Кіріспе

Fantasound дыбысты көшіру жүйесі — Уолт Дисней студиясы мен RCA инженерлері Уолт Диснейдің «Фантазия» анимациялық фильмі үшін, стереода шығарылған алғашқы коммерциялық фильм үшін әзірлеген дыбысты көшіру жүйесі.

Шығу тегі

Уолт Диснейдің Микки Маус мультфильмінің кейіпкері 1930 жылдардың ортасында танымалдылығын жоғалтты. Дисней 1936 жылы Миккиді Пауль Дюкастың "Солдат шәкірті" музыкасына қойылған, анимациялық "Сыпайы симфониялар" сериясының күрделірек түрі – "Солдат шәкірті" арқылы қайта оятуды жоспарлады. Ал бір жыл өткен соң көп арналы дыбысты тікелей эфирде, қашықтықтан көрсетуді ұйымдастырды.

Сиқыршының шәкірті

1938 жылдың қаңтар айында 100-ден астам музыкант Калифорниядағы Калвер студиясында тоғыз минуттық Дуканың шығармасын жазу үшін жиналды. Жоспар – дыбыс арналарын бөліп, музыканың динамикалық тепе-теңдігін көбейту кезінде реттеуге мүмкіндік беретін көпжолғы жазуды жасау еді. Реверберацияны арттыру үшін сахнаның акустикалық жағынан өзгертілді, оркестрдің бөлімдерін бөлетін бес жұптық фанералық қабырғалар орнатылды, осылайша әлемдегі алғашқы баффлдар жасалды. Жазу жақсы болғанымен, жылдамдықты бақылау үшін кеңінен қолданылған құлаққаптар мен метрономдардың болмауы музыканттардың басқа аспаптарды анық естімейтініне себеп болды, бұл шығарманың темпіне әсер етті. Төмен жиілікті дыбыстарды бөлуді дұрыс бақылау музыканы ойнату кезінде қосымша қиындық тудырды. Осы процесс басталды. Culver Studios-тағы ойнатудан естіген бай дыбысқа ғашы болған Дисней, сол кездегі стандартты дыбыс жүйелері Fantasia үшін қалаған тәжірибеге жеткіліксіз екенін сезінді. "Біз экран артындағы бір динамиктен шығатын музыканың жұқа, сыңғырлап, тартымсыз естілетінін білеміз. Біз осындай керемет шедеврлерді осылай жеткізіп, көрермендердің өздерін Стоковскиймен бірге дирижерлік тақтада тұрғандай сезінуін қаладық", - деді ол. Мақсаты – театрдағы толық симфониялық оркестрдің қалыпты дыбыс диапазоны мен акустикалық қуатын қайта жасау еді. "Солдат шәкірті" шығармасын жазу үшін қолданылған орналасқан жабдықтарды тастап, оркестрдің айналасына орналастырылған микрофондар музыканы сегіз оптикалық жазғышқа жіберді, олар залдың жертөлесінде орналасқан. Академия ағаштан салынғандықтан, өрт қаупін болдырмау үшін бірнеше қауіпсіздік шаралары қабылданды. Залдағы шикі нитрат пленкасының мөлшері 18 рулоннан аспауы керек еді, ал залдың сыртындағы фильм жеткізу машинасы жеткілікті мөлшерде пленка сақтауға арналған қоймаға айналдырылды. Алты арна оркестрдің әртүрлі бөлімдерін жазды – виолончель мен бас, скрипка, альт, духовые аспаптар, медные аспаптар және литавралар, ал жетінші арна алғашқы алты арнаның қосындысын, сегізінші арна болса оркестрдің жалпы дыбысын алыстан жазды. Әрбір микрофон орталық коммутациялық панельге қосылды, онда оператор ноталарды оқып, пайдаланбаған микрофондарды өшіріп, шу мен ағып кетуді азайтуға тырысты. Жертөледегі инженерлер дыбысты араластыру үшін құлаққаптарды, деңгей көрсеткіштері үшін катодтық осциллоскоптарды пайдаланды, ал алыстағы оркестр дыбысын жазғандар мүйіз тәрізді мониторларды қолданды. 42 күндік жазба сеанстарында 90 шақырымнан астам дыбыс жазылды. Дамытудан кейін фильм Калифорниядағы Бурбанктегі Дисней студиясына жіберілді, онда мастерлеуге дейін тон мен басқа да түзетулер енгізілді. Дисней студиясының бас аудиоинженері Уильям Э. Гаритидің басшылығымен техниктер Fantasound деп аталған көп арналы жаңғырту жүйесін жасады, бұл жаңа үлгі боларлық дыбыс жүйесі еді. Бірінші міндет – дыбыстың көршілес динамиктер арқылы "қозғалуы" иллюзиясын жасау еді. Шамамен 20 фут қашықтықта екі динамик орналастырылса, "қозғалатын" дыбыс эффектін жасауға болады, бірақ бұл эффектті қарапайым дыбыс көлемін басқару арқылы қол жеткізе алмайсыз. Бұл мәселе "пан-пот" (панорамалық потенциометр) деп аталатын үш контурлы дифференциалдық түйіспе желісімен шешілді, ол сол, орта және оң динамиктерді пайдаланып, дыбыстың бірте-бірте жылжуына мүмкіндік берді. Екінші мәселе – динамикалық диапазон, ең қатты және ең тыныш дыбыстар арасындағы айырмашылық. Сол кездегі стандартты кино дыбыс таспаларының динамикалық диапазоны шамамен 40 дБ сигнал-шу қатынасымен шектелген. Бұл мәселе дауыстың күшті бөлімдерін күшейту және тыныш бөлімдерін азайту арқылы шешілді, бұл динамикалық диапазонды арттырды. Тонды басқаратын "Тогад" құрылғысы жасалды, ол әртүрлі амплитудалы тонның бақылауымен қайта ойнатылатын дыбыстың көлемін өзгертеді. Бұл құрылғы қазіргі заманғы жазба студияларында қолданылатын автоматтандырылған араластыру жүйелерінің алғашқы нұсқасы болды.

Fantasound-пен бірге Fantasia жол шоуы, 1940-41

Фантазия 1940 жылғы 13 қарашада Нью-Йорктегі Бродвей театрында Уолт Дисней Продакшнс компаниясының жол көрсетілімдері түріндегі тұңғыш көрсетілімін жасады. Он үш театрдың он екісі кинотеатр емес, осы мақсат үшін қайта жабдықталған нағыз театрлар болды, себебі Fantasound орнатылған кезде театр жабылуы тиіс еді. Осы шығындар мен үлкен бюджетінің салдарынан Фантазия алғашқы көрсетілімінде пайда әкеле алмады. Fantasound Нью-Йорк, Лос-Анджелес (автоматты Mark X жүйесі қолданылған), Бостон, Филадельфия, Чикаго, Детройт, Сан-Франциско, Балтимор, Вашингтон, Миннеаполис, Буффало, Питтсбург және Кливленд қалаларындағы алғашқы жол көрсетілімдерінен асып кетпеді. Жол көрсетілімдерінің сегізі Mark IX жүйелерін пайдаланды.

Мұра

Fantasound клик-тректі, оркестрлік бөліктерді үстіне жазуды және бір мезгілде көп тректі жазуды алғаш рет пайдаланды. Фильм бюджетінің шамамен бестен бір бөлігі музыкалық жазу техникасына жұмсалды. «Фантазия» бірнеше рет қайта шығарылды, ал толық нұсқасы 1946 жылы кинотеатрларға оралды. Стерео дыбыс 1956 жылы шыққанға дейін қалпына келтірілмеді, сонымен қатар ол «CinemaScope» форматына ұқсас анаморфты кең экранды формат «SuperScope» та форматында ұсынылды. Стерео дыбыс таспасын жасау үшін бастапқы тректер телефон желілері арқылы оптикалық «Fantasound» жабдығынан жаңа магниттік жазба жабдығына көшірілді. Олар бөлек ғимараттарда орналасқандықтан, оларды біріктіру мүмкін болмады. Бұл сым арқылы жіберудің нәтижесінде жоғары жиілікті дыбыстардың бөлігі жоғалды, бірақ көшірмелер бастапқы динамикалық диапазонды сақтап қалды. «Фантазияның» 1982 жылғы жаңа шығарылымы үшін түпнұсқалық жазбалар толығымен қабылданбады және «Dolby Stereo» форматында цифрлық стерео технологиясын қолдана отырып, жаңа саундтрек жазылды, оны Ирвин Костал дирижерлік етті, ол кейіннен «Миккидің Рождестволық әні» (1983) үшін музыка жазды. Бастапқы саундтрек «Fantasound» Dolby Stereo форматында қайта жаңғыртылғаннан кейін, фильмнің 1990 жылғы кинотеатрларда көрсетілуіне оралды. Disney аудио инженері Терри Портер Стоковскийдің саундтрегін қалпына келтіруге алты ай жұмсады. Ол 1955 жылғы төрт тректік магниттік көшірмеден 3000-ға жуық сықырлау дыбыстарын жою үшін ремастеринг технологиясын қолданды, сонымен қатар фазалық бұрмалауды, шуды және бұрмалауды түзету үшін де құралдар пайдаланды. «Мен басшылыққа саундтректі түпнұсқалық роудшоудың әсерін қайта жасайтын етіп жинауды ұсындым. Оны ойнатқанда, ол сол кездегі кинотеатрлардағы жабдықтарының дыбысын дәл имитациялайды», деді ол. «Fantasound 90» деп аталған нәтиже тек Нью-Йорк пен Лос-Анджелестегі екі кинотеатрда ғана орнатылды. Портер жасаған алты каналды дыбыстық таспа 2000 жылдың 14 қарашасында фильмнің DVD нұсқасының негізгі саундтрегі ретінде пайдаланылды. Фильмнің титрлерінде «Fantasound» туралы айтылады.