Кіріспе
Өлшем қателігінің сипаттамасы
Дұрысдық және дәлдік – байқау қателігінің екі өлшемі. Дұрысдық – өлшемдердің (бақылаулар немесе көрсеткіштер) берілген жиынтығының нақты мәніне қаншалықты жақын екендігін көрсетеді. Дәлдік – өлшемдердің бір-біріне қаншалықты жақын екендігін көрсетеді. Басқаша айтқанда: Дәлдік – кездейсоқ қателердің сипаттамасы (статистикалық өзгергіштіктің өлшемі). Дұрысдықтың ISO стандарты бойынша екі анықтамасы бар: Өлшеу жүйесінің дәлдігі, қайталанатындығы мен үлестірілетіндігімен байланысты, – жағдайлар өзгермегенде қайталап алынған өлшемдердің бірдей нәтижелерді көрсету дәрежесі. Дәлдік және дұрысдық сөздері күнделікті тілде синоним ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ ғылыми әдіс аясында олар мақсатты түрде салыстырылады. Өлшемдерді түсіндіруде маңызды рөл атқаратын статистика ғылымы, дұрысдық пен дәлдік орнына көлбеулік (bias) және өзгергіштік (variability) терминдерін қолдануға бейім: көлбеулік – бұл дәлсіздіктің мөлшері, ал өзгергіштік – дәлдіксіздіктің мөлшері. Өлшеу жүйесі дұрыс, бірақ дәл емес, дәл, бірақ дұрыс емес, екеуі де жоқ немесе екеуі де болуы мүмкін. Мысалы, егер экспериментте жүйелік қателік болса, сынама көлемін арттыру әдетте дәлдікті арттырады, бірақ дұрыстығын жақсартпайды. Нәтижесінде, кемшілді эксперименттен тұрақты, бірақ дұрыс емес нәтижелер тізбегі шығады. Жүйелік қателікті жою дұрыстықты жақсартады, бірақ дәлдікті өзгертпейді. Өлшеу жүйесі дұрыс және дәл болса ғана жарамды деп есептеледі. Қосымша терминдерге көлбеулік (тәуелсіз айнымалымен байланыссыз факторлардың нәтижесінде туындайтын кездейсоқ емес немесе бағытталған әсерлер) және қателік (кездейсоқ өзгергіштік) жатады. Бұл терминология сондай-ақ жанама өлшемдерге де қолданылады, яғни бақыланған деректерден есептеу процедурасы арқылы алынған мәндерге. Дұрысдық пен дәлдікпен қатар, өлшемдерде өлшеу ажыратымдылығы (resolution) болуы мүмкін, ол өлшеуге жауап беретін негізгі физикалық шамадағы ең кішкентай өзгеріс болып табылады. Сандық талдауда дұрысдық – есептеудің нақты мәнге жақындығын, ал дәлдік – бейнелеудің ажыратымдылығын (әдетте ондық немесе екілік цифрлар санымен анықталады) көрсетеді. Әскери терминологияда дұрысдық, ең алдымен, атыстың дәлдігіне (justesse de tir) қатысты, ал атыстың дәлдігі нысананың ортасына және айналасына жасалған оқтардың жиынтығының жақындығымен сипатталады.
Precision is a description of random errors (a measure of statistical variability). Accuracy has two definitions, per ISO: The precision of a measurement system, related to reproducibility and repeatability, is the degree to which repeated measurements under unchanged conditions show the same results. Although the two words precision and accuracy can be synonymous in colloquial use, they are deliberately contrasted in the context of the scientific method. The field of statistics, where the interpretation of measurements plays a central role, prefers to use the terms bias and variability instead of accuracy and precision: bias is the amount of inaccuracy and variability is the amount of imprecision. A measurement system can be accurate but not precise, precise but not accurate, neither, or both. For example, if an experiment contains a systematic error, then increasing the sample size generally increases precision but does not improve accuracy. The result would be a consistent yet inaccurate string of results from the flawed experiment. Eliminating the systematic error improves accuracy but does not change precision. A measurement system is considered valid if it is both accurate and precise. Related terms include bias (non random or directed effects caused by a factor or factors unrelated to the independent variable) and error (random variability). The terminology is also applied to indirect measurements—that is, values obtained by a computational procedure from observed data. In addition to accuracy and precision, measurements may also have a measurement resolution, which is the smallest change in the underlying physical quantity that produces a response in the measurement. In numerical analysis, accuracy is also the nearness of a calculation to the true value; while precision is the resolution of the representation, typically defined by the number of decimal or binary digits. In military terms, accuracy refers primarily to the accuracy of fire (justesse de tir), the precision of fire expressed by the closeness of a grouping of shots at and around the centre of the target.
Психометрия мен психофизикада
Психометрия және психофизикада "дәлдік" термині "жарамдылық" және "тұрақты қателік" ұғымдарымен мағынасы бірдей қолданылады. "Дәлдік" – "сенімділік" және "өзгермелі қателік" синонимі. Өлшеу құралының немесе психологиялық тесттің жарамдылығы эксперимент немесе мінез-құлықпен салыстыру арқылы анықталады. Ал сенімділік түрлі статистикалық әдістермен, классикалық түрде, Cronbach's alpha сияқты ішкі сәйкестік тесті арқылы, байланысты сұрақтар жиынтығының бір-бірімен сәйкес жауаптар беретініне көз жеткізу және содан кейін осы сұрақтарды эталондық және нысаналы топтар арасында салыстыру арқылы расталады.
Логикалық модельдеуде
Логикалық модельдеуде, дәл модельдерді бағалау кезіндегі жиі кездесетін қате – логикалық модельдеу моделін транзисторлық схема модельдеу моделімен салыстыру. Бұл – нақтылықтың емес, дәлдіктің айырмашылығын салыстыру. Нақтылық бөлшектерге қатысты, ал дәлдік – шындыққа қатысты өлшенеді.
Ақпараттық жүйелерде
Ақпаратты алу жүйелері, мысалы, деректер базалары мен веб-іздеу жүйелері, көптеген әртүрлі өлшемдермен бағаланады, олардың кейбіреулері шатасу матрицасынан туындайды. Шатасу матрицасы нәтижелерді нағыз оң жауаптарға (дұрыс алынған құжаттар), нағыз теріс жауаптарға (дұрыс алынбаған құжаттар), жалған оң жауаптарға (бұрыс алынған құжаттар) және жалған теріс жауаптарға (бұрыс алынбаған құжаттар) бөледі. Көбінесе қолданылатын өлшемдерге дәлдік және толықтық ұғымдары жатады. Осы контексте, дәлдік – іздеу сұранысына қатысты алынған құжаттардың үлесі ретінде анықталады (нағыз оң жауаптар, нағыз және жалған оң жауаптардың жалпы санына бөлінеді), адамдар таңдаған шындыққа сәйкес нәтижелер жиынтығын пайдалана отырып. Толықтық – барлық қатысты құжаттармен салыстырғанда алынған қатысты құжаттардың үлесі ретінде анықталады (нағыз оң жауаптар, нағыз оң және жалған теріс жауаптардың жалпы санына бөлінеді). Сирек жағдайларда, дәлдік метрикасы қолданылады, ол дұрыс жіктелімдердің жалпы санының (нағыз оң және нағыз теріс жауаптардың қосындысы) құжаттардың жалпы санына бөлінуімен анықталады. Бұл өлшемдердің ешқайсысы нәтижелердің ретін ескермейді. Веб-іздеу жүйелері үшін реттеу өте маңызды, себебі пайдаланушылар көбінесе нәтижелердің бірінші бетінен асып өтпейді, ал вебтегі құжаттардың саны оларды белгілі бір іздеуге қосу немесе алып тастау үшін қолмен жіктеуге тым көп. Нәтижелердің белгілі бір санына шектеу қою реттеуді белгілі бір деңгейде ескереді. Мысалы, k-дағы дәлдік өлшемі – тек ең жақсы он (k=10) іздеу нәтижелерін қарастыратын дәлдік өлшемі. Күрделірек өлшемдер, мысалы, дисконтталған жиынтық пайда, әрбір жеке реттеуді ескереді және бұл маңызды болған жағдайда жиі қолданылады.
Когнитивтік жүйелерде
Когнитивтік жүйелерде дәлдік және нақтылық биологиялық немесе жасанды объектілердің когнитивтік процесін сипаттау және өлшеу үшін қолданылады, мұнда когнитивтік процесс – деректерді, ақпаратты, білімді немесе даналықты жоғары құнды формаға түрлендіру болып табылады. (DIKW пирамидасы) Кейде когнитивтік процесс қажетті немесе күтілетін нәтижені дәл береді, ал кейде бермейді. Сонымен қатар, когнитивтік процесті қайталау әрқашан бірдей нәтижеге әкелмейді. Когнитивтік дәлдік (КД) – когнитивтік процестің қажетті немесе күтілетін нәтижені шығаруға бейімділігі. Когнитивтік нақтылық (КН) – когнитивтік процестің тек қана қажетті немесе күтілетін нәтижені шығаруға бейімділігі. Адам/ког топтамаларындағы күшейтілген когницияны өлшеу үшін, егер бір немесе бірнеше адам бір немесе бірнеше когнитивтік жүйемен (ког) бірлесіп жұмыс істейтін болса, когнитивтік дәлдік пен когнитивтік нақтылықтың артуы когнитивтік күшейту дәрежесін өлшеуге көмектеседі.