Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери бөлім (1915–1919)

Канада корпусы – 1915 жылдың қыркүйегінде 2-ші канадалық дивизия Францияға келгеннен кейін Канада экспедициялық күшінен құрылған Бірінші дүниежүзілік соғыс корпусы. Корпус 1915 жылдың желтоқсанында 3-ші канадалық дивизияны, ал 1916 жылдың тамызында 4-ші канадалық дивизияны қосып кеңейтілді. 5-ші канадалық дивизияны құру 1917 жылдың ақпанында басталды, бірақ ол 1918 жылдың ақпанында таратылды және оның сарбаздары қалған төрт дивизияны күшейтуге жұмсалды. Соғыстың соңына дейін Канада корпусының сарбаздарының көп бөлігі британдық туған канадалықтар болды, содан кейін канадалықтардың саны 51 пайызға жетті. Олар негізінен еріктілерден құралды, себебі соғыс аяқталғанға дейін әскери шақыру қолданылмады (1917 жылғы әскери шақыру дағдарысына қараңыз). Нәтижесінде, 1918 жылдың 11 қарашасына дейін Францияға барлығы 24 132 әскери шақырулы жетті. Соғыстың соңғы кезеңдерінде Канада корпусы одақтастар тарапынан да, қарсы тарапынан да Батыс майданындағы ең тиімді әскери құралымдардың бірі деп есептелді.

Тарих

Корпус Британдық экспедициялық күштер құрамында және олардың басшылығында болғанымен, Канадада, әсіресе 1916 жылғы Сомма шайқасынан кейін, корпустың бүкіл армия бойынша бөлініп кетпей, біртұтас күш ретінде күресуі үшін үлкен саяси қысым болды. Корпустың 1916 жылға дейін басшысы генерал-лейтенант сэр Э.А.Х. Алдерсон болды. Саяси мәселелерге байланысты басшылық генерал-лейтенант сэр Джулиан Бингке жүктелді. 1917 жылдың жазында Бинг жоғары лауазымға тағайындалған соң, оның орнын 1-ші дивизия командирі генерал сэр Артур Курри басты, осылайша корпус алғаш рет канадалық командирге ие болды. Курри ұлттық тәуелсіздікке ұмтылыс пен одақтастық интеграция қажеттілігін қатар келтіре білді. Ол жоғары лауазымдардағы британдық офицерлерді толығымен ауыстыруға қарсы тұрды, олардың оқытылған және тәжірибелі канадалықтармен алмастырылғанға дейін табысты қызметін жалғастыруына мүмкіндік берді. 1917 жылдың сәуір айында Канада корпусы Вими қырқасын басып алды, бұл шайқас соғыстың шешуші кезеңі болды және Курри оны «Корпустың ең ұлы күні» деп атады. 1918 жылдың көктемі мен жазында неміс шабуылы кезінде Канада корпусы британдық және француз әскерлеріне немістерді тоқтатуға көмектесті. 1918 жылдың 8-11 тамызы аралығында корпус Амиен шайқасында шабуылға шықты. Бұл шайқаста немістерге елеулі жеңіліс сыйланды, соның салдарынан неміс бас қолбасшысы генерал Эрих Людендорф 8 тамызды «неміс армиясының қара күні» деп атады. Бұл шайқас француздар кейін «Канаданың жүз күні» деп атаған соғыс кезеңінің бастауы болды. Амиеннен кейін Канада корпусы одақтастардың алға жылжуына көмектесуді жалғастырды, ол 1918 жылдың 11 қарашасында Монста аяқталды, осы жерде Британ империясы 1914 жылы алғаш рет Императорлық неміс күштерімен қақтығысқа түскен еді. Соғыс аяқталғаннан кейін Канаданың 1-ші және 2-ші дивизиялары Германияны оккупациялауға қатысты және корпус 1919 жылы демобилизацияланды. Елдеріне оралған соғыс ардагерлерін бүкіл ел бойынша зор қуанышпен қарсы алды.

Канада корпусының бөлімдері

+Канадалық дивизиялар бөлім құрамының белгісі Қолдағы командирлер мерзімі Ірі шайқастар 1-ші канадалық дивизия Құрылған: 1914 жылдың тамызы Таратылған: 1919 жыл Эдвин Алдерсон 1915 жылдың наурызы – 1915 жылдың қыркүйегі Екінші Ипр шайқасы Артур Кьюри 1915 жылдың қыркүйегі – 1917 жылдың маусымы Монт-Соррель шайқасы Сомма шайқасы Вими-Ридж шайқасы Арчибальд Кэмерон Макдональд 1917 жылдың маусымы – 1919 жыл Хилл-70 шайқасы Пасшендель шайқасы 2-ші канадалық дивизия Құрылған: 1915 жылдың мамыры Таратылған: 1919 жыл Сэм Стил 1915 жылдың мамыры – 1915 жылдың тамызы Белгілі шайқастар жоқ Р. Э. У. Тернер 1915 жылдың қыркүйегі – 1916 жылдың желтоқсаны Сомма шайқасы Генри Эдвард Бурсталл 1916 жылдың желтоқсаны – 1919 жыл Вими-Ридж шайқасы Пасшендель шайқасы 3-ші канадалық дивизия Құрылған: 1916 жылдың қаңтары Таратылған: 1919 жыл М. С. Мерсер 1915 жылдың желтоқсаны – 1916 жылдың маусымы (шайқаста қаза болды) Монт-Соррель шайқасы Луис Липсетт 1916 жылдың маусымы – 1918 жылдың қыркүйегі Сомма шайқасы Вими-Ридж шайқасы Пасшендель шайқасы Фредерик Оскар Уоррен Лумис 1918 жылдың қыркүйегі – 1919 жыл Белгілі шайқастар жоқ 4-ші канадалық дивизия Құрылған: 1916 жылдың сәуірі Таратылған: 1919 жыл Дэвид Уотсон 1916 жылдың сәуірі – 1919 жыл Вими-Ридж шайқасы Пасшендель шайқасы Амиен шайқасы Аррас шайқасы Камбре шайқасы 5-ші канадалық дивизия Құрылған: 1917 жылдың ақпаны Таратылған: 1918 жылдың ақпаны Гарнет Хьюз 1917 жылдың ақпаны – 1918 жылдың ақпаны Белгілі шайқастар жоқ

Ұрыстар

1915 жылдың соңында құрылғаннан кейін, Канада корпусы 1916 жылдан бастап біртұтас күш ретінде маңызды шайқастарға қатысуға дайындалды. Корпустың бір немесе бірнеше бөлімдері қосымша операциялар жүргізді (дивизиялар туралы жеке тізімдерді жоғарыда қараңыз). Корпустың негізгі шайқастары төмендегідей болды:

Бағалау

Корпустың әскери тиімділігі жан-жақты талданды. Корпус 1915 жылғы жазғы науқаннан кейін қалыпты түрде дамыды. Годфрой (2006) атап көрсеткендей, Канада экспедициялық күштері "барлық қолжетімді саяси және материалдық ресурстарды жауынгерлік қабілетке айналдыру үшін тынымсыз еңбек етті". Корпустың дамуының ерекше бір белгісі – оның білім алуға деген берілгендігі және барлық мүмкіндікті пайдалану қабілеті болды. Бұл корпус бойынша барлық деңгейде, командирден бастап қарапайым сарбазға дейін жүзеге асырылды. Одақтастардың жетістіктері мен қателіктерінен сабақ алу мүмкіндігі корпустың табысын арттырды. Доктрина шектеулі шайқастарда сыналып, тиімділігі дәлелденсе, ірі масштабтағы шайқастарға бейімделді. Әр шайқастан кейін алынған сабақтар жазылып, талданып, барлық бөлімдерге жеткізілді. Тиімсіз немесе көп өмірт қиған доктриналар мен тактикалар жойылды, ал жаңа әдістер әзірленді. Осы оқу процесі, техникалық жаңарулармен және майдандағы білікті жоғары басшылықпен үйлесіп, Батыс майданындағы ең тиімді одақтас әскерлердің біріне айналдырды.

Әдебиетте

Бартоломей Банди, Дональд Жектың "Бэнди парақшалары" сериясындағы әзіл-қалжың романдарының басты кейіпкері, бастапқыда Канада корпусының жаяу әскер офицері қызмет еткен, кейін Корольдік әуе корпусына ауысқан. Робертсон Дэвистің 1970 жылғы "Бесінші бизнес" романының көп бөлігі кейіпкердің Канада корпусындағы әскер ретіндегі тәжірибесіне арналған. Люси Мод Монтгомеридің "Инглисайдтағы Рилла" романы ("Жасыл шатырлы Анна" сериясының 8-ші кітабы) – бірінші дүниежүзілік соғыстағы канадалық бейбіт тұрғындар мен әскерлердің тәжірибесіне ден қойған алғашқы, табысты коммерциялық жариялымдардың бірі. Бұл соғысқа қатысқан замандас жазушының бірінші дүниежүзілік соғыс туралы жазған жалғыз канадалық романы. Сондай-ақ, бұл Галлиполи шайқасы мен АНЗАК жайлы айтқан алғашқы мәтіндердің бірі.