Кіріспе
Бір брендті және орталық басқаруды бөлісетін бөлшек сауда орындары. Дүкендер желісі немесе бөлшек сауда желісі – бірнеше орналасқан жері бір брендті, орталық басқаруды және біркелкі бизнес-практикаларды бөлісетін бөлшек сауда орындары. Олар әлемнің көптеген аймақтарында бөлшек сауда және тамақ өнімдері нарығында, сондай-ақ көптеген қызмет салаларында үстемдік танытты. Франчайзингтік бөлшек сауда орындары – дүкендер желісінің бір түрі. 2005 жылы әлемдегі ең ірі бөлшек сауда желісі – Walmart жалғыз өнім көлемі бойынша әлемдегі ең ірі корпорацияға айналды.
A chain store or retail chain is a retail outlet in which several locations share a brand, central management and standardized business practices. They have come to dominate the retail and dining markets and many service categories, in many parts of the world. A franchise retail establishment is one form of a chain store. In 2005, the world's largest retail chain, Walmart, became the world's largest corporation based on gross sales.
Тарих
1792 жылы Генри Уолтон Смит және оның әйелі Анна Лондонда W. H. Smith газет сату бизнесін құрды, ол 19 ғасырдың ортасында ұлттық деңгейдегі кәсіпорнына айналды. Әлемдегі ең көне ұлттық сауда желісі саналатын бұл фирма, 1848 жылдан бастап теміржол станцияларында газет орталықтарын ашу арқылы өнеркәсіптік революция кезінде теміржол саласының дамуынан пайдаланды. АҚШ-та тізбекті дүкендердің пайда болуы 1860 жылдар шамасында Нью-Йоркте бірнеше шай дүкендерін иеленген J. Stiner & Company компаниясымен байланысты. 1900 жылға қарай Джордж Хантингтон Хартфорд, бастапқыда Нью-Йоркте орналасқан және шай дистрибьюторы болған The Great Atlantic & Pacific Tea Company компаниясын 200-ге жуық дүкені бар азық-түлік дүкендерінің желісіне айналдырды. Осы кезеңде тағы да ондаған азық-түлік, дәрі-дәрмек, темекі және түрлі тауарлар сататын дүкендер қосымша филиалдар ашты, нәтижесінде 1910 жылға қарай АҚШ-та сауда желілері кеңінен таралды. Бірнеше штаттық заң шығарушылар тізбекті дүкендердің өсуін шектеу шараларын қарастырды, ал 1914 жылы тізбекті дүкендерге қатысты алаңдаушылық Федералды сауда комиссиясы туралы заң мен Клейтон монополияға қарсы заңының қабылдануына ықпал етті. Исидор, Бенджамин және Модесте Девахтер 1868 жылы Бельгияда тізбекті универмагтар идеясын ұсынды. Ағалар ерлер мен балаларға арналған дайын киімдерді, сондай-ақ атпен жүруге және жағажайға арналған киімдер сияқты арнайы киімдерді ұсынды. Исидор компанияның 51% үлесіне ие болды, ал оның бауырлары қалған 49% үлесін бөлісті. Луи Девахтер Луи Девис псевдонімімен халықаралық деңгейде танымал ландшафт суретшісі болды. 1920 жылдардың басына қарай АҚШ-та тізбекті сауда жетілді, A&P, Woolworth's, American Stores және United Cigar Stores ең ірілері саналды. 1930 жылдарға қарай тізбекті дүкендер өсіп, нарықтық үлесін арттыруын тоқтатты. Тізбекті дүкендердің бағасын төмендетуіне қарсы сот шешімдері 1906 жылға дейін қабылданды, ал тізбекті дүкендерге қарсы заңдар 1920 жылдары тізбекті дүкендер тобының заңдық шараларымен бірге қолданысқа енгізілді. 1931 жылы АҚШ Жоғарғы Соты тізбекті дүкендерге мемлекеттік салық салуды заңдастырды. Сол жылдан бастап 1933 жылға дейін штаттық заң шығарушы органдарда 525 тізбекті дүкендерге салық салу туралы ұсыныстар енгізілді, ал 1933 жылдың соңына қарай 17 штатта бөлшек сауда желілеріне арнайы салықтар енгізілді.
Сипаттамалары
Желiк дүкендердiң ерекшелiгi – жергiлiктi бизнес немесе сауда нүктесi мен бақылаушы компания арасындағы меншiк немесе франчайзингтiк қатынаспен сипатталатыны болып табылады.
"Жылбыр" мен формулалы бөлшек сауда арасындағы айырмашылық
Тізбектер көбінесе "формулалық бөлшек сауда" деп аталады, бірақ "тізбек" меншікке немесе франшизаға қатысты, ал "формулалық бөлшек сауда" немесе "формулалық бизнес" бизнестің ерекшеліктеріне қатысты. Олардың арасында үлкен үйлесім бар, себебі формулалық бөлшек сауда бизнесінің басты ерекшелігі – ол бизнес қарым-қатынасының бір бөлігі ретінде басқарылады және көбінесе тізбектің құрамына кіреді. Дегенмен, көптеген ресми бекітілген муниципалитет ережелері формулалық бөлшек сауданың анықтамаларына сүйенеді (мысалы, формулалық мейрамханалар), себебі "тізбектерге" бағытталған шектеулер АҚШ-та мемлекетаралық саудаға қатысты рұқсатсыз деп танылуы мүмкін, немесе муниципалитеттің аймақтық бөлу құқығын асырып түсуі мүмкін (яғни, бизнестің ерекшеліктерінен гөрі "кімге тиесілі" дегенді реттеу). Ресми бекітілмеген шектеулер кейде "тізбектерге" бағытталған. Муниципалдық қаулы қаланың ерекшелігін сақтау және айналағы аудандарға қызмет көрсететін жергілікті бизнесті қолдау мақсатында "формулалық бизнеске" тыйым салуға тырысуы мүмкін.
Құлдырау
Кірпіштен салынған дүкендер онлайн-саудаға көшкендіктен құлдырап, бөлшек саудадағы бос орындардың көрсеткіші рекордтық деңгейге жетті. 100 жылдық тарихы бар "Radio Shack" желісі 2001 жылы 7400 дүкеннен 2018 жылы 400 дүкенге дейін азайды. FYE – АҚШ-тағы жалғыз қалған музыка дүкендері желісі, ол өркендеген шағында 1000-нан астам дүкеннен 2018 жылы 270-ке дейін қысқарды. 2019 жылы Payless ShoeSource АҚШ-тағы қалған 2100 дүкенін жабатынын хабарлады.
Ресторандық желілер
Ресторандық тізбек – көптеген әртүрлі жерлерде орналасқан, ортақ корпоративтік меншікке немесе франчайзинг шартына сәйкес байланысты мейрамханалардың жиынтығы. Әдетте, тізбектегі мейрамханалар архитектуралық прототиптерді әзірлеу арқылы бірдей форматта салынады және стандартты мәзір мен/немесе қызметтер ұсынады. Ресторандық тізбектер жиі тас жолдардың жанында, сауда орталықтарында және халық тығыз қоныстанған қалалық немесе туристік аймақтарда кездеседі.
Ұлыбритания
1896 жылы Шығыс Лондондағы Уайтчепел қаласынан келген Сэмюэл Исаакс Лондонда алғашқы балық пен картоп фри мейрамханасын (сату орны емес) ашты, және оның дереу танымалдылығы Лондон және Оңтүстік Англиядағы жағажай курорттарында, оның ішінде Брайтон, Рамсгейт және Маргейт қалаларында 22 мейрамханадан тұратын желіге әкелді. 1864 жылы Аэрацияланған нан компаниясы (ABC) Ұлыбританияда шайханалар желісін ашуды бастады. 1884 жылы Джозеф Лайонс бірлесіп құрған Лайонс компаниясы ABC компаниясын озып кетті. 1909 жылдан бастап Лайонс Ұлыбританиядағы Көше бойының (High Street) маңызды бөлігіне айналған шайханалар желісін ашты, және ең жақсы кезеңінде компания шамамен 200 кафеден тұрды.
Қарсылық
Тәуелсіз кәсіпорындардың тізбекті ұйымдармен ығыстырылуы тәуелсіз кәсіпорындар мен қоғамдық арасында тізбектердің көбеюін болдырмау мақсатында ынтымақтастықты арттырды. Бұл күш-жігерге Тәуелсіз Бизнес Альянстары (АҚШ және Канадада) және "жергіліктінен сатып алу" кампаниялары арқылы қоғамдық ұйымдастыру кіреді. АҚШ-та Америка кітап сатушылар қауымдастығы және Американың мамандандырылған ойыншық дүкендері сияқты сауда ұйымдары ұлттық деңгейде насихаттау және қорғау жұмыстарын жүргізеді. New Rules Project және New Economics Foundation сияқты коммерциялық емес ұйымдар тәуелсіз кәсіпорындарды қолдау білімі мен саясатын жетілдіру үшін зерттеулер мен құралдар ұсынады, ал American Independent Business Alliance қоғамдық деңгейде ұйымдастыруға тікелей көмек көрсетеді.
Регламенттеу және алып тастау
АҚШ-тағы тұрғындары өзгеше ерекшеліктерін сақтап қалғысы келетін, мысалы, Сан-Франциско, Массачусетс штатындағы Провинштаун және басқа Кейп-Код ауылдары, Род-Айленд штатындағы Бристоль, Айдахо штатындағы Макколл, Вашингтон штатындағы Порт Таунсенд, Мэн штатындағы Огунквит, Флорида штатындағы Виндермир және Калифорния штатындағы Кармель-бай-те-Си сияқты қалалар мен кенттер тізбекті дүкендерді қатаң түрде реттейді, тіпті оларды қабылдамайды. Олар тізбектің өзін емес, тек тізбек қолданатын стандартталған үлгіні, яғни "формулалық бизнес" деп аталатын нәрсені шектеуді көздейді. Мысалы, McDonald's-қа тиесілі гамбургер сататын мейрамхана болуы мүмкін, бірақ алтын аркалары, стандартталған мәзірі, формасы мен процедуралары бар франчайзингтік операцияға рұқсат берілмейді. Осы қалалар тізбекті дүкендерді реттеудің себебі – эстетикалық көрініс пен туризм.