Кіріспе

Анелидтердің құрттар тобын қамтитын субкласы Олигохета (,/ɒ//l//ɪ//ɡ//ə/'/k//iː//t//ə//, // //ɡ//oʊ// /) – көптеген су және құрлық құрттарының, соның ішінде әртүрлі жер құрттарының құрамындағы жұмсақ денелі жануарлардың субкласы. Нақтырақ айтқанда, олигохеттерге құрлықтағы ірі құрттар (мегадрильдер), олардың кейбіреулері жартылай сулы немесе толық сулы түрлері, сондай-ақ тұщы су және жартылай құрлықта тіршілік ететін ұсақ құрттар (микродрильдер) кіреді, оның ішінде түтік құрттары, құрттар және мұз құрттары (Enchytraeidae), қара құрттар (Lumbriculidae) және бірнеше теңіз құрттары бар. Шамамен 10 000 түрі бар Олигохеталар – анелидтердің шамамен жартысын құрайды. Бұл құрттардың дене сыртына шашыраңқы түкшелер (хаеталар) немесе "қылшықтар" азырақ орналасқан, ал полихеттерден айырмашылығы – параподиялары жоқ.

Түрлілігі

Олигохеттер - жақсы сегменттелген құрттар, олардың көпшілігі гидроскелет ретінде пайдаланылатын кең дене қуысына (коэлом) ие. Олардың ұзындығы бірнеше миллиметрден бастап, гигант Гиппсленд жер құрты (Megascolides australis) және Меконг құрты (Amynthas mekongianus) сияқты "гигант" түрлерге дейін жетеді. Құрлықтағы олигохеттер әдетте жер құрттары деп аталады және топыраққа қазылып кіреді. Көптеген түрлері бар төрт негізгі тұқымдас – Glossoscolecidae, Lumbricidae, Megascolecidae және Moniligastridae. Жер құрттары шөлдерден басқа әлемнің барлық бөліктерінде кездеседі. Олар ылғалды ортаны қажет етеді, ал ірі түрлері бірнеше метрге (ярдқа) дейін жететін қуыстар жасайды, ал жас және кіші түрлер топырақтың жоғарғы бірнеше сантиметрімен шектеледі. Гумусты және қышқыл топырақтарда ең көп саны табылған. Аз ғана түрлері ағаштарда, ылғалды мүктер арасында және жапырақ қойнауларында жиналатын қалдықтарда кездеседі; ал кейбіреулері бромелиялардың розеткаларында мекендейді.

Ішкі анатомия

Олигохеталардың көпшілігі детритпен қоректенеді, бірақ кейбір туыстар, мысалы, Agriodrilus және Phagodrilus сияқты, тоңқандайлар болып табылады. Ас қорыту жолы негізінен дене бойымен созылатын түтік тәрізді, бірақ ауыз қуысының тікелей артында қуатты бұлшық етті жұтқыншақ орналасқан. Көптеген түрлерде жұтқыншақ құртқа тамақты соруға көмектеседі, ал көптеген су ортасында тіршілік ететін түрлерде оны кері бұрып, сору кезінде тамаққа сорғыш сияқты жапсырып алады. Ас қорыту жолының қалған бөлігінде тамақты сақтау үшін қап және оны ұнтақтау үшін тоқпан бар болуы мүмкін, бірақ бұл барлық түрлерге тән емес. Қазанкеш ішектің ішінде "кальций бездері" орналасқан, олар сіңірілмейтін кальций карбонатын ішекке бөліп шығару арқылы кальций тепе-теңдігін сақтайды. Ішек пен дорсальды қан тамырының айналасында сарғыш хлорагоген жасушалары толып, омыртқалы жануарлардың бауырына ұқсас функция атқаратын тінді құрайды. Осы жасушалардың бір бөлігі дене қуысында еркін жүзеді және олар "элеоциттер" деп аталады.

Жылжыну

Жер құрттарының қозғалысы мен топыраққа көмілуі перистальтика арқылы жүзеге асырылады, яғни дөңгелек және бойлық бұлшық еттердің жиырылуы мен босаңсуының кезектесуімен. Алға жылжу үшін құрттың алдыңғы бөлігі дөңгелек бұлшық еттердің жиырылуымен созылады, ал одан кейінгі бөлігі бойлық бұлшық еттердің жиырылуымен қысқарады және жуандайды. Содан кейін алдыңғы дөңгелек бұлшық еттері босаңсып, құрт бойымен артқа қарай дөңгелек жиырылу толқыны жүреді. Топыраққа көмілу құрттың алдыңғы ұшын жарыққа енгізу және денесін кеңейту арқылы кеңістікті кеңейту арқылы жүзеге асырылады. Бұл процесте үлкен мөлшерде топырақ жұтылады. Ол ішек арқылы өтетін кезде шырышпен араласады, бұл туннель қабырғаларын жабу үшін және қабырғалық қабықшаны құру үшін қолданылады. Артық материал жер бетіне шығарылып, фекальді құйманы құрайды. Құрылыс екі кіреберісі және бірнеше тік және көлденең туннельдерге ие болуы мүмкін. Ұрпақтың дамуы екі топ арасында да әртүрлі. Полихеттердің жұмыртқалары теңізге жұмыртқаланады, онда олар планктонның бір бөлігі ретінде таралатын трохофорлық дернәсілдерге айналады, ал олигохеттердің сары жұмыртқалары дернәсіл сатысынан өтетін болмайды және кокон ішінде тікелей жас құрттарға айналады. Протосколекс деген ат АҚШ-тың Кентукки штатындағы Жоғарғы Ордовик кезеңінде табылған, қылшықтары жоқ сегменттелген құрттардың туысына берілген. Осы туысқа жататын тағы бір түр Англияның Херефордшир округінде табылды, бірақ бұл құрттардың шынымен олигохеттер екені әлі белгісіз. Стивенсон 1930 жылы олигохеттердің ортақ ата-бабасы примитивті сулықтар отбасына жататын Lumbriculidae туысынан шыққан деп болжады. Глоссосколецидтер, Хормогастридтер, Лумбрицидтер және Микрохэтидтер сияқты көбірек дамыған отбасылар басқа отбасыларға қарағанда кейінірек пайда болған болуы мүмкін. Жаңа аумақтарды мекендеу және үстемдік ету қабілетінің арқасында Лумбрицидтер адамдармен бірге бүкіл әлемге таралып, жер құрттарының көптеген жергілікті түрлерін ығыстырды. Ертедегі, бірақ қазір ескірген жіктеу жүйесінде олигохеттер "Мегадрили" – ірі құрлықтық түрлер және "Микродрили" – кішкентай, көбінесе сулы түрлер деп бөлінген.