бір шиыршықтарына, атап айтқанда 4Q252-ге байланысты, ол да Езекиел 47-ден алынған 153 гематриясын қолданады, бұл Нұхтың су тасқыны басталғаннан кейін 153-ші күні Арарат тауына келгенін айтады. Кейбір тарихшылар Аян кітабындағы аң есімінің санды 666 деп атаудың артында гематрия жатыр деп санайды, бұл грекше "Нерон Кайсар" деген еврейше атаудың сандық мәнін білдіреді, бұл бірінші ғасырдағы алғашқы христиандарды қудалаған Рим императорына қатысты. Аян кітабындағы 666 санының қолданылуына әсер еткен тағы бір жайт – Сүлейменнің 1 Патшалар 10:14-те 666 талант алтын алғаны. Гематрия біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында жазылған түрлі христиандық және яһудилік мәтіндерде бірнеше рет кездеседі. Ерте христиан дәуіріндегі гематрияның бір көрінісі Барнабаның хаттары 9:6–7-де, ол 70 және 132 жылдар аралығында жазылған. Мұнда Жаратылыс 14:14 тармақтағы Ыбырайымның 318 қызметшісі Ыбырайымның Исаның келуін күткенін білдіреді, өйткені Исаның гректегі атының кейбір әріптерінің сандық мәні, сондай-ақ айқышқа арналған рәмізді білдіретін 't' де 318-ге тең. Тағы бір мысал – 888 санының символикалық мәні (Иесус сандық мәніне тең, яғни Исаның есімінің грекше нұсқасының латынша тәржімі) деп расталған Сибил оракулдарындағы христиан интерполяциясы. Ириней Маркустың хаттарын түсіндіруіне қатты наразылық білдірді. Гностицизммен байланысы және Иринейдің, Римнің Гипполит пен Саламистің Эпифанийінің сын-пікірлері болғандықтан, бұл түсіндіру түрі христиандықта ешқашан танымал болмады, бірақ ол кем дегенде кейбір мәтіндерде кездеседі. Тағы екі мысал 1–3 ғасырларда яһуди немесе христиан бір адам шығарған 3 Барух кітабында кездеседі. Бірінші мысалда, жыланның әр күні бір құбыр суды жұтып қоятыны, бірақ оны толығымен жемеуі айтылады, өйткені мұхиттар да 360 өзенмен толықтырылады. 360 саны грекше жылан сөзінің (δράκων) сандық мәні, оны еврейшеге (דרקון) аударғанда 360-қа тең болғандықтан берілген. Екінші мысалда, су тасқыны кезінде өлген алыптардың саны 409 000-ға жетеді. Грекше 'су тасқыны' сөзінің (κατακλυσμός) сандық мәні еврей әріптерімен жазылғанда 409-ға тең, сондықтан 3 Барух авторы оны жойылған алыптардың саны үшін қолданды. Гематрия Раббиндік әдебиетте жиі қолданылады. Мысалы, еврейше "Шайтан" (השטן) сөзінің сандық мәні 364-ке тең, сондықтан Шайтанның Израильды қудалауға 364 күнге дейін құқығы болғаны, ал оның билігі Күнатар күнінде аяқталғаны айтылды, бұл идея Йома 20а және Пескита 7а-да кездеседі. Йома 20а былай дейді: "Рами бар Хама былай деді: Хасатан сөзін құрайтын әріптердің сандық мәні үш жүз жиырма төрт: Хэ бес, син үш жүз, тет тоғыз және нун елу. Күннің үш жүз жиырма төрт күні, үш жүз жиырма бес күнге дейін Шайтан Израильді қудалауға лицензия алады". Жаратылыс 14:14-те Ыбырайымның туысқандарын құтқаруға көмектесу үшін 318 қызметшісі болғаны айтылады, бұл Пескита 70b-де Элеазарға сілтеме ретінде қабылдалды, оның атының сандық мәні 318-ге тең. Исламдық Басмаланың, яғни "Алланың атымен, ең Мейірімді, Ең Кешірімді" фразасының әріптерінің жалпы Abjadi жүйесі бойынша сандық мәні 786-ға тең. Осы сан халық исламында және Таяу Шығыс халықтық сиқырында маңызға ие болды және 2006 жылғы Fun Da Mental тобының '786 All is War' әні сияқты көптеген поп мәдениетінің мысалдарын қамтиды. Гематрияның қолданылуы Азия мен Африканың көптеген аймақтарында кең таралған.

Classical scholars agree that the Hebrew word gematria was derived from the Greek word γεωμετρία geōmetriā, "geometry", though some scholars believe it to derive from Greek γραμματεια grammateia "knowledge of writing". It is likely that both Greek words had an influence on the formation of the Hebrew word. The practice of using alphabetic letters to represent numbers developed in the Greek city of Miletus, and is thus known as the Milesian system. Early examples include vase graffiti dating to the 6th century BCE. Aristotle wrote that the Pythgoraean tradition, founded in the 6th century BCE by Pythagoras of Samos, practiced isopsephy, the Greek predecessor of gematria. Pythagoras was a contemporary of the philosophers Anaximander, Anaximenes, and the historian Hecataeus, all of whom lived in Miletus, across the sea from Samos. The Milesian system was in common use by the reign of Alexander the Great (336–323 BCE) and was adopted by other cultures during the subsequent Hellenistic period. Scholars have identified gematria in the Hebrew Bible, the canon of which was fixed during the Hasmonean dynasty (c. 140 BCE to 37 BCE), though some scholars argue it was not fixed until the second century CE or even later. The Hasmonean king of Judea, Alexander Jannaeus (died 76 BCE) had coins inscribed in Aramaic with the Phoenician alphabet, marking the 20th and 25th years of his reign using the letters K and KE (למלכא אלכסנדרוס שנת כ and למלכא אלכסנדרוס שנת כה). Some old Mishnaic texts may preserve very early usage of this number system, but no surviving written documents exist, and some scholars believe these texts were passed down orally and during the early stages before the Bar Kochba rebellion were never written. Gematria is not known to be found in the Dead Sea scrolls, a vast body of texts from 100 BCE100 CE, or in any of the documents found from the Bar Kochba revolt circa 150 CE. According to Proclus in his commentary on the Timaeus of Plato written in the 5th century, the author Theodorus Asaeus from a century earlier interpreted the word "soul" (ψυχή) based on gematria and an inspection of the graphical aspects of the letters that make up the word. According to Proclus, Theodorus learned these methods from the writings of Numenius of Apamea and Amelius. Proclus rejects these methods by appealing to the arguments against them put forth by the Neoplatonic philosopher Iamblichus. The first argument was that some letters have the same numerical value but opposite meaning. His second argument was that the form of letters changes over the years, and so their graphical qualities cannot hold any deeper meaning. Finally, he puts forth the third argument that when one uses all sorts of methods as addition, subtraction, division, multiplication, and even ratios, the infinite ways in which these can be combined allow virtually any number to be produced to suit any purpose. Some scholars propose that at least two cases of gematria appear in the New Testament. According to one theory, the reference to the miraculous "catch of 153 fish" in John 21:11 is an application of gematria derived from the name of the spring called 'EGLaIM in Ezekiel 47:10. The appearance of this gematria in John 21:11 has been connected to one of the Dead Sea Scrolls, namely 4Q252, which also applies the same gematria of 153 derived from Ezekiel 47 to state that Noah arrived at Mount Ararat on the 153rd day after the beginning of the flood. Some historians see gematria behind the reference to the number of the name of the Beast in Revelation as 666, which corresponds to the numerical value of the Hebrew transliteration of the Greek name "Neron Kaisar", referring to the 1st century Roman emperor who persecuted the early Christians. Another possible influence on the use of 666 in Revelation goes back to reference to Solomon's intake of 666 talents of gold in 1 Kings 10:14. Gematria makes several appearances in various Christian and Jewish texts written in the first centuries of the common era. One appearance of gematria in the early Christian period is in the Epistle of Barnabas 9:6–7, which dates to sometime between 70 and 132 CE. There, the 318 servants of Abraham in Genesis 14:14 is used to indicate that Abraham looked forward to the coming of Jesus as the numerical value of some of the letters in the Greek name for Jesus as well as the 't' representing a symbol for the cross also equaled 318. Another example is a Christian interpolation in the Sibylline Oracles, where the symbolic significance of the value of 888 (equal to the numerical value of Iesous, the Latinized rendering of the Greek version of Jesus' name) is asserted. Irenaeus also heavily criticized the interpretation of letters by the Gnostic Marcus. Because of their association with Gnosticism and the criticisms of Irenaeus as well as Hippolytus of Rome and Epiphanius of Salamis, this form of interpretation never became popular in Christianity—though it does appear in at least some texts. Another two examples can be found in 3 Baruch, a text that may have either been composed by a Jew or a Christian sometime between the 1st and 3rd centuries. In the first example, a snake is stated to consume a cubit of ocean every day, but is unable to ever finish consuming it, because the oceans are also refilled by 360 rivers. The number 360 is given because the numerical value of the Greek word for snake, δράκων, when transliterated to Hebrew (דרקון) is 360. In a second example, the number of giants stated to have died during the Deluge is 409,000. The Greek word for 'deluge', κατακλυσμός, has a numerical value of 409 when transliterated in Hebrew characters, thus leading the author of 3 Baruch to use it for the number of perished giants. Gematria is often used in Rabbinic literature. One example is that the numerical value of "The Satan" (השטן) in Hebrew is 364, and so it was said that the Satan had authority to prosecute Israel for 364 days before his reign ended on the Day of Atonement, an idea which appears in Yoma 20a and Peskita 7a. Yoma 20a states: "Rami bar Ḥama said: The numerological value of the letters that constitute the word HaSatan is three hundred and sixty four: Heh has a value of five, sin has a value of three hundred, tet has a value of nine, and nun has a value of fifty. Three hundred and sixty four days of the solar year, which is three hundred and sixty five days long, Satan has license to prosecute." Genesis 14:14 states that Abraham took 318 of his servants to help him rescue some of his kinsmen, which was taken in Peskita 70b to be a reference to Eleazar, whose name has a numerical value of 318. The total value of the letters of the Islamic Basmala, i. e. the phrase Bismillah al Rahman al Rahim ("In the name of God, the Most Gracious, the Most Merciful"), according to the standard Abjadi system of numerology, is 786. This number has therefore acquired a significance in folk Islam and Near Eastern folk magic and also appears in many instances of pop culture, such as its appearance in the 2006 song '786 All is War' by the band Fun Da Mental. The use of gematria is still pervasive in many parts of Asia and Africa.

Еврейдің транслитерациясы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлыбритания мен Францияда 19 және 20 ғасырлардағы герметикалық және эзотерикалық топтар латын әліпбиімен транслитерацияланған еврей шифрын қолданды. Әсіресе, транслитерацияланған шифр Алтын таңның герметикалық орденінің мүшелеріне үйретілген. 1887 жылы орденнің негізін қалаушылардың бірі С. Л. Макгрегор Матерс транслитерацияланған шифрды “The Kabbalah Unveiled” еңбегіндегі Mathers кестесі арқылы жариялады. Еврей және халдей әріптерінің кестесі:

Historically, hermetic and esoteric groups of the 19th and 20th centuries in the UK and in France used a transliterated Hebrew cipher with the Latin alphabet. In particular, the transliterated cipher was taught to members of the Hermetic Order of the Golden Dawn. In 1887, S. L. MacGregor Mathers, who was one of the order's founders, published the transliterated cipher in The Kabbalah Unveiled in the Mathers table. TABLE OF HEBREW AND CHALDEE LETTERS Number Sound or Power Hebrew andChaldee Letters Numerical Values Roman character bywhich expressed Names Signification of Names 1. a (soft breathing). א 1. (Thousands are denoted by a larger letter; thus an Aleph larger than the rest of the let ters among which it is, signifies not 1, but 1000.) A. Aleph. Ox. 2. b, bh (v). ב 2. B. Beth. House. 3. g (hard), gh. ג 3. G. Gimel. Camel. 4. d, dh (flat th). ד 4. D. Daleth. Door. 5. h (rough breathing). ה 5. H. He. Window. 6. v, u, o. ו 6. V. Vau. Peg, nail. 7. z, dz. ז 7. Z. Zayin. Weapon, sword. 8. ch (guttural). ח 8. CH. Cheth. Enclosure, fence. 9. t (strong). ט 9. T. Teth. Serpent. 10. i, y (as in yes). י 10. I. Yod. Hand. 11. k, kh. כ Final = ך 20. Final = 500 K. Caph. Palm of the hand. 12. l. ל 30. L. Lamed. Ox goad. 13. m. מ Final = ם 40. Final = 600 M. Mem. Water. 14. n. נ Final = ן 50. Final = 700 N. Nun. Fish. 15. s. ס 60. S. Samekh. Prop, support. 16. O, aa, ng (gutt.). ע 70. O. Ayin. Eye. 17. p, ph. פ Final = ף 80. Final = 800 P. Pe. Mouth. 18. ts, tz, j. צ Final = ץ 90. Final = 900 TZ. Tzaddi. Fishing hook. 19. q, qh (guttur.). ק 100. (The finals are not always considered as bearing an in creased numeri cal value.) Q. Qoph. Back of the head. 20. r. ר 200. R. Resh. Head. 21. sh, s. ש 300. SH. Shin. Tooth. 22. th, t. ת 400. TH. Tau. Sign of the cross. As a former member of the Golden Dawn, Aleister Crowley used the transliterated cipher extensively in his writings for his two magical orders the A∴A∴ and Ordo Templi Orientis (O. T. O). Many other occult authors belonging to various esoteric groups have either mentioned the cipher or published it in their books, including Paul Foster Case of the Builders of the Adytum (B. O. T. A).

| Сан | Дыбыс немесе күш | Еврей және халдей әріптері | Сандық мәні | Рим әрпі | Атауы | Атаудың мағынасы |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Жұмсақ дем | א | 1 | A | Алеф | Түйе. (Мыңдар үлкен әріппен белгіленеді; сондықтан, қалған әріптер арасындағы Алеф үлкен болса, ол 1 емес, 1000 дегенді білдіреді.) |
| 2 | б, бх (v) | ב | 2 | B | Бет | Үй |
| 3 | г (қатаң), gh | ג | 3 | G | Гимель | Түйе |
| 4 | д, дх (жазық th) | ד | 4 | D | Далет | Есік |
| 5 | h (қатысқан дем) | ה | 5 | H | Хе | Терезе |
| 6 | v, u, o | ו | 6 | V | Вав | Қазық, шеге |
| 7 | z, dz | ז | 7 | Z | Зайин | Қару, қылыш |
| 8 | ch (таңдаулы) | ח | 8 | CH | Хет | Қоршау, қоршау |
| 9 | t (күшті) | ט | 9 | T | Тет | Жылан |
| 10 | i, y (иә сияқты) | י | 10 | I | Йод | Қол |
| 11 | k, kh. Соңғы = ך | כ | 20. Соңғы = 500 | K | Каф | Қолдың алақаны |
| 12 | l | ל | 30 | L | Ламед | Түйенің қозғағышы |
| 13 | m. Соңғы = ם | מ | 40. Соңғы = 600 | M | Мем | Су |
| 14 | n. Соңғы = ן | נ | 50. Соңғы = 700 | N | Нун | Балық |
| 15 | s | ס | 60 | S | Самех | Тірек, қолдау |
| 16 | o, aa, ng (таңдаулы) | ע | 70 | O | Айн | Көз |
| 17 | p, ph. Соңғы = ף | פ | 80. Соңғы = 800 | P | Пе | Ауыз |
| 18 | ts, tz, j. Соңғы = ץ | צ | 90. Соңғы = 900 | TZ | Цади | Балық аулау ілгіші |
| 19 | q, qh (таңдаулы) | ק | 100 | Q | Қоф | Бас, бас мүшесі. (Соңғы әріптер әдетте сандық мәнінің артуын білдірмейді.) |
| 20 | r | ר | 200 | R | Реш | Бас |
| 21 | sh, s | ש | 300 | SH | Шин | Тіс |
| 22 | th, t | ת | 400 | TH | Тау | Крест белгісі |

Алтын таңның бұрынғы мүшесі ретінде Алестер Кроули өзінің екі сиқырлы ордендері A∴A∴ және Ordo Templi Orientis (O.T.O.) үшін жазған жазбаларында транслитерацияланған шифрды кеңінен қолданды. Әртүрлі эзотерикалық топтарға жататын көптеген басқа оккульттік авторлар шифр туралы айтты немесе оны өз кітаптарында жариялады, соның ішінде Пол Фостер Кейс (Адитумның құрылысшылары) (B.O.T.A.).

Грек тілінде

Аристотельдің (б.з.д. 384-322 жж.) айтуынша, грек әліпбиін пайдаланған ерте Милезиялық жүйе – изопсефия – Пифагор дәстүрінің бір бөлігі болды, ол б.з.д. 6 ғасырда пайда болған. Адамның немесе заттың атын құраған әріптердің сандық мәніне сену осы дәстүрге тән, және бұл көзқарас изопсефияға әсер еткен және оның орталық ұғымы болып табылуы мүмкін. 79 жылы жанартау күлінің астында қалған Помпейдегі граффитиде: "Мен аты фи му эпсилон (545) болған қызды жақсы көремін" деп жазылған. Грек тіліндегі басқа мысалдар көбінесе христиан әдебиеттерінен кездеседі. Дэвис пен Эллисон раввиндік көздерден өзгеше, изопсефия қолданылып жатқаны туралы әрқашан нақты айтылатынын мәлімдейді.