Соңғы күнділер қозғалысының тарихы

ЛДС қозғалысының тарихы: Джозеф Смит негізін салған, 19 ғасырда пайда болған христиан діни ағымы. Доктрина, мәдениет, және түрлі шіркеулер туралы ақпарат.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the Latter Day Saint movement — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

ЛДС қозғалысының тарихы

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы – 19 ғасырдың басында Екінші Ұлы ояну кезінде христиандық ішінде пайда болған діни қозғалыс. Ол мормонизм деп аталатын ілімдер, тәжірибелер және мәдениеттер жиынтығына, сондай-ақ көптеген Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеулерінің құрылуына әкелді. Оның тарихы қозғалыстың кейбір ілімдері мен тәжірибелеріне, сондай-ақ олардың бағыттық христиандықпен қарым-қатынасына байланысты қарсылық пен қуғын-сүргінмен сипатталады (Мормонизм мен христиандықты қараңыз). Осы мақаланың мақсаты – Джозеф Смит әсерінен бастау алған әртүрлі топтар, сенімдер мен конфессияларға шолу ұсыну. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының негізін қалаушы – Джозеф Смит, ол Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі «күйген аймақта» өсті. Смит дұғасына жауап ретінде Құдай Әке мен Иса Мәсіхті, сондай-ақ періштелер мен басқа да көріністерді көргенін айтты. Бұл оның ерте христиан апостолдары қаза болғаннан кейін жоғалған христиандық ілімді қайта жаңартуына себеп болды. Бұған қоса, Оливер Каудери, Сидни Ригдон және Бригам Янг сияқты бірнеше ерте көшбасшылар да қозғалысқа маңызды доктриналық және басшылық үлес қосты. Қазіргі заманда Құдайдан аян түсуі Мормон дінінің басты сенімдерінің бірі болып табылады. Мормон тарихы академиялық сала ретінде Мормондық зерттеулер деп аталады.

Екінші Ұлы ояну және харизматикалық қозғалыс

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы Нью-Йорк штатының батысындағы Пальмира және Манчестер аймағында пайда болды, оның негізін қалаушы Жозеф Смит 19 ғасырдың басында Екінші Ұлы ояну деп аталатын діни жаңғыру кезеңінде өсті. Бұл, Нұр Епохасының секуляризміне жауап ретінде пайда болған христиандық қозғалыс еді және бүкіл Америка Құрама Штаттарына, әсіресе батыс шекаралық аймақтарына тарады. Осы Екінші Ұлы оянудың маңызды оқиғасы – 1801 жылы Кентукки штатының Кейн Ридж қаласында өткен үлкен лагерь жиыны – Кейн Ридж жаңғыруы болды. Жозеф Смиттың әкесі, Жозеф Смит аға, Смиттың әкесі мен анасының әкелері сияқты бірнеше көріністер немесе армандар көргенін айтты. Нью-Йорк штатының батысындағы адамдар, сол кездегі Америка Құрама Штаттарының қалған бөлігі сияқты, халықтық діннің ықпалында болды. Жозеф Смит пен Оливер Каудеридің әкелері күрәбалық таяқтарды қолданған деген хабар бар, бірақ бұл ЛДС шіркеуінің мүшелеріне емес. Жозеф Смит өзінің алғашқы көрінісінен кейін қолданған көруші тастарды пайдаланды. Сол кездегі адамдар мұндай таяқтар мен тастарды судың жер астындағы көздерін табу, жоғалған заттарды іздеу, көмілген қазынаны немесе минералды кен орындарын табу, діни немесе сиқыршылық рәсімдерге қатысу, немесе рухтармен немесе періштелермен байланысу үшін әртүрлі мақсаттарда қолданды. 1830 жылдарға дейін мұндай құралдарды тіпті кәсіп ретінде пайдалану көптеген, бірақ барлық емес, адамдар тарапынан «құрметті және пайдалы жұмыс» деп есептелді. (Пальмира Геральді, 24 шілде, 1822 жыл).

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысына маңызды болған тағы бір туысқан діни ой – Қайта жаңғырту қозғалысы, оған негізінен Бартон В. Стоун (Кейн Ридж жаңғыруына қатысқан) және 1824 жылы Огайода Стоунға қосылған Александр Кэмпбелл әсер етті. Стоун мен Кэмпбелл христиан секталары арасындағы бөліну Исаның бастапқы үйретімдерінен үлкен жаңғырудан (немесе жолдан тайғандықтан) туындады деп сенді және Жаңа Өсиетте сипатталған тәжірибелерді «қайта жаңғырту» арқылы христиандықтың дұрыс принциптерін қайта орнатуға болады деп санады. Қайта жаңғыртушылар діни сектанттықты жоюға тырысты, тек бір ғана христиан шіркеуі болу керек екенін, оны «Мәсіх шіркеуі» деп атау керек екенін мәлімдеді. Осы қайта жаңғырту идеялары батыс шекарасында таралып жатқанда, Жозеф Смиттың отбасы Нью-Йорк штатының батысында тұрып, жергілікті жаңғырулардың көптеген жиындарына қатысты. Осы кезеңде аймақта христиандық жаңғырулар соншалықты көп болды, Нью-Йорк штатының батысындағы ең танымал жаңғырушы Чарльз Грандисон Финни кейіннен бұл аймақты «Күйіп кеткен аудан» деп атады. Белгілі шіркеулерден дін қызметкерлерінің жетіспеуіне байланысты, бұл аймақ діни жаңалықтарға, жаңа қозғалыстарға және діни коммунизм сияқты әлеуметтік тәжірибелерге ерекше ашық болды. Соңғы күндердің қасиеттілері әдетте бұл Қайта жаңғырту қозғалысы мен кеңінен таралған протестанттық реформацияны ажыратпайды, өйткені екеуі де Иса мен елшілердің үйреткен құндылықтары мен ілімдеріне оралуға тырысты. Алайда, көптеген Соңғы күндердің қасиеттілері тобы Құдайдың билікті де, ілімді де белсенді түрде қайта жаңғырту қажет деп санайды. Бірақ, олар «қайта жаңғырту» сөзін әртүрлі қолданғанына қарамастан, бұл қозғалыс Жозеф Смитті дінге қызығушылық танытуға итерген мәдениеттің маңызды бөлігі болды.

Масондық ықпал

Джозеф Смит және шіркеудің бірнеше негізін қалаушылары Фримасондық ұйымның мүшелері болды және 1842 жылдың наурыз айында Иллинойс штатының Науву қаласында ложаны құруға қатысты. Мормон ғибадатханасындағы құлшылық пен символика мен Фримасондық әңгімелер мен символдар арасында белгілі бір ортақтықтар бар. Қазіргі заманда Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (СДШ шіркеуі) Фримасондықпен СДШ шіркеуінің доктринасының сәйкестігіне қатысты ешқандай пікір білдірмейді.

Смиттің алғашқы көрінісі

Соңғы күндердің қасиеттілерінің көпшілігі мормонизмнің басталуын Жозеф Смиттің шамамен 1820 жылы үйіне жақын орманды жерде көрген бірінші көрінісімен байланыстырады. Осы көрініс туралы алғашқы айғақтар оны Исаны көру ретінде сипаттайды, онда оған оның күнәлары кешірілгені айтылды. Кейіннен келген толыққанды мәліметтерде Смитке барлық христиан діндері бұзылып кеткені және оның Иса мен Құдай Әкесін қоса, бірнеше көктегі жандарды көргені нақтыланды.

Періштелердің алғашқы сапарлары, Урим мен Туммим және Мормон кітабы

Смит періштелерге қатысты көптеген басқа да көріністерді де баяндады. Оның алғашқы келгендерінің бірі өзін Морони деп атаған нефиттік пайғамбар-жауынгер болды. Смит бұл періште оған көп рет пайда болды және оған пайғамбар-жауынгердің өлімінен бұрын тас қорапқа мөрленген ежелгі жазбалары бар, көмілген алтын тақташаларды қайдан табуға болатынын көрсетті, сонымен қатар басқа да артефакттарды көрсетті. Смиттің айтуынша, Алтын тақташалардағы жазбаларда ежелгі Америкада қоныстанған түрлі ұлттар туралы айтылған, және олардың қалай Иса тарапынан Жаңа Әлемге жетелеу алғаны, бірақ соңынан соғыстар мен жемқорлық арқасында христиандық иманды жоғалтқаны сипатталған. Алтын тақташаларды алғаннан кейін, Смит олардың аудармасын әйелі Эмма Хейл Смит және оның серіктестеріне, соның ішінде Мартин Харрис пен, аударманың көп бөлігі үшін Оливер Каудериге диктанттап жаза бастады. Смит бұл мәтінді Құдайдың сыйы мен күші арқылы, сондай-ақ Урим мен Туммим немесе көріп тұратын тас арқылы аударғанын айтты. Кейінгі мәліметтерге сәйкес, бұл кездесу харизматикалық оқиға болды, онда қауым мүшелері көріністер алды, пайғамбарлық айтты, тілдерде сөйледі, құдайға құлшына шулап мақтады және естен таныды (Джозеф Смит тарихы, 1839 жылғы нұсқасы). Сонымен қатар, шіркеу ресми түрде жалдамалы дін қызметкерлерін бекітті. Смит пен Каудери 1831 жылғы есебінде, олардың әрқайсысы "Иса Мәсіхтің елшісі, шіркеудің ақсақалы" ретінде бекітілгенін жазды. ("Мәсіх шіркеуінің мақалалары мен келісімдері", Пейнсвилл телеграфы, 19 сәуір 1831 жыл).

Огайодағы қозғалысы

Қозғалыстың көлемі Сидни Ригдон, бұрынғы Кэмпбеллик миссионері, Огайо штатының Батыс аймағындағы Жаңарушылардың бірнеше қауымын басқарғаннан кейін екі еседен астамға өсті, бұл оның жүздеген ізбасарларын мормондыққа келуге итерді. Сөз шебері Ригдон Смиттың өкілі болып тағайындалды және дереу қозғалыстың жетекшілерінің біріне айналды. 1831 жылы шіркеудің бас кеңсесі Огайо штатының Киртленд қаласында құрылды, ал Смит мүшелерін сол жерде немесе Миссури штатының Фар-Уэст қаласындағы шіркеудің екінші бекінісінде жиналуға шақырды (қараңыз төмен). Киртлендте орналасқан кезде шіркеу өзінің атын "Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуі" деп өзгертті және бірқатар жаңа доктриналар мен басшылық лауазымдарын қосты. 1831 жылы "Құдайға бағышталу заңы" деп аталатын қауымдық экономика құруға әрекет жасалды. Соңғы күндердің қасиеттілері діни қызметкерлікті жоғары, яғни Мәліксадық діни қызметкерлік лауазымдарын төмен, яғни Һарон діни қызметкерлік лауазымдарынан бөлу және Патриарх діни қызметкерлігін қайта жаңғырту арқылы түсіндірді. Сонымен қатар, Бірінші Президенттік, Жоғары Кеңес (кейін Сионның Жоғары Кеңесі ретінде кеңейтілді), Саяхатшы Жоғары Кеңес (немесе Он екі елшінің кворумы) және Аймақтық жоғары кеңестер (Жетісіншілер, патриархтар, бас діни қызметкерлер және епископтар) құрылды. Киртленд дәуірінде көптеген харизматикалық оқиғалар туралы хабарлар тарады, олардың көпшілігі періштелердің келуіне немесе тас арқылы Құдаймен байланысқа қатысты. Алайда, шіркеудің кейбір мүшелері Джозеф Смит алған аяндарға қайшы келетін аяндар алғанын мәлімдеді. Ол және бірнеше ізбасарлары бұл мәселе бойынша дұға етті, ал Джозеф бірнеше нақты рухани сыйлардың сипаттамасын, тек Джозеф Смит Пайғамбар ретінде ғана шіркеу үшін жаңа доктриналар мен өсиеттерді ала алатынын және барлық табиғаттан тыс тәжірибелер Құдайдан келмейтінін ескерткен бірқатар аяндарды жазды. Харизматикалық тәжірибені тәртіп пен тұрақтылықпен теңестіруге жасалған бұл күш-жігер Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының тұрақты ерекшелігіне айналды. Киртлендте қозғалыстың алғашқы ғибадатханасы да салынды. Соңғы күндердің қасиеттілері Киртленд ғибадатханасының бағышталуына байланысты мол рухани тәжірибелерді баяндады. Ғибадатхана Киртленд дәуіріндегі "тақталау", "аяқ жуу" және "салтанатты жиналыс" сияқты ғибадатханалық рәсімдермен байланысты болды. Сондай-ақ, бұл қозғалыста ғибадатханада жиналатын "Пайғамбарлар мектебі" құрылды. Киртлендте Смит көптеген аяндарды, соның ішінде "Даналық сөзі" туралы хабарлады. Ол Мысыр папирусынан кітаптар тапты, олардың Бібліялық атаулар Авраам мен Иосиптің жазбаларын қамтитынын айтты. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Смит көп әйелге үйлену доктринасын алғаш рет 1833 жылы Фанни Алгерге үйленгенде Киртлендте бастады. 1837 жылы Смит пен Ригдон "анти-банк" құрды, оны Киртленд қауіпсіздік қоғамы деп атады. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Киртлендтегі 300-ге жуық мүше, соның ішінде шіркеу басшылығының үштен бірі көңілі қалды. Нәтижесінде қозғалыстың алғашқы ірі жарылысы болды. Смиттің бұрынғы хатшысы Уоррен Периш басқаратын жаңа ұйым, Мартин Харрис және басқалармен бірге Киртлендтегі шіркеуді бақылау үшін күресті. Алғашқы "Мәсіх шіркеуі" атауын қайта орнатып, бұл "жаңартылған Соңғы күндердің қасиеттілері" ғибадатхананы иеленді және Смит пен Ригдонды қауымнан шығарды. Смит пен Ригдон Миссуриге көшіп барды, ал соңынан жүздеген адал жандар "Киртленд лагері" деп аталатын саяхатқа барды.

The movement more than doubled in size with the conversion of Sidney Rigdon, a former Campbellite minister, who led several congregations of Restorationists in Ohio's Western Reserve area, causing hundreds of his adherents to follow him into Mormonism. A fiery orator, Rigdon was called to be Smith's spokesman, and immediately became one of the movement's leaders. By 1831 the church's headquarters were established in Kirtland, Ohio, and Smith urged the membership to gather there or to a second outpost of the church in Far West, Missouri (see below). While based in Kirtland, the church changed its name to the "Church of the Latter Day Saints", and added a number of new doctrines and leadership offices. An attempt to establish a communitarian economy known as the "Law of Consecration" was established in 1831. The Latter Day Saint understanding of the priesthood was elaborated by the separation of the higher or Melchizedek Priesthood offices from the lesser or Aaronic Priesthood offices and by the restoration of the Patriarchal Priesthood. Also established were the First Presidency, the High Council—later elaborated as the High Council of Zion, the Travelling High Council (or Quorum of the Twelve) and Stake high councils—Seventies, patriarchs, high priests, and bishops. During the Kirtland era, many charismatic experiences were reported, many involving visitations of angels or communication from God through stones. However, some Church members claimed to receive revelations that contradicted those received by Joseph Smith. He and several followers prayed about the issue, and Joseph recorded a series of revelations, which included a description of several real spiritual gifts, a statement that only Joseph Smith, as the Prophet, could receive new doctrines and commandments for the Church, and a warning that not all supernatural experiences come from God. This effort to balance charismatic experience with order and stability became a lasting characteristic of the Latter Day Saint Movement. Kirtland also was the site of the construction of the movement's first temple. Latter Day Saints reported a great outpouring of spiritual experiences in connection with the Kirtland Temple's dedication. The temple was associated with the Kirtland era "endowment", and with the temple ceremonies of "foot washing" and "solemn assembly." The movement also established the "School of the Prophets" which met in the temple. At Kirtland, Smith reported many revelations including the "Word of Wisdom"—advocating temperance and dietary restrictions. He acquired Egyptian papyrus scrolls which he said contained the writings of the Biblical patriarchs Abraham and Joseph. According to some reports, it was in Kirtland that Smith first began to practice the doctrine of plural marriage when he married Fanny Alger as his first plural wife in 1833. In 1837 Smith and Rigdon founded an "anti bank" called the Kirtland Safety Society. When it failed, some 300 of the Kirtland membership became disillusioned, including a third of the church leadership. The result was the movement's first major schism. A new organization led by Smith's former secretary, Warren Parish, along with Martin Harris and others, vied for control of the church in Kirtland. Re establishing the original "Church of Christ" name, these "reformed Latter Day Saints" took possession of the temple and excommunicated Smith and Rigdon. Smith and Rigdon relocated to Missouri and were followed there by hundreds of loyalists in a trek known as the "Kirtland Camp."

Миссуридегі қозғалыстар

Киркесі Киртлендке жиналғанда, екінші жиналыс орны 900 миль қашықтықта, шекарадағы Джексон округінде, Миссуриде құрылды. Жозеф Смит соңғы күндердің қасиеттілеріне Иеміздің екінші келуіне жол дайындауға тиісті екендерін білдірді, «Мен келетін уақыт жақын» (Құдайдың заңдары мен келісімдері 34:6,7). Ол сондай-ақ Сион қаласының «орталық орны» Джексон округіндегі Индепенденс қаласының жанында болады деп білдірді (Құдайдың заңдары мен келісімдері 57:3). Соңғы күндердің қасиеттілері 1831 жылы Сион қаласын «салу» үшін бұл аймақты қоныстандыра бастады. Қоныстану жылдам болды, ал мормон емес тұрғындар округтің саяси бақылауын соңғы күндердің қасиеттілеріне жоғалтудан қорқынышты. 1833 жылдың қазан айында мормон емес жасақшылар мормондарды округтен қуғынға шығарып алды. Үйлері мен мүліктерінен айырылған соңғы күндердің қасиеттілері уақытша Джексон округінің маңында, әсіресе Клей округінде қоныстанды. Жылдар өтті, мормондар сотқа шағым түсіргеніне қарамастан, Джексон округіндегі мормон еместер мормондардың қайта оралуына рұқсат бермеді. Осы аралықта, мормондыққа жаңадан келгендер Миссуриге көшіп келіп, Клей округінде қоныстанды. 1836 жылы Миссури заң шығарушы органы мормондық қоныстану үшін арнайы Калдвелл округін құрды, және шіркеудің Миссуридегі филиалдары Фар-Вест қалашығын орталық етіп жиналды.

Қауымның бас кеңсесі Фар-Уэст қаласында құрылды

1838 жылы Джозеф Смит, Сидни Ригдон және олардың адал жақтастары Киртлендтегі бұрынғы шіркеу штаб-пәтерінен кетіп, Миссури штатының Фар-Вест қаласына көшіп барды. Ұзаққа созылмаған басшылық күресінің нәтижесінде шіркеудің Миссури бөлімінің бұрынғы басшылары, мысалы Дэвид Уитмер, Оливер Каудери, Уильям Уайнс Фелпс және тағы басқалары қауымнан шығарылды. Бірнеше жыл өткен соң, осы "зияратшылар" тобының көпшілігі Уитмерит бөлінісінен кейін Соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының бір бөлігіне айналды. Шіркеу штаб-пәтері Фар-Вест қаласында орналасқан кезде Смит шіркеудің атын "Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі" деп өзгерткен және "ондықтан тұратын заңды" енгізген аяндарды жариялады. Шіркеу Калдвелл және оның төңірегіндегі округтерге жаңа елді мекендер құра бастағанда, мормон емес қоныс аударушылармен келіспеушіліктер туды. Бұл жағдай 1838 жылғы Мормон соғысы деп аталатын қақтығысқа ұласты. Шіркеудің жауынгерлік көзқарасы кейбір басшыларды, соның ішінде Он екі елшінің кворумының президенті Томас Б. Маршты Смит пен Ригдоннан алшақтатуға себеп болды. Бұл тағы бір бөлініске әкеп соқты, нәтижесінде Джордж М. Хинкл Иса Мәсіхтің шіркеуін, Келіншекті, Қошқардың әйелін құрды, ол Колдуэлл округі ополчениесінің мормон командирі болған. Соғыстың салдарынан 2500 Миссури ополчение әскері мормондық "қозғалысты" басу үшін шақырылды. Смит және басқа шіркеу басшылары Миссури штатының Либерти қаласында тұтқындалды, ал Соңғы күнгі қасиеттілердің көпшілігі мүлкінен айырылып, штаттан қуылды.

Иллинойстағы қозғалысы

Иллинойстағы соңғы күнгі қасиеттілерге жанашырлық танытқан мормон емес адамдардың көмегімен 1839 жылдың көктемінде қашқындылар қайта топтасып, Наувоода жаңа бас штаб құра бастады. Смит және басқа да көшбасшылар бірнеше ай бойы қатал күтімнен кейін Миссури билігінен қашуға рұқсат алды және 1839 жылдың сәуірінде қозғалыстың негізгі бөлігіне қосылды. 1841 жылы Киртлендте қалған ғибадатханадан гөрі әлдеқайда әсем жаңа ғибадатхананың құрылысы басталды. Наувоо қалалық хартасы тәуелсіз қалалық соттарды, университет негізін қалауды және «Наувоо легионы» деп аталатын әскери жасақты құруға рұқсат берді. Бұл және басқа да институттар соңғы күнгі қасиеттілерге айтарлықтай дербестік берді. Наувоода Джозеф Смиттың қозғалысқа қатысты көзқарасы толыққанды дамыды, соның ішінде мормонизмнің кейбір даулы тәжірибелері де осы жерде пайда болды. Смит осы жерде өлгендер үшін крещение рәсімін, қайта крещение рәсімін, Наувоо дәуіріндегі дайындықты және екінші майлау рәсімін енгізді. Одан әрі, ол шіркеудің жаңа ішкі кеңесін құрды, онда ерлер мен әйелдер болып, оны «Майланған кворум» деп атады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Смит өзі көп әйел алуды жасырын түрде біраз уақыттан бері тәжірибелеп жүрген болса да, Наувоода ол басқа көшбасшыларға осы доктринаны үйретуді бастады. 1844 жылдың наурыз айында Уильям Лоудың айтуынша, Смит «Королдік кеңесі» деп аталатын шіркеудің құпия кеңесін ұйымдастырды. Бұл кеңестің іс-әрекеттеріне көп әйел алудан басқа, Джозеф Смитты «Пайғамбар, Құдайдың шақырулы және Патша» деп жариялау кірді. Бұл құпиялар «Наувоо Экспозитор» атты газетте жариялануы мүмкін деген қорқыныш болды. Смит қала әкімі және қалалық сот төрағасы ретінде газетті «қоғамдық зиян» деп жариялап, баспаны жоюға бұйрық берді.

Джозеф Смиттің өлімі

Соңғы күндердің қасиеттілері көп жиналған сайын, олар мормондық блоктық дауыс беру теократияға алып келеді деп күдіктенген көршілерінің қарсылығына тап болды. 1840 жылдардың ортасына қарай Хэнкок округының көптеген мормон еместері мормонның саяси билігінің өсуі, коммерциялық бәсекелестік және сол кездегі діни қоғамдастықта ең болмағанда екі элементті қабылдау қиын болған жаңа дінмен қорқынышқа бірікті. Біріншіден, Соңғы күндердің қасиеттілерінің Құдайдың мәніне қатысты дәстүрлі протестанттардан өзгеше көзқарасы болды; екіншіден, жаңа аян туралы талаптар, сондай-ақ жаңа кітаптардың пайда болуы Киелі кітаптың канонын кеңейтті. Смиттың "Экспозиторды" жойғаны осы қорқыныштарды одан әрі күшейте түсті және Иллинойс штатындағы мормон емес тұрғындар оны тұтқындауды талап ете бастады. Смит Карфаген округінің орталығына қамауға алынғанда, Иллинойс губернаторы Томас Форд жалғыз бейтарап жергілікті милиция бөлімін өзімен бірге алып, түрмеден кетті. Түрмеде тек екі күзетші және мормонға қарсы милиция жасағы болғандықтан, таратылған милиция жасақтарынан құралған "Карфагеннің сұрлары" тобы қарсылықсыз шабуыл жасады. Жүсіп және оның інісі Хайрум қаза тапты. Бұл қылмыс үшін сотталғандардың барлығы прокурордың қорытынды сөзінде мемлекеттік куәгерлердің көрсетпелерін күрт жоққа шығарғаннан кейін ақталды.

Алдағы шиеленістер және "Иллинойстағы мормон соғысы"

Ригдонның қашып кетуімен Янг және Он екі елшінің көпшілігі Науводағы шіркеу басқармасын өз қолына алды. Джозеф Смиттің соңғы тірі қалған ағасы Уильяммен болған қақтығыс Смит отбасының қалған мүшелерінің Он екі елшіден бөлінуіне себеп болды. Көптеген адамдар (бірақ барлығы емес) бастапқыда Стрэнгтің соңынан ерді, бірақ кейіннен барлығы Стрэнгтің ұйымынан шығып, 1860-шы жылдардың басында Джозеф Смиттің үлкен ұлы Жозеф Смит III-тің төңірегінде біріккен, Іса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуін қайта құрды. Осы уақытта Наувода мормондар мен мормон еместер арасындағы қақтығыс "Иллинойстағы мормон соғысы" деп аталатын жағдайға ұласты. Сыртқы аймақтарда тұратын соңғы күнгі қасиеттілер үйлерінен қуылды және Наувоға қорғану үшін жиналды. Иллинойс штатының заң шығарушы органы Наувоның жарғысын жоюға дауыс берді, ал қала заңсыз түрде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Осы кезде Наувоның халқы ең жоғары деңгейге жетті; онда 12 000-ға жуық тұрғын (және бірнеше ірі қала маңы) болған болуы мүмкін, бұл 1845 жылы халқы шамамен 15 000 болған Чикаго, Иллинойс және оның қала маңымен теңесе алады. Алайда, 1845 жылдың соңында бейбітшілікке қол жеткізу мүмкін емес екені анық болды, сондықтан Янг пен Он екі елші соңғы күнгі қасиеттілер қаладан кетуге дайындалу үшін бітімге келді. 1845-46 жылдардың қысында Ұлы жазық арқылы мормондық көшпенділікке қатысты ауқымды дайындықтар жүргізілді.

Негізгі бөлімдер

Соңғы күндердің қасиеттілерінің ең үлкен тобы он екі елшінің тоғызының батысқа қарай жорығына ілесіп, 1846 жылы Небраска штатындағы Винтер-Квартерс бекетін құрып, 1847 жылы Тұз көл аңғарына кірді. Ұлы аймаққа алғашқы қонысын орнатып, Янг Қысқы бекетке оралды және 1847 жылдың желтоқсанында шіркеудің өзінің фракциясын қайта ұйымдастырып, жаңа Бірінші Президенттіктің басшысы ретінде бекітті. Бұл қайта ұйымдастыру қосымша бөліністерге әкелді, соның ішінде Альфей Катлермен және Мәсіх шіркеуі (Катлерит) деп белгілі болған ұйыммен, сондай-ақ Лайман Уайттың Техастағы Зодиактағы тобымен қарым-қатынастың үзілуіне себеп болды. Янгтың ұйымы, LDS Church, штаб-пәтері Солт-Лейк-Ситиде (Юта штаты) орналасқан. (Ақырғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің тарихына қараңыз). Сидни Ригдонның шіркеуінің көп бөлігі 1847 жылға қарай тарап кетті, бірақ адалдарының бір бөлігі 1862 жылы Уильям Бикертон басшылығымен Иса Мәсіх шіркеуі ретінде қайта құрылды. Джеймс Дж. Стрэнгтің Воридегі шіркеуі 1849 жылы бұрынғы жақтасы Аарон Смит бастаған маңызды бөлініске ұшырады. Стрэнгтің 1856 жылы қазасынан кейін, қалған мүшелерінің көпшілігі Соңғы күндердің қасиеттілері (Стренгит) Иса Мәсіх шіркеуінен алшақтады, бірақ аз ғана топ адал қалды. Девид Уитмер, Джеймс Коллин Брюстер, Джеймс Эммет, Гладден Бишоп, Уильям Смит және Чарльз Б. Томпсон сияқты басқа да басшылар шектеулі жақтастары бар шіркеу ұйымдарын құрды. Джозеф Смиттың отбасы – оның ішінде жесірі Эмма Хейл Смит және оның балалары – Соңғы күндердің қасиеттілерінің көпшілігі Наувоодан кеткеннен кейін қаладан кетуге асықпады. 1860 жылы Смит ұлдарының үлкені, Жозеф Смит III, Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуінің «жаңа ұйымының» Пайғамбары/Президенті ретінде өз орнын алу туралы аян алғанын мәлімдеді. Бұл топ Орта Батыстағы Соңғы күндердің қасиеттілерінің әртүрлі топтарының қалдықтарын біріктіріп, Иса Мәсіхтің Соңғы күндердің қасиеттілерінің қайта ұйымдастырылған шіркеуін құрды, қазір Мәсіх қауымы деп аталады. Бұл Соңғы күндердің қасиеттілерінің екінші ірі тобы болып қала береді, штаб-пәтері Миссури штатының Тәуелсіздіктегі бастапқы ғибадатхананың бір бөлігінде орналасқан. Басқалары тәуелсіз күйде қалды, ал 1863 жылы Иллинойс пен Индианадан Соңғы күндердің қасиеттілерінің тобы Гранвилл Хедриктің басшылығымен бірігіп, қозғалыстың бастапқы ұйымының атын «Мәсіх шіркеуі» деп қайта алды. Бұл топ «Сионды қайтару» үшін Индипенденс, Миссури штатына оралған Соңғы күндердің қасиеттілерінің алғашқы тобы болды. Олар қазір түпнұсқа ғибадатхананың бір бөлігінде орналасқан және Мәсіх шіркеуі (Иерусалим ғибадатханасы) ретінде танылады.

The largest group of Latter Day Saints followed nine of the Twelve Apostles west, establishing a way station at Winter Quarters, Nebraska in 1846, and entering Salt Lake Valley in 1847. Having planted this initial colony in the Great Basin, Young returned to Winter Quarters and in December 1847 reorganized his faction of the church, establishing himself as the head of a new First Presidency. This reorganization led to additional schisms, including the break with Alpheus Cutler and what became the Church of Christ (Cutlerite) as well as Lyman Wight's group in Zodiac, Texas. Young's organization today, the LDS Church, is headquartered in Salt Lake City, Utah. (See History of The Church of Jesus Christ of Latter day Saints.) The bulk of Sidney Rigdon's church had dissolved by 1847, but some loyalists reorganized as The Church of Jesus Christ under the leadership of William Bickerton in 1862. James J. Strang's church in Voree suffered a significant schism in 1849, led by former follower Aaron Smith. After Strang's 1856 assassination, much of the remaining membership fell away from the Church of Jesus Christ of Latter Day Saints (Strangite), but a small following remained loyal. Other leaders, including David Whitmer, James Collin Brewster, James Emmett, Gladden Bishop, William Smith, and Charles B. Thompson also established church organizations that had limited followings. Joseph Smith's family—including his widow, Emma Hale Smith, and her children—continued to live in Nauvoo after the departure of the majority of the Latter Day Saints. In 1860, the eldest of the Smith sons, Joseph Smith III, said he received a revelation to take his place as Prophet/President of a "New Organization" of the Latter Day Saint church. This group had gathered together many of the remnants of the various Midwestern Latter Day Saint groups into the Reorganized Church of Jesus Christ of Latter Day Saints, now called the Community of Christ. This has continued to be the second largest Latter Day Saint group, with headquarters on a portion of the original Temple Lot in Independence, Missouri. Others remained unaffiliated, however, and in 1863 a group of Latter Day Saints from Illinois and Indiana united under the leadership of Granville Hedrick and reclaimed the name of the movement's original organization, the "Church of Christ." This group was the first group of Latter Day Saints to return to Independence, Missouri, to "redeem Zion." They are now headquartered on portion of the original Temple Lot there and are known as the Church of Christ (Temple Lot).

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Миллиондаған мүшесі бар, секталардың ең ірісі – ЛДС шіркеуін Бригам Янгтың ізбасарлары басқарады. Янг 1847 жылы Бірінші Президенттікті қайта ұйымдастырды, содан бері Бірінші Президенттік және Он екі Апостолдың Кворумы бірдей тәртіппен жалғасып келеді: Пайғамбар қайтыс болғанда, ең үлкен Апостол ЛДС шіркеуінің басшысы болады. 2018 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, Рассел М. Нельсон шіркеу президенті. Басқа нәрселермен қатар, ЛДС шіркеуі дүние жүзіндегі миссионерлік және гуманитарлық жұмысымен танымал.

Мәсіхтің қауымы

Мәсіхтің қауымы, 2001 жылға дейін Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіхтің қайта ұйымдастырылған шіркеуі (RLDS) деп белгілі болған, 250,000-нан астам мүшесі бар екінші ірі топ. Жозеф Смиттің ұрпақтары Уоллес Б. Смит ХХІ ғасырдың басында зейнеткерлікке шыққанға дейін Пайғамбар және Президент ретінде қызмет етіп келді. Бүгінде шіркеуге Жозеф Смитпен туыстық байланысы жоқ Президент/Пайғамбар Стивен М. Визи басшылық етеді. Мәсіхтің қауымы ілім тұрғысынан негізгі протестантизммен салыстырмалы түрде жақын болғанымен, Мормон кітабына және ашық қасиетті жазбаларға сенеді, сондай-ақ бейбітшілік орнату және осы сияқты ізгіліктерге ерекше мән береді. Мәсіхтің қауымы 1985 жылдан бері әйелдерді діни лауазымдарға бекітеді және 1994 жылы Миссури штатындағы Индепенденс қаласында ғибадатхананы пайдалануға берді.

Кішігірім топтар

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының тағы да бірнеше маңызды кіші топтары бар: Миссури штатының Индипенденс қаласындағы Temple Lot-қа иелік ететін Мәсіх шіркеуі (Temple Lot); Джозеф Смиттың Елу кеңесінің мүшесі құрған Иса Мәсіх шіркеуі (Катлерит); 1844 жылы Джеймс Дж. Странг құрған Соңғы күндердің қасиеттілері Иса Мәсіх шіркеуі (Странгит); Сидни Ригдонның ізбасарлары 1860 жылдардың басында құрған Иса Мәсіх шіркеуі (Бикертонит) (қазір үшінші ірі Соңғы күндердің қасиеттілері діні); 1940 жылдары Иоанн Крестительден аян алатынын мәлімдеген адам құрған Ілияс туралы хабарламасы бар Мәсіх шіркеуі; және 1984 жылы Мәсіх қауымы әйелдерді дін қызметкерлеріне тағайындауды бастағанда, одан бөлініп шыққан Қалпына келтіру тармақтары. Бұған қоса, тағы да бірнеше Соңғы күндердің қасиеттілері фракциялары бар, олардың кейбіреулері әлі де көп әйел алуды практикалайды.

Иса Мәсіх

Соңғы күндердің қасиеттілері Иса Мәсіхке Құдайдың Ұлы және әлемнің Құтқарушысы мен Азат етушісі ретінде ортақ негізгі сенімде. Олар Оның құрбандығын құтқарылудың жалғыз жолы деп қабылдайды. Бұл қозғалыстың діни түсінігі бойынша, осы мәселе – кітаптардың басты хабары.

Аян және жазба

Соңғы күндердің қасиеттілері көбінесе ашық канон ұстанады. Әр түрлі секталар әртүрлі аяндарға сенсе де, Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының орталық идеясы – Құдайдың шіркеуге әрқашан айтары бар, себебі шіркеудің жағдайы үнемі өзгеріп тұрады. Соңғы күндердің қасиеттілері Киелі кітапқа және басқа да ежелгі кітаптарға сенеді. Дегенмен, қазіргі пайғамбар көбінесе аянның маңыздырақ көзі саналады, өйткені ол Құдайдан заманауи (және, осылайша, өзектірек) нұсқаулар алады.

Діни қызметкерлердің билігі

Соңғы күндердің қасиеттілері секталарының көпшілігі, шомылдыру рәсімін өткізу, Киелі Рух сыйлығын беру немесе Раббының кешкі асы (немесе қасиетті тағам) беру үшін Иса Мәсіхтен алынған билік қажет деп санайды. Осы діни билік Жозеф Смит пен Оливер Каудери Петір, Жақып және Жоханнаннан Мәліксадық діни билікті алған күнге дейін жетеді, ал олар бұл билікті тікелей Исадан алған.

Сион

Джозеф Смиттың алғашқы аяндарының көптегені, соңғы күндердің қасиеттілері Сионды, жаңа Иерусалимді, Джексон округінде орналасқан діни утопияны салар болады деп болжады. Пайғамбар өзінің ізбасарларын осы мақсатқа барлық мүлкін жұмсауға шақырды. Бірақ, олар барлық мүлкін қоғамға ерікті түрде беріп, тең бөлісуге уәде берген Тәңірге бағыштау заңын орындамағандықтан, Джозеф Смит Құдай Сионды адамдар дайын болған кезде кейін құратынын аян етті. Мәсіхтің қауымы мен ЛДС шіркеуі Сионды, негізінен Иса Мәсіхке бағытталған қоғамдық өмір салты ретінде түсінеді, бірақ көптеген адамдар олар дайын болғанда Сионның нақты қаласын да сала алады деп сендіреді.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Леонард Дж. Аррингтон мен Дэвис Битон, Мормондық тәжірибе: Соңғы күнгі қасиеттілер тарихы (Урбана: 1992). Ричард П. Говард, Шіркеу жылдар бойы (Herald House: 1992). Даллин Х. Оукс және Марвин С. Хилл, "Карфаген қастандығы" (Иллинойс университеті баспасы).

Тарихнама

Тернер, Джон Г. (2014 жылғы сәуір). "Жай ғана қызығушылық емес: мормонизм және қазіргі заманғы ғылым". Дін журналы 94(2) 229–241 беттер.