Кіріспе
Шаштың түсін өзгерту
Шашты бояу – адамдардың шашының түсін өзгерту амалы. Мұның басты себептері эстетикалық: ақ немесе сұр шашты жабу, шашқа нақты бір келбет беру үшін түсін өзгерту, жеке талғамға сай түс беру немесе шаштараздық процедуралар не күн сәулесінен түсі кеткеннен кейін шаштың бастапқы түсін қайта қалпына келтіру. Шашты бояуды шаштараз шебер кәсіби түрде немесе үйде өздігінен жасауға болады. Шашты бояу өте танымал, АҚШ, Еуропа және Жапониядағы әйелдердің 50-80% шаштарын бояйды. 2011 жылы АҚШ-та үй жағдайында қолданылатын бояу өнімдерінен 1,9 миллиард долларлық кіріс түсті, ал 2016 жылға қарай бұл көрсеткіш 2,2 миллиард долларға жетеді деп болжанды.
Қолдану әдістері
Барлық бояу техникаларын кез келген түспен қолдануға болады. Шашты ашықтау үшін оны бояудан ағарту қажет.
Өсімдіктерден алынған бояулар
Хена – қызғылт сары түсті бояу, оның белсенді компоненті – лавсон кератинмен байланысады. Сондықтан, адамның шашының түріне байланысты ол жартылай тұрақты немесе тұрақты деп есептеледі. Көптеген адамдар, әсіресе екінші бояудан кейін, хнадан тұрақты түс алады. Бірнеше рет қолданғаннан кейін қызғылт түс күшейе түсіп, қызыл, содан кейін күрең түске айналады. «Табиғи» хена көбінесе қызыл түсті болса да, оның түрлі нұсқалары бар. Бұл нұсқалардың құрамында көбінесе басқа өсімдіктерден алынған ингредиенттер, тіпті синтетикалық бояулар да болуы мүмкін. Индиго – бұл өсімдіктерден (Indigofera tinctoria, I. suffructicosa немесе I. arrecta) алынатын табиғи бояу. Оны хенаға қосып немесе хенаның үстіне жағып, шашты қоңырдан қара түске дейін бояуға болады. Хена – қызғылт сары, ал индиго – көк түсті, сондықтан стандартты түстер шеңбері бойынша олар бір-бірін толықтырады, екеуінің біріккен әсері қоңыр түстерді тудырады. Хена сияқты, индиго да бір рет қолданғаннан кейін сәл өңі жоғалтады, бірақ көп рет қолданғаннан кейін шашта тұрақты болады. Өсімдік негізіндегі бояуларды, мысалы, хеннаны қолдану, кейіннен шашты керлеу немесе тұрақты синтетикалық бояумен бояу кезінде қиындықтар тудыруы мүмкін, себебі дүкендерде сатылатын кейбір хеналардың құрамында сутек пероксидімен реакцияға түсетін металл тұздары болады. Бұл реакция күтпеген нәтижелерге, мысалы, жағымсыз жасыл немесе көк түсті реңктерге әкелуі мүмкін. Қосылған металл тұздары теріде тітіркеніс тудыруы да мүмкін. Таза хена және хена, индиго («қара хена»), жаңғақ қабығы және т.б. сияқты таза өсімдіктерден жасалған қоспалар да қосымша заттарсыз коммерциялық түрде қол жетімді. 2018 жылы жеміс-жидектерді сығу өнеркәсібінен алынған қайта жаңартылатын қалдық қара құлпынай (Ribes nigrum L.) жемістерінің қабығынан шашты бояудың жартылай тұрақты түрін жасау жүйесі әзірленді. Антоциан пигменттері қара құлпынай қабығының қалдықтарынан алынып, шашты бояу үшін қолданылды. Бояулар шашта жақсы жабысып, бірнеше жуғаннан кейін де тұрақты болатын қарқынды көк түс берді.
Синтетикалық бояулар
Төрт ең көп таралған жіктелу – тұрақты, жартылай тұрақты (кейде жай ғана бояу деп те аталады), уақытша және жартылай тұрақты. Окистендіргіш, яғни дамытушы, әртүрлі күштерде болады. Дамытушының күші неғұрлым жоғары болса, шаштың табиғи пигменті соғұрлым көп ағарады. Шашы қара адам екі-үш тонға ашықтау түс алғысы келсе, күші жоғары дамытушы қажет болуы мүмкін, ал шашы ақ немесе жарық адам қара түске бояғысы келсе, соншалықты күшті дамытушы қажет емес. Тұрақты бояу кезінде уақыт әртүрлі болуы мүмкін, бірақ максималды түс өзгерту үшін әдетте 30 минут немесе 45 минут уақыт керек болады.
Жарым тұрақты синтетикалық бояулар
(24±4 шампунь көбінесе) Demi permanent – аммиактан басқа сілтілі агент (мысалы, этаноламин, натрий карбонаты) қамтитын шаш бояуы. Ол әрқашан проявительмен (developer) қолданылады, бірақ проявительдегі сутек пероксидінің концентрациясы тұрақты шаш бояуына қарағанда төмен болуы мүмкін. Бұл өнімдер шаштың түсін бояу кезінде көтеріңкіректендірмейді, себебі demi permanent бояуында қолданылатын сілтілі агенттер аммиакқа қарағанда шаштың табиғи пигментін жоюда нашар тиімді. Осының салдарынан, олар шашты бояу алдындағы түсінен ашық түске бояуға мүмкіндік бермейді және тұрақты бояуларға қарағанда шашқа аз зиян келтіреді. Demi permanent бояулары жартылай тұрақты бояуларға қарағанда ақ шашты жабуда тиімдірек, бірақ тұрақты бояуларға қарағанда азырақ. Demi permanent бояуларының тұрақты бояулармен салыстырғанда бірнеше артықшылықтары бар. Табиғи түстің жоғалтылуы (яғни, алынып тасталуы) болмағандықтан, түс біркелкі болмайды, сондықтан көрінісі табиғи; шашқа жұмсақ, демек қауіпсіз, әсіресе зақымдалған шаш үшін; және уақыт өте келе жуылып кетеді (көбінесе 20-28 шампунь), сондықтан түбірдің өсуі аз байқалады және түсті өзгерту қажет болса, оны оңай жасауға болады. Demi permanent шаш бояулары тұрақты емес, бірақ әсіресе қараңғы түстері қаптамада көрсетілген мерзімнен ұзақ сақталуы мүмкін.
Жарым тұрақты синтетикалық бояулар
(6±2 шампуньде әдетте) Шашты жартылай тұрақты бояу шашты ашықтатпайды. Оның құрамында дамытушы (сутек пероксиді) немесе аммиак болмағандықтан, ол шаш талшықтарына тұрақты емес бояуға қарағанда аз зиян келтіреді. Шаштың түсі мен оның ұзындығы бойынша кеуектілігіне байланысты, шаштың түсінде шағын айырмашылықтар болуы мүмкін. Әрбір шаштың түсі оның бастапқы түсі мен кеуектілігіне байланысты болады. Бұл айырмашылық тұрақты бояудың біртекті түсіне қарағанда көбірек табиғи көрінетін нәтиже береді. Ақ немесе сұр шаштардың бастапқы түсі басқа шаштардан өзгеше болғандықтан, жартылай тұрақты бояумен бояғанда олар қалған шаштан басқа реңде көрінеді. Егер ақ немесе сұр шаштар аз болса, олардың араласуы үшін бұл әсер жеткілікті болуы мүмкін, бірақ сұр шаштар көбейгенде, оларды жасыру қиын болады. Мұндай жағдайда, тұрақты бояуды кейінге қалдыру үшін, кейде жартылай тұрақты бояуды негіз ретінде пайдаланып, қосымша бояулар қолдануға болады. Шашты жартылай тұрақты бояу үшін уақытша бояулардағыдан молекулалық салмағы төмен қосылыстар қолданылады. Бұл бояулар шаштың сыртқы қабатының астына ғана еніп алады. Сондықтан, бояу шектеулі мөлшерде жууға төтеп береді, әдетте 4-8 шампуньге дейін. Жартылай тұрақты бояуларда күдікті канцероген – р-фенилендиамин (PPD) немесе басқа да канцерогенді бояғыштар болуы мүмкін. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәліметінше, егешқұйрықтар мен тышқандардың диетасындағы PPD-нің созылмалы әсері жануарлардың дене салмағын төмендеткен, бірақ бірнеше зерттеуде басқа да токсикалық белгілер байқалмаған.
Уақытша түсі
Уақытша шаш бояуы түрлі формаларда қолжетімді, оның ішінде жуылатын бояулар, шампуньдер, гельдер, спрейлер және көбіктер бар. Уақытша шаш бояуының түсі, әдетте, жартылай тұрақты және тұрақты шаш бояуларына қарағанда жарқырап, көз тартарлық болады. Ол көбінесе Рождество және Хэллоуин сияқты арнайы шараларға шаш түсін өзгерту үшін қолданылады. Уақытша бояудың пигменттері шаштың қабықша қабатына еніп білмейді. Түс бөлшектері шаштың бетіне жабысып (берік ұстанып) қалады және бір рет шампунь қолданғанда оңай кетіп қалады. Шаштың тым құрғақ немесе зақымдалған түбіріне пигмент еніп, түс ұзақ сақталуы мүмкін. Кейбір өсімдіктерді де уақытша бояу үшін пайдалануға болады, мысалы, қияқтың шырыны.
Баламалы түс
Баламалы шаш бояу өнімдері табиғатта кездеспейтін шаш түстерін жасау үшін арналған. Бұл түстер шаштараздық индустриясында "көрінетін түстер" деп те аталады. Қол жетімді түстер әртүрлі, мысалы жасыл және фуксия түстері. Кейбір түстерде тұрақты баламалар бар. Соңғы кезде қара шамға реакция жасайтын, қара шамда жарқырап тұратын шаш бояулар нарыққа шығарылды. Баламалы түс бояуларының химиялық формулаларында әдетте тек бояғыш заттар болады және оларда дамытушы (developer) болмайды. Бұл олардың тек ашық сары шашқа жаққанда ғана қаптамадағы жарқын түсті беретінін білдіреді. Қараңғы шаш (орта қоңырдан қараға дейін) осы пигменттерді қабылдауы үшін алдымен ағаруы керек. Кейбір ақшаң шаштар да ағарудан кейін көрінетін түстерді жақсырақ сіңіреді. Шаш жеткілікті түрде ағартылмаған жағдайда, алтын, сары және қызғылт сары түстер түпкі шаш түсін бұздыруы мүмкін, әсіресе қызғылт, көк және жасыл бояулармен бояғанда. Кейбір баламалы түстер, мысалы көк және күлгін, жартылай тұрақты болғанымен, ағартылған немесе алдын ала ағартылған шаштан түстің толық жуылуы бірнеше айға созылуы мүмкін.
Шашты ағарту
Шашты ағарту арқылы оның түсі ашық түске өтеді. Шаштың қараңғы түсін беретін меланин пигменттерін тотығу процесі арқылы ыдыратуға болады. Шашты ағарту үшін сутек пероксиді тотықтырғыш зат ретінде қолданылады. Ал қызғылт шампунь (қызғылт бояғыштар қосылған шампунь) сарғыш реңді жоюға көмектеседі.
Жағымсыз әсерлер
Шашты бояу шаштың құрамында табиғи түрде кездесетін пигменттерді жоюға, алмастыруға және/немесе жабуға қабілетті химиялық заттарды қолдануды қамтиды. Осы химиялық заттарды қолдану теріде уақытша тітіркеніс пен аллергия, шаштың сынуы, тері түсінің өзгеруі және күтпеген шаш түсі нәтижелері сияқты түрлі зиянды әсерлерге алып келуі мүмкін. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігінің (IARC) мәліметінше, in vitro және in vivo зерттеулер (әсер еткен адамдар тобында) кейбір шаш бояулары мен шаш бояу процесінде қолданылатын көптеген химиялық заттар мутагенді және канцерогенді деп санауға болатынын көрсеткен.
Терінің қабынуы және аллергия
Кейбір адамдарда шашты бояу қолдану аллергиялық реакцияларға және/немесе терінің тітіркенуіне әкелуі мүмкін. Мысалы, глютенге аллергиясы бар адамдар шашты бояу сатып алғанда сақтық танытуы керек, себебі кейбір шашты бояу құрамында глютен болуы мүмкін. Глютенге аллергия тудыру үшін оны қабылдау міндетті емес. Глютенмен терінің тікелей жанасуы реакцияға ұшыратуы мүмкін, демек аллергияға әкелуі мүмкін. Бұл реакциялардың белгілеріне қызарту, жаралар, қышу, күйдіру сезімі және дискомфорт жатуы мүмкін. Симптомдар кейде бояу жағылғаннан және өңделгеннен кейін бірден байқаılmaz, бірақ бірнеше сағаттан кейін немесе тіпті бір күннен соң пайда болуы мүмкін. Аллергиялық реакциялардың алдын алу немесе оларды шектеу үшін көптеген шашты бояу өнімдері клиенттерге өнімді қолданар алдында теріге сынама жасауды ұсынады. Бұл бояу қоспасының шағын мөлшерін араластырып, оны 48 сағатқа теріге тікелей жағуды білдіреді. Егер тітіркену пайда болса, өндірушілер өнімді қолданбауды ұсынады. Алайда, еуропалық дерматологтар мұндай қолдануға дейінгі сынақтарға қарсы кеңес береді, себебі бұл қосымша сезімталдық (аллергия) қаупін тудырады және мамандар емес адамдардың интерпретациясы жеткілікті дәл болмауы мүмкін.
Терінің түсі өзгеруі
Тері мен тырнақтар шаш сияқты кератинделген ақуыздың ұқсас түрінен жасалады. Осының салдарынан, шаш боясының тамшылары, сырғанауы немесе шаш сызығының айналасына түскен артық бояу терінің түсін өзгертуі мүмкін. Бұл көбінесе қараңғы шаш түсіне ие және құрғақ, сіңірілетін терісі бар адамдарда жиі кездеседі. Сондықтан қолдарды латекс немесе нитрил қолғаптармен қорғау ұсынылады. Бұл түссіздену тері табиғи түрде жаңарып, терінің жоғарғы қабаты алынғанда жоғалады (әдетте бірнеше күн немесе ең көп дегенде бір аптаға созылады). Терінің түсін өзгертудің алдын алу үшін латекс немесе нитрил қолғаптарды киіп қолды қорғауға, сондай-ақ шаш сызығының бойына майлы немесе майға негізделген құралдың жұқа қабатын жағуға болады. Ылғалды сода немесе тіс щеткасымен қолданылатын аздаған тіс пастасы сияқты жұмсақ абразивтер терінің және бояудың ең жоғарғы қабатын алып тастауға көмектеседі (екеуі де бояуды ғана алып тастамайды). Ацетон мен тырнақ бояуын кетіру құралдары тиімді деп есептелмейді; кір жуғыш ұнтақ кейде әсер ете алады, боялған жерге сүртілген ылғалды темекі күлі де солай. {түсіндіріңіз}
Денсаулыққа қатысты мәселелер
Қорғасын ацетатының тұзы (бұрын Греция формуласы сияқты біртіндеп қараңғылату өнімдерінің белсенді құрамы) уытты. Қорғасын ацетаты тригидратының репродуктивті токсикалық әсер ететіні де дәлелденді. Мақалаларда кейбір қатерлі ісіктердің (лейкемия, Ходжкин емес лимфома, несеп қуығының қатерлі ісігі, қан қатерлі ісігі және көп миеломаны қоса алғанда) пайда болуы шаш бояу қолданумен байланыстырылған. Атап айтқанда, қара түсті шаш бояуларын ұзақ қолдану қан қатерлі ісігінің кейбір түрлеріне шалыққан қауіпті екі есеге арттырады. 2004 жылы кейбір коммерциялық шаш бояуларында адамға канцерогенді әсер ететін белгілі зат – 4-аминобифенил немесе 4 АБП табылды. Фенилендиамин денсаулыққа зиян келтіруі, мысалы, тері тітіркенуіне себеп болуы мүмкін. Фенилендиаминға шаш бояуын өндіру немесе қолдану кезінде әсер етуі мүмкін. DuPont компаниясының өнім қауіпсіздігі туралы мәліметтеріне сәйкес, парафенилендиамин (PPD) уытты деп белгіленген және су организмдеріне зиянды әсер етуі, сондай-ақ су ортасында ұзақ мерзімді салдарларға алып келуі мүмкін. 2017 жылдың қазан айында жетекші сүт безі хирургі, профессор Кефа Мокбел шаш бояу қолданудың пайдаланушылар арасында сүт безі қатерлі ісігінің даму қаупін 20%-ға дейін арттыруы мүмкін екенін көрсеткен мета-талдама жариялады. 2019 жылғы тағы бір зерттеуде де ұқсас нәтижелер алынды.
Синтетикалық тұрақты шашты бояудың химиясы
Синтетикалық тұрақты шашты бояу үшін үш компонент қажет: 1) 1,4 диаминобензол (тарихи тұрғысынан) немесе 2,5 диаминотолуол (қазіргі кезде), 2) біріктіргіш және 3) тотықтырғыш. Бұл процесс әдетте сілтілік ортада жүзеге асырылады. Оксидтеуші бояулардың механизмі үш қадамнан тұрады: Кейіннен осы реакцияның шашқа тұрақты түс беруінің басты себебі – шаш ішінде бекітілген, ірі бояу молекулаларын құрауы екені анықталды.
Заңдық шектеулер
Шаш бояулары - қолданған кезде терімен жанасатын косметикалық құралымдар. Осы терімен жанасу себепті, шаш бояуларын қолданумен байланысты денсаулыққа қатысты белгілі бір тәуекелдер бар. Сондықтан, шаш бояулары коммерциялық нарықта реттеледі және кейбір шаш бояуларының жаңа уыттылық деректері пайда болғанда және денсаулыққа қауіптер анықталғанда, олардың кейбіреулеріне косметикалық нарықта заңмен шектеулер қойылады. Еуропалық Одақ денсаулық сақтау ережелеріне қатысты өте қатаң талаптар қояды. Шаш бояуларында тек қауіпсіз заттар ғана болуын қамтамасыз ету үшін Еуропалық комиссия шаш бояуларында шамамен 45 химиялық заттың қолданылуын шектеу туралы 2012/21/EU директивасын қабылдады. Бояулар туралы директива – ЕО-ның 76/768/ЕО Косметика туралы директивасы сияқты, жалпы және толыққанды регламенттер жиынтығының бір бөлігі болып табылады.
Дін
Мұсылмандар үшін, егер ер адам қарт болмаса, қара бояу қолдануында ешқандай зиян жоқ. Сахабалардың ішіндегі алғашқы мұсылмандардың кейбірі қара бояуды қолдануға рұқсат берген. Хадисте айтылғандай, ақ шашты бояу үшін ең жақсысы – хенна мен катам (Йеменде өсетін, қызыл түйінмен қара түс беретін өсімдік).