Кіріспе
Олденбург (; Солтүстік Төменгі Саксония: Ollnborg) – Германияның Төменгі Саксония штатындағы тәуелсіз қала. Қала ресми түрде Олденбург (Олдб) (Ольденбургтегі Олденбург) деп аталады, бұл Ольденбургтен (Хольштайндегі) ажырату үшін жасалған. Ұлыбританияға қарсы Наполеон соғысы кезіндегі француз аннексиясы (1811–1813) тұсында қала француз тілінде Le Vieux Bourg деп те белгілі болған. Қала Ханте және Хаарен өзендерінің жағасында, солтүстік-батыс аймақта, шығысында Бремен және батысында Гронинген (Нидерланды) қалаларының арасында орналасқан. 2019 жылдың қараша айына қарай халқы 170 000 адамды құрайды. Олденбург – 2,37 миллион халқы бар Солтүстік-Батыс метрополиялық аймақтың бір бөлігі. Қала Ольденбург әулетінің отаны болып табылады. Германия империясының құлауына дейін (1918) ол Ольденбург монархтарының әкімшілік орталығы және резиденциясы болды.
Oldenburg (; Northern Low Saxon: Ollnborg) is an independent city in the state of Lower Saxony, Germany. The city is officially named Oldenburg (Oldb) (Oldenburg in Oldenburg) to distinguish from Oldenburg in Holstein. During the French annexation (1811–1813) in the wake of the Napoleonic war against Britain, it was also known as Le Vieux Bourg in French. The city is at the rivers Hunte and Haaren, in the northwestern region between the cities of Bremen in the east and Groningen (Netherlands) in the west. It has a population of 170,000 (November 2019). Oldenburg is part of the Northwest Metropolitan Region, with 2.37 million people. The city is the place of origin of the House of Oldenburg. Before the end of the German Empire (1918), it was the administrative centre and residence of the monarchs of Oldenburg.
Тарих
Археологиялық қазбалар нәтижесінде 8 ғасырдағы елді мекен болғандығы анықталды. 1108 жылғы алғашқы жазба деректе Элимар І (сонымен қатар Эгильмар І деп те аталады) Алденбург туралы айтылған, ол қазір Ольденбургтың алғашқы графы ретінде танылады. Қаланың маңыздылығы Хунт өзенінің кеме жүзе алатын арнасындағы орналасуымен байланысты болды. Ольденбург Ольденбург графтығының (кейін герцогтік (1774–1810), Ұлы герцогтік (1815–1918) және Еркін мемлекет (1918–1946)) астанасы болды, бұл әлдеқайда қуатты Ганза қаласы Бременнің көлеңкесіндегі шағын мемлекет еді. 17 ғасырда Ольденбург соғыс пен қырқыстар заманында өркендеген бай қала болды және оның халқы мен ықпалы едәуір өсті. 1667 жылы қалаға қырыққан оба эпидемиясы келді, одан кейін өрт Ольденбургті қиратты. Ол кезде Ольденбург графтары болған Дания патшалары қаланың жағдайына немқұрайлы қарады, нәтижесінде қала бұрынғы маңыздылығының көп бөлігін жоғалтты. 1773 жылы Дания үкімшілігі аяқталды. Тек содан кейін ғана қаладағы қираған ғимараттар неоклассицизм стилінде қайта жаңартылды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ольденбург штаты британдық оккупациялық аймақтың құрамына кірді. Ольденбург аймағының британдық әскери үкіметі қалада орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыстың бомбалау науқанында тек 1,4% зардап шеккен қалада бірнеше босқын лагерлері құрылды. Олденбургке шамамен 42 000 босқын көшіп келді, бұл тұрғындардың санын 100 000-нан асырды. 1946 жылы Ольденбург еркін мемлекеті таратылды және аймақ жаңадан құрылған Германияның Төменгі Саксония федералдық штатының (Нидерсаксен) құрамында Ольденбургтің "Әкімшілік округі" (Verwaltungsbezirk Oldenburg) атанды. Қала енді округтің астанасы болды. 1978 жылы округ таратылды және оның орнына жаңадан құрылған Везер-Эмс әкімшілік аймағы (Weser-Ems Regierungsbezirk) келді, қала қайтадан әкімшілік астанасы ретінде бекітілді. Төменгі Саксония штаты 2004 жылдың соңына дейін әкімшілік реформалар барысында барлық Regierungsbezirke-терді таратып жіберді.
Көлік
Олденбург қаласының орталығы А28, А29 және А293 автобандарынан тұратын шосселер сақинасымен қоршалған. Осыған байланысты Олденбург федералды автобандардың бүкіл елдік желісіне, сондай-ақ халықаралық E жол желісіне (немісше: Europastraßen) қосылған. Олденбург орталық вокзалы, Олденбург (Oldb) Hauptbahnhof, Норддейх-Моле—Леер—Олденбург—Бремен және Вильгельмсхафен—Олденбург—Оснабрюк теміржол желілерінің қиылысында орналасқан. Берлин, Лейпциг және Дрезден қалаларына Intercity қатынайды, ал Франкфурт пен Мюнхен қалаларына InterCityExpress қызметтері көрсетіледі. Олденбург Бремен әуежайынан шамамен жарты сағаттық жерде (50 км) орналасқан. Жақын маңдағы басқа халықаралық әуежайлар: Гамбург (160 км) және Ганновер Лангехаген (170 км) әуежайлары. Шағын Хаттен әуежайы (Flugplatz Oldenburg Hatten, ICAO коды: EDWH) Олденбургтен оңтүстік-батысқа қарай 17 км қашықтықта орналасқан. Ол шағын ұшақтарға (жеке ұшақтар, планерлер, ауа шарлары және тікұшақтар) қызмет көрсетеді. Сондай-ақ, ұшқыштарды даярлайтын мектеп те бар, және шағын ұшақтарды жалға алуға болады. Көрікті жерлерге экскурсияларға да билет алуға болады. Олденбург Кюстенканал арқылы кеме қатынасына қосылған, бұл Емс және Везер өзендерін байланыстыратын кеме каналы. Жыл сайын 1,6 миллион тонна жүк тасымалданатын бұл порт Төменгі Саксониядағы теңізге шығу мүмкіндігі жоқ ең маңызды порт болып табылады. Велосипедтер жеке көлік құралы ретінде маңызды рөл атқарады.
Ауыл шаруашылығы
Қала үлкен ауыл шаруашылығы аймақтарымен қоршалған, оның шамамен 80 пайызы – жайылымдық жерлер. Қала маңында және тіпті қала шегінде де шаруашылықтар бар. Аймақтағы басты ауыл шаруашылығы салалары – мал өсіру, әсіресе сүт сиырлары мен басқа да жайылымдық малдар, сондай-ақ азық үшін және мал азығы ретінде қолданылатын дәнді дақылдар, құлпынай, жүгері және қара капуста өсіру.
Өнеркәсіп
Олденбург аймағында теңіз тұзының өндірісі 15 ғасырдан бері Балтық аймағындағы үлкен тұзға деген қажеттілікті қамтамасыз ету үшін қолданылып келген. Аймақтағы торфты қазу көптеген ғасырлар бойы жалғасты, бірақ кейін оны көмір шахталары ығыстырды.
Қайталанатын мәдени іс-шаралар
Kultursommer (мәдениет жаздары), шілде айында жазғы демалыс маусымында қала орталығында өтетін тегін музыкалық және басқа да мәдени шаралар сериясы. CSD Nordwest (Кристофер Стрит күні) – маусым айында аймақтық лесбиянка, гей, бисексуал, трансгендер қауымдастығының шеруі, оған 10 000-ға дейін қатысушы қатысады (1995 жылдан бері). Stadtfest – тамыз-қыркүйек айларында қала орталығында өтетін үш күндік фестиваль, ол әртүрлі сахналарда гастрономиялық ұсыныстар мен рок және поп музыкасының орындалуын қамтиды. Олденбург халықаралық кинофестивалі – қыркүйек айында жеке ұйымдастырылған, тәуелсіз фильмдер мен кино жасаушыларға бағытталған кинофестиваль. Фестиваль мемлекеттік субсидиялар мен жеке демеушілік арқылы қаржыландырылады. Kramermarkt – қыркүйек-қазан айларында Везер-Эмс-Халледе өтетін он күндік көңілді жәрмеңке. Бұл мерекенің дәстүрі 17 ғасырға дейін жетеді, ол кезде Kramermarkt егін жинаудың соңында өткізілетін базарлық шара болатын. Oldenburger Kinder und Jugendbuchmesse (KIBUM) – жаңа неміс тіліндегі балалар және жасөспірімдер әдебиетінің көрмесі, қараша айында 11 күн бойы өтеді. Қала әкімдігі, қоғамдық кітапхана және университет кітапханасының бірлескен ұйымдастыруымен өткізілетін коммерциялық емес жәрмеңке. Көрме барысында жаңадан шыққан автор немесе суретшіге сыйлық табыс етіледі.
Қызықты орындар
Қаланың орталық бөлігі, аймақтың ірі жаяу жүргіншілерге арналған сауда орталығы. Олденбург мемлекеттік театры – Олденбургтегі ең көне театр, алғаш рет 1833 жылы ашылған. Шлос Ольденбург қала орталығында орналасқан, 1918 жылға дейін Ольденбургтың монархиялық билеушілерінің резиденциясы болған, қазір мұражай. Жақын жерде Schlossgarten атты қоғамдық саябақ бар. Weser Ems Halle – көрме және конгресс орталығы, ашық ауданымен бірге, Олденбургтың Доннершвей ауданында орналасқан. Кіші EWE Arena және Үлкен EWE Arena – негізгі теміржол вокзалына жақын орналасқан екі спорт және іс-шаралар залы, 2005 және 2013 жылдары ашылды, тиісінше 4000 және 6852 көрерменге арналған. Үлкен арена EWE Baskets Oldenburg баскетбол клубының да үйі.
Лютерандық қауым
Олденбург – Ольденбург евангелистік лютеран шіркеуінің әкімшілік орталығы және епископының орны, ал уағыз айту орталығы Санкт-Ламберти шіркеуі.
Яһуди қауымы
Олденбург қаласының еврей қауымының тарихы 14 ғасырға дейін жетеді. 19 ғасырға қарай және оның ішінде Олденбургтегі яһудилер жалпы халықтың шамамен 1% құрады, сондай-ақ олар өздерінің мәжілісханасы, зираты және мектебіне ие болды. Көбінесе олар саудагерлер мен кәсіпкерлер еді. 1938 жылғы «Кристалл түні» кезінде қалалық еркектер Заксенхаузен концлагеріне жіберілді, олардың арасында қауымның раввині Лео Трепп болды, ол аман қалды және кейіннен Олденбургтің құрметті азаматы атанып, оның есімімен көше аталды. 1981 жылдан бері Олденбург тұрғындары 1938 жылдың 10 қарашасында Олденбург яһудилерінің депортациясын еске алу үшін жыл сайын еске алу жүрісін (Erinnerungsgang) өткізеді. 1938 жылдан кейін қалғандары Канадаға, АҚШ-қа, Ұлыбританияға, Голландияға немесе Мандатты Палестинаға эмиграциялады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аман қалғандардың бір тобы қалаға оралып, 1970 жылдарға дейін шағын қауымды сақтап келді. Бірақ 1990 жылдары бұрынғы КСРО-дан Германияға еврейлердің көшіп келуіне байланысты, қазірде 340 шамасындағы қауым өз мәжілісханасын, зиратын және басқа да құрылыстарын ұстап тұр. Жаңа зират ашылғаннан кейін пайдалануы тоқтатылған ескі еврей зираты 2011 және 2013 жылдары екі рет зардап шекті.
Спорт
Олденбург 2007 жылы ханадоптан әлем чемпионатын қабылдады. Қаланың VfB Oldenburg және VfL Oldenburg деген екі футбол командасы бар, олардың да сол аттас гандбол секциялары бар. Бұған қоса, Олденбург EWE Baskets Oldenburg баскетбол командасының үйі.