Кіріспе
Монпельер – АҚШ-тың Вермонт штатының астанасы және Вашингтон округінің орталығы. Вермонт штатының басқару орталығы болып табылатын Монпельер – АҚШ-тағы ең аз халқы бар штаттық астана. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 8074 адамды құрайды, ал қала шегіндегі көптеген жұмыс орындарының арқасында күндізгі халық саны шамамен 21000-ға жетеді. Вермонт көркем өнер колледжі осы муниципалитетте орналасқан. Қала Францияның оңтүстігіндегі Монпелье қаласының құрметіне аталған. Монпельер 1781 жылдың 14 тамызында Массачусетс және Батыс Вермонттан келген меншік иелерімен қала ретінде бекітілді, ал Монпельер қаласына «Вермонт штатының еркін азаматтарының губернаторы, кеңесі және Бас Ассамблеясы» муниципалдық өкілеттіктер берді. Алғашқы тұрақты қоныс 1787 жылдың мамыр айында басталды, ал 1791 жылы қалалық жиналыс құрылды. 1894 жылы Монпельер қаласы заң шығарушы органмен құрылып, келесі жылы қалалық жиналыста ұйымдастырылды. Саяхатшылар қалаға Amtrak Montpelier станциясы арқылы жете алады, ол қала орталығынан батысқа қарай 2 миль қашықтықта орналасқан және Вермонтер пойзымен үздіксіз қызмет көрсетеді. Жеке ұшақтар Берлиндегі Эдвард Ф. Кнапп мемлекеттік әуежайын да пайдалана алады, бірақ ең жақын коммерциялық әуежай – Патрик Лихи Берлингтон халықаралық әуежайы, ол солтүстік-батысқа қарай 35 миль (56 км) қашықтықта орналасқан.
Montpelier (/m//ɒ//n//t/'/p//iː//l//j//ər/ montPEELyər) is the capital of the U. S. state of Vermont and the county seat of Washington County. The site of Vermont's state government, it is the least populated state capital in the United States. As of the 2020 census, the population was 8,074, with a daytime population growth of about 21,000 due to the large number of jobs within city limits. The Vermont College of Fine Arts is located in the municipality. It was named after Montpellier, a city in the south of France. Montpelier was chartered as a town by proprietors from Massachusetts and western Vermont on August 14, 1781, and the Town of Montpelier was granted municipal powers by the "Governor, Council and General Assembly of the Freemen of the State of Vermont". The first permanent settlement began in May 1787, and a town meeting was established in 1791. The legislature chartered the City of Montpelier in 1894, and it was organized at a town meeting the next year. Travelers can reach the city via the Amtrak Montpelier station, which is located 2 miles west of the downtown area and offers regular service on the Vermonter train. Private planes can also use the nearby Edward F. Knapp State Airport in Berlin, Vermont, but the closest commercial air service is via the Patrick Leahy Burlington International Airport 35 mile (56 km) to the northwest.
Тарих
Винооски өзенінің жайылымдары мен жазықтары жергілікті тұрғындар арасында жүгері өсіру мүмкіндігімен танымал болған. Монпельердің табиғи орны оны алғашқы қоныс иелері үшін сүйікті мекен еткен. Бірінші тұрақты қоныс 1787 жылдың мамыр айында полковник Джейкоб Дэвис пен генерал Парли Дэвис Чарлтоннан, Массачусетстен келген кезде басталды. Генерал Дэвис жерді зерттеді, ал полковник Дэвис орманды тазартып, Винооски өзенінің Солтүстік саласының батыс жағында үлкен ағаш үй салды. Оның отбасы келесі қыста көшіп келді. Полковник Дэвис "Монпельер" атауын француздық Монпелье қаласының, Геро департаментінің астанасының құрметіне таңдады. Американдық колонияларға көмек көрсеткені үшін Францияға деген жалпы ынта-ықылас болды. Елді мекен тез өсіп, 1791 жылы халқы 117 адамға жетті. Ертедегі ауылдың құрылысына географиялық жағдайдың үлкен әсері болды. 1799 жылы Винооски өзені арқылы Берлинге көпір салынды. Қаланың жарғысы 1804 жылдың 6 ақпанында жаңадан шығарылды, онда қала тұрғындары мен жер иелеріне берілген жерлердің шекаралық сипаттамасы көрсетілді. 1875 жылы үлкен өрт қала орталығындағы көптеген ғимараттарды қиратты. Монпельер қаласының алғашқы жарғысы 1894 жылы бекітілді және одан кейін 1898, 1900 және 1912 жылдары өзгертілді. Бірінші түзету қалаға Берлин қаласының бір бөлігін қосуға рұқсат берді; ал келесі түзетулер 1898 жылғы жарғыға су жүйесі, қала мен Вашингтон округінің гимназиясы арасындағы қарым-қатынас және қалалық кеңестің құрамы сияқты мәселелерді қарастыру үшін өзгерістер енгізді. 1899 жылы Джон Эрастус Хаббард (1847–1899) Монпельер қаласына "жабайы табиғатты" сақтап қалу ниетімен "Хаббард төбесі" деп аталатын жерді сыйға беріп, Хаббард паркі құрылды. 1911 жылы қосымша жер берілді және 1915 жылдан 1930 жылға дейін осы жерге бақылау мұнарасы салынды. 1927 жылы жаз және күз айларында жаңбыр көп жауып, 2 қараша күні кешке қатты жаңбыр жауды, ол 4 қарашаға дейін жалғасты. 3 қарашадағы жаңбыр ең қатты болды, алты сағат ішінде жеті дюймнен астам жаңбыр жауды. Жазғы және күзгі жаңбырлар топырақты қанықтырып, су ағындарының көбеюіне себеп болды. Арықтар мен өзендер тасып, ағаштар мен бұталарды алып кетті. Бүршіктер, көпірлер мен жағалаулар қирады. Ғимараттар су астында қалды, малдар батып кетті, үйлер мен қоралар ағысып кетті. Өзендердің деңгейі қалыпты деңгейден 4 метрден асып кетті. Су тасқыны біртіндеп тартылып, артында лай, қиыршық тас және қоқыстар қалды. Қала орталығындағы дүкендердің еденінде кем дегенде 30 сантиметрге жуық лай қалды. Сол кезде Монпельердегі бар болғаны екі дүкен ғана су тасқынына қарсы сақтандырылған. Өте үлкен шығын қаланың әрбір адамына шамамен 400 долларға бағаланды, бұл 2018 жылғы шамамен 5760 долларға тең. Су тасқынынан кейін Вермонт штаты қалпына келтіру жұмыстарындағы күш-жігері үшін жоғары бағаланды. Президент Кальвин Кулидж, әсіресе, Вермонт тұрғындарының "өздеріне сенімді рухын" мақтады, ол олардың бірі болды. 2023 жылдың 10-11 шілдесінде жауған қатты жаңбырлар Монпельерде және Вермонт штатының көптеген басқа аймақтарында апатты су тасқынына әкелді. Көптеген тұрғын үйлерден басқа, су қаланың орталықтағы көптеген кәсіпорындарына, сондай-ақ қаланың өрт сөндіру қызметіне, полиция бөліміне және қалалық әкімшілігіне де зиян келтірді.
География
Монпельер Вермонт штатының солтүстік-орталық аймағында орналасқан. Қала орталығы – жалпақ сазды аймақ (биіктігі 520 фут (158 м)), төңкергендер мен гранитті жартастармен қоршалған. Таун-Хилл қаланың солтүстік жиегі бойында 3 шақырымдық қыратта (~900 фут (274 м)) созылады. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 10,3 шаршы миль (27 км²), оның ішінде 10,2 шаршы миль (26 км²) құрлық және 0,10% су алабын құрайды. Винооски өзені қаланың оңтүстік жиегінен батысқа қарай ағып, тұрғын аудандардан өтетін бірнеше шағын салалармен толысады. Монпельердің жазық қала орталығында су тасқыны жиі болады, 1927 және 1992 жылдары екі ірі су тасқыны тіркелді. Оның шекарасында батыста Миддлсекс, оңтүстікте Берлин, солтүстік және шығыста Шығыс Монпельер қалалары жатыр. Монпельер штаттың географиялық орталығына жақын орналасқан. Шекарасы болмаса да, Монпельер көбінесе жақын орналасқан Барре қаласымен байланыстырылады, және олар жиі "Барре-Монпельер" деп аталады.
Климат
Монпельерде ылғалды континенталды климат (Köppen Dfb) басым, онда ұзақ, суық және қарлы қыстар, қысқа көктем мен күз мезгілдері, сондай-ақ жылы, ылғалды жаздар болады. Қаңтардан шілдеге дейін күндізгі орташа температуралар ауыспайды. Қыста 24 таңертең температура төмендейді, ал желтоқсаннан ақпанға дейін күндізгі ең жоғары температура көбінесе нөлден төмен болады. Қар жиі жауады және қыс бойы ұзақ уақыт бойы жерде жатады, бірақ қысылмау сирек емес. Жылдық орташа қар жауын мөлшері құрайды. Жазда ауа райы жылы және көбінесе ылғалды, 2 немесе 3 күні температурадан жоғары көтеріледі, бірақ сирек жағдайда ғана жетеді. Абсолюттік ең төменгі температура 1981 жылғы қаңтарда болса, ал ең жоғары температура 1977 жылғы шілдеде тіркелген.
Extremes have ranged from in January 1981 to , most recently recorded in July 1977.
Өнеркәсіп
1805 жылы қала астана ретінде құрылғаннан бері Монпельердегі басты кәсіп – мемлекеттік басқару. 19 ғасырдың ортасына қарай Монпельерде сондай-ақ өмір мен өрттен сақтандыру компаниялары, оның ішінде National Life Group та орналасты. Қала орталығындағы кәсіпорындардың көп бөлігі, көбінесе бөлшек саудамен айналысады және жергілікті кәсіпкерлерге тиесілі. Оларға антиквариат, кітап, қолмен жасалған ойыншықтар, қолөнер, ас үйге қажет заттар, әшекейлер және Вермонт тақырыбындағы сыйлықтар кіреді. Бұл орын деректі фильмдерге, тәуелсіз фильмдерге және халықаралық киноға маманданған.
Туризм
Вермонт тарихи қоғамының «Павильон» ғимаратында орналасқан Вермонт тарих мұражайы – тартушылық орын.
Спорт
Жаңа Англия колледждік бейсбол лигасының «Вермонт Таушылары» командасы Монпелье демалыс алаңында ойнайды. Вермонт Супер 8 велосаяхат маршрутының ресми басталуы әр жылғы күзде Капитолийдің алдындағы сатылардан беріледі.
Саябақтар мен демалыс
Қалада үш қалалық табиғат орталығы бар. Хаббард паркі штаттық Капитолий ғимаратының артында көтеріліп, тау жотасының бойымен, бассейннен солтүстікке қарай, түбір құймасына дейін созылады. 12-ші мемлекеттік трассадан шығып, Каммингс көшесінен кіре алатын Солтүстік тармақ өзен паркі қаланың екінші үлкен паркі болып табылады. Милл Понд паркі 12 мемлекеттік тас жолының бойында, зираттан шамамен 0,25 миль (0 км) қашықтықта орналасқан және Солтүстік тармақ өзеніне қайықпен кіруге, сондай-ақ орындықтар мен қысқа мерзімді тұраққа мүмкіндік береді. Солтүстік тармақ табиғат орталығы қаланың солтүстік жағында орналасқан және қорғауға алынған жерді, сондай-ақ қоғамдық табиғат орталығын қамтиды. Солтүстік тармақ табиғат орталығынан көпір Солтүстік тармақ өзенінің арғы бетіндегі Солтүстік тармақ өзен паркіне жетеді. Соңғы жылдары Солтүстік тармақ өзен паркі тау велосипедімен жүруге арналған жолдарды едәуір кеңейтіп, барлық жастағы тау велосипедімен жүрушілер үшін орталыққа айналдырды. Солтүстік тармақ өзен паркіндегі алғашқы тау велосипеді жолы 2005 жылы Монпелиер аймағының тау велосипедтері қауымдастығы мен Монпелиер парктері департаментінің серіктестігі аясында салынды және ашылды. Одан бері тағы 6,4 шақырым жол салынды. Қазіргі уақытта помп-трек (pump track) та салынып жатыр.
Үкімет
Монпельер қаласының басқару жүйесінде қалалық кеңес, қалалық менеджер және әкім бар. Қалалық кеңес әкім мен алты мүшеден тұрады. Кеңес мүшелері үш округтен партиялық бағыты жоқ дауыс беру арқылы сайланады, кеңесшілердің өкілеттік мерзімі екі жылдық, және олар кезең-кезеңімен сайланады. Әкім әрбір жұп жылда партиялық бағыты жоқ, қалалық сайлауда екі жылдық мерзімге сайланады. Қалалық кеңес қаланың бас әкімшілік лауазым иесі болып табылатын қалалық менеджерді тағайындайды. Қала тұрғындары мен кәсіпкерлерге коммуналдық қызметтер көрсетеді. Оларға жергілікті құқық қорғау органдарының жұмысы, өрттен қорғау, қала құрылысын жоспарлау және аймақтарға бөлу, сондай-ақ ішуге жарамды сумен және кәрі суды шығару жүйесімен қамтамасыз ету кіреді. Саяси тұрғыдан алғанда, Монпельер демократтардың бекінісі болып табылады. 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Джо Байден дауыстардың 88 пайызын алды, ал Дональд Трамп 9 пайызын.
Медиа
Барре Монпелье Таймс Аргус – Монпелье және Вашингтон округын қамтитын күнделікті газет. Монпелье көпірі – Монпелье аймағын жабатын жарты айлық газет. WNNE (The CW) телеарнасы қалаға лицензияланған. ORCA Media – Монпелье және айналасындағы қауымдарға, оның ішінде Рэндольф пен Уотербериге қызмет ететін коммерциялық емес қоғамдық медиа орталығы.
Көлік
Монпельер Вермонт штатының ең оңай қол жетімді қалаларының біріне айналды, себебі Вермонттың негізін қалаушылары астананы штаттың географиялық орталығына жақын орналастыруды мақсат еткен.
Жолдар
Қала 89-шы мемлекетаралық тас жол бойында орналасқан. Шығыс-батысқа қарай өтетін АҚШ-тың 2-ші бағыты және солтүстік-оңтүстік Вермонттың 12-ші бағыты – Монпельерде қиылысатын екі маңызды тас жол. I 89 және АҚШ-тың 2-ші бағыты екеуі де штаттың солтүстік-батыс бөлігіндегі Бурлингтон және халыққа толы Шамплейн көлі аймағына тікелей жол ашады. АҚШ-тың 302-ші бағытының батыс соңы Монпельерде орналасқан, ол жақын орналасқан Барр қаласымен және шығысқа қарайғы бағыттармен байланыстырады.
Темір жол
Амтрак, ұлттық жолаушылар теміржол жүйесі, көршілес Берлин қаласындағы Монпельер тоғысындағы станциясынан күнделікті қызмет көрсетеді. Бұл "Вермонтер" деп аталатын бағыт, Вермонт штатының Сент-Албанс қаласы мен Вашингтон, округ Колумбия арасында жүзеге асырылады.
Автобус
Грейхаунд пен Мегабус Монпельеге қызмет көрсететін автобустарды іске қосады. Грин-Маунтин Транзит Орган (GMTA) микрополитен аймағының барлық аймағында жергілікті автобус желісін басқарады, Монпельер мен Барреде, сондай-ақ жақын жердегі Уотербери, Вермонт штатының ғимараты, Бен және Джерри фабрикасы және жергілікті Берлин сауда орталығында аялдамалар бар. GMTA және оның Берлингтондағы серіктес автобус компаниясы, Читтенден округінің көлік басқармасы (CCTA), Монпельер, Берлингтон, Ричмонд және Уотербериде аялдамалары бар LINK қалалық автобустарын іске қосады.
Ауа
Жеке ұшақтармен саяхаттайтын әуе жолаушылары Монпельеге жету үшін Берлиндегі Эдвард Ф. Кнапп мемлекеттік әуежайын пайдалана алады. Читтенден округіндегі Бёрлингтон халықаралық әуежайы Монпельерге ең жақын коммерциялық әуе тасымалдау қызметі болып табылады, ол Монпельерден солтүстік-батысқа қарай 56 шақырым (35 миль) қашықтықта орналасқан.
Басқа
Монпельерге жаяу және велосипедпен жүруге арналған екі бірлескен жол қосылады: Крос Вермонт жолы және Орталық Вермонт аймақтық жолы. Монпельердің қалалық орталығы салыстырмалы түрде ықшам және жаяу жүргіншілерге қолайлы, қала орталығының барлық аймағында тротуарлар мен жаяу өткелдер бар.