Бұлттарды тұндыру арқылы жауын-шашын жасау әдісі

Кіріспе

Жаңбыр тудыру үшін бұлттарды конденсациялау әдісі

Бұлтты тұқым себу – жауын-шашын мөлшерін немесе түрін өзгерту, бұрқасын басу немесе тұманды тарату мақсатын көздейтін ауа райын өзгертудің бір түрі. Көбінесе мақсат – жаңбыр немесе қар мөлшерін арттыру, өзі үшін немесе кейінгі күндері жауын-шашынның түсуін болдырмау үшін. Бұлтты тұқым себу ауаға бұлт конденсациясы немесе мұз кристалдарының ядросы ретінде қызмет ететін заттарды тарату арқылы жүзеге асырылады. Көбінесе қолданылатын заттар – күміс йодиді, калий йодиді және құрғақ мұз, ал ас тұзы сияқты гигроскопиялық материалдар ылғалды сіңіру қабілетіне байланысты үлкен танымалдыққа ие болып келеді. Тәсілдері әртүрлі: суытылған бұлттарда мұз бөлшектерінің пайда болуын ынталандырып, жауын-шашын мөлшерін арттыратын статикалық тұқым себуден бастап, жасырын жылуды босату арқылы конвективті бұлттардың дамуын күшейтуге арналған динамикалық тұқым себуға дейін. Тарату әдістеріне ұшақтар мен жердегі генераторлар жатады, ал жаңа тәсілдерде жаңбыр тудыру үшін электр зарядын жеткізетін дрондар немесе бөлшектердің пайда болуын қозғауға бағытталған инфрақызыл лазерлік импульстар қолданылады. Он жылдық зерттеулер мен тәжірибеге қарамастан, бұлтты тұқым себудің тиімділігі ғалымдар арасында пікірталас тудырады, себебі зерттеулер жауын-шашын мөлшерін арттыруға оның әсері туралы әртүрлі нәтижелер көрсетеді. Кейбір зерттеулер «бұлтты тұқым себудің айқын үлкен әсерін көрсету қиын» екенін көрсетеді. Калий йодиді және құрғақ мұз (қатты көмірқышқыл газы) қолданылады. Газға айналатын сұйық пропан да қолданылған. Ол күміс йодидіге қарағанда жоғары температурада мұз кристалдарын жасай алады. Сәтті зерттеулерден кейін, ас тұзы сияқты гигроскопиялық материалдарды қолдану жиілеуде. Бұлтты тұқым себу кезінде, бұлттардың ішіндегі температура -20 және -7°C аралығында болғанда қар жаууының мөлшері артады. Мұз кристалдануы күміс йодид сияқты, мұз сияқты кристалдық құрылымы бар заттарды енгізу арқылы туындайды. Орта биіктіктегі бұлттарда қолданылатын тұқым себу стратегиясы, мұз үстіндегі тепе-теңдік бу қысымы судан төмен екендігіне негізделген. Суытылған бұлттарда мұз бөлшектерінің пайда болуы олардың сұйық тамшылардың есебінен өсуіне мүмкіндік береді. Егер жеткілікті өсім болса, бөлшектер ауыр болып, жауын-шашын түсіретін бұлттардан құлайды, әйтпесе жауын-шашын болмайды. Бұл процесс «статикалық» тұқым себу деп аталады. Жылы маусымдағы немесе тропикалық кумулонимбус (конвективті) бұлттарды тұқым себу мұздау кезінде босатылатын жасырын жылуды пайдалануға тырысады. Бұл «динамикалық» тұқым себу стратегиясы қосымша жасырын жылудың көтерілу күшін арттыратынын, жоғары қабаттағы ағындарды күшейтетінін, төменгі деңгейдегі конвергенцияны қамтамасыз ететінін және дұрыс таңдалған бұлттардың тез өсуіне себеп болатынын болжайды. Бұлтты тұқым себуге арналған химиялық заттарды ұшақтармен немесе жердегі тарату құрылғыларымен (генераторлар немесе зениттік қарудан немесе зымырандардан атылатын контейнерлер) таратуға болады. Ұшақтан тарату үшін күміс йодидті шашалар жақылғаннан кейін, ұшақ бұлт ағынынан өтетін кезде таратылады. Жердегі құрылғылардан шығарылғанда, ұсақ бөлшектер желдің бағытымен және ауа ағындарымен жоғары көтеріледі.

Cloud seeding is a type of weather modification that aims to change the amount or type of precipitation, mitigate hail or disperse fog. The usual objective is to increase rain or snow, either for its own sake or to prevent precipitation from occurring in days afterward. Cloud seeding is undertaken by dispersing substances into the air that serve as cloud condensation or ice nuclei. Common agents include silver iodide, potassium iodide, and dry ice, with hygroscopic materials like table salt gaining popularity due to their ability to attract moisture. Techniques vary from static seeding, which encourages ice particle formation in supercooled clouds to increase precipitation, to dynamic seeding, designed to enhance convective cloud development through the release of latent heat. Methods of dispersion include aircraft and ground based generators, with newer approaches involving drones delivering electric charges to stimulate rainfall, or infrared laser pulses aimed at inducing particle formation. Despite decades of research and application, cloud seeding's effectiveness remains a subject of debate among scientists, with studies offering mixed results on its impact on precipitation enhancement. Some studies suggest it is "difficult to show clearly that cloud seeding has a very large effect". potassium iodide and dry ice (solid carbon dioxide). Liquid propane, which expands into a gas, has also been used. It can produce ice crystals at higher temperatures than silver iodide. After promising research, the use of hygroscopic materials, such as table salt, is becoming more popular. When cloud seeding, increased snowfall takes place when temperatures within the clouds are between −20 and −7 °C. Freezing nucleation is induced by the introduction of substances similar to silver iodide, which has a crystalline structure like ice. In mid altitude clouds, the usual seeding strategy has been based on the fact that the equilibrium vapor pressure is lower over ice than over water. The formation of ice particles in supercooled clouds allows those particles to grow at the expense of liquid droplets. If sufficient growth takes place, the particles become heavy enough to fall as precipitation from clouds that otherwise would produce no precipitation. This process is known as "static" seeding. Seeding of warm season or tropical cumulonimbus (convective) clouds seeks to exploit the latent heat released by freezing. This strategy of "dynamic" seeding assumes that the additional latent heat adds buoyancy, strengthens updrafts, ensures more low level convergence, and ultimately causes rapid growth of properly selected clouds. Cloud seeding chemicals may be dispersed by aircraft or by dispersion devices on the ground (generators or canisters fired from anti aircraft guns or rockets). For release by aircraft, silver iodide flares are ignited and dispersed as an aircraft flies through the inflow of a cloud. When released by devices on the ground, the fine particles are carried downwind and upward by air currents after release.

Электрлік зарядтар

2021 жылдан бері Біріккен Араб Әмірліктері электр зарядын шығару құралдарымен және жабдықталған сенсорлармен жабдықталған, төмен биіктікте ұшып, ауа молекулаларына электр зарядын жеткізетін дрондарды пайдалануда. Бұл әдіс 2021 жылдың шілде айында күрт жаңбырға әкелді. Мысалы, 20-21 шілдеде Әл-Айн қаласында 6,9 миллиметр жаңбыр жауды.

Инфрақызыл лазерлік импульстер

2010 жылы Женева университетінің зерттеушілері Берлиннің үстіндегі ауаға инфрақызыл лазерлік импульстарды бағыттаған кезде электрондық механизм сынақтан өтті. Тәжірибешілер бұл импульстар атмосферадағы күкірт диоксиді мен азот диоксидінен бөлшектер түзіліп, олардың тұқымдық әрекет ететінін болжады. АҚШ Ұлттық ғылым академиясы жүргізген зерттеу бұлт себудің тиімділігін статистикалық тұрғыдан дәлелдемеді. Стэнфорд университетінің экологы Джерри Брэдли оның зерттеулеріне сүйене отырып былай деді: "Менің ойымша, кейбір жағдайларда, кейбір жерлерде қар мен жаңбырдың мөлшерін аздап арттыруға болады, бірақ бұл жауын-шашынды сенімді түрде көбейтуді мақсат ететін бағдарламадан өзгеше". NAS зерттеуіне ұқсас деректер Wyoming Weather Modification Pilot Project жүргізген жеке зерттеуде алынды. Бірақ NAS зерттеуінде "бұлт себудің айқын үлкен әсерін көрсету қиын" делінген, ал WWMPP зерттеуінде "себу бүкіл маусымда қар жамылғысын 3%-ға дейін арттыруы мүмкін" деген қорытынды жасалды. 2003 жылы АҚШ Ұлттық зерттеулер кеңесі (NRC) "ғылым, қандай тұқым себу әдістері оң нәтиже беретінін сенімді түрде айта алмайды. Бұлт себудің алғашқы демонстрацияларынан бері өткен 55 жылда күнделікті ауа райымызды анықтайтын табиғи процестерді түсінуде үлкен прогресс жасалды. Дегенмен, бұлт себудің маңызды әсерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге қол жеткізілген жоқ" деді. 2010 жылы Тель-Авив университетінің зерттеуі жауын-шашынды арттыру мақсатымен күміс йодиді және қатырылған көмірқышқыл газы сияқты материалдарды қолданып бұлт себудің жалпы практикасы жауын-шашын мөлшеріне көрінетін әсер етпейтінін көрсетті. 2011 жылғы зерттеу ұшақтардың бұлт тамшыларын мұздандыру арқылы мұз кристалдарын жасауы мүмкін екенін көрсетті, бұл процесте тамшылар ұшқыштардың ұштарының, қанаттардың немесе реактивтік ұшақтардың үстінен өтетін кезде суытылады, соның салдарынан бұлттарға кездейсоқ түрде тұқым себіледі. Бұл әсіресе шеге тәрізді бұздың қалыптасуына қатысты маңызды салдарларға әкелуі мүмкін. 2016 жылы Рино қаласындағы Шөлді зерттеу институтының ауа райын өзгерту жөніндегі директоры Джефф Тилли жаңа технологиялар мен зерттеулердің нәтижесінде бұлт себуді көптеген аймақтар үшін сенімді және қолжетімді сумен қамтамасыз ету тәсіліне айналдыратынын мәлімдеді. Сонымен қатар, 1998 жылы Америка метеорологиялық қоғамы "суық оргографиялық бұлттардан (таулардың үстінен пайда болатын бұлттар) жауын-шашынның маусымдық өсімді шамамен 10% құрайтынын" мәлімдеді. Қорытындылар әртүрлі болғанына қарамастан, 2008 жылғы Пекинде өткен жазғы Олимпиада ойындары кезінде ашылу және жабылу салтанатында жаңбыр жаумауы үшін бұлт себуге тырысылды. Бұл әрекеттің сәттілігі күмәнді, себебі Ұлттық атмосфералық зерттеулер орталығының ауа райын өзгерту тобының жетекшісі Роелоф Бруинджес: "Біз бұлттарды жасай алмаймыз немесе бұлттарды қуа алмаймыз" деп атап өтті.

An electronic mechanism was tested in 2010, when infrared laser pulses were directed to the air above Berlin by researchers from the University of Geneva. The experimenters posited that the pulses would encourage atmospheric sulfur dioxide and nitrogen dioxide to form particles that would then act as seeds. A study conducted by the United States National Academy of Sciences failed to find statistically significant support for cloud seeding's effectiveness. Based on its findings, Stanford University ecologist Jerry Bradley said: "I think you can squeeze out a little more snow or rain in some places under some conditions, but that's quite different from a program claiming to reliably increase precipitation." Data similar to that of the NAS study was acquired in a separate study conducted by the Wyoming Weather Modification Pilot Project, but whereas the NAS study concluded that "it is difficult to show clearly that cloud seeding has a very large effect", the WWMPP study concluded that "seeding could augment the snowpack by a maximum of 3% over an entire season." In 2003, the US National Research Council (NRC) released a report stating, "science is unable to say with assurance which, if any, seeding techniques produce positive effects. In the 55 years following the first cloud seeding demonstrations, substantial progress has been made in understanding the natural processes that account for our daily weather. Yet scientifically acceptable proof for significant seeding effects has not been achieved". A 2010 Tel Aviv University study claimed that the common practice of cloud seeding to improve rainfall, with materials such as silver iodide and frozen carbon dioxide, seems to have little if any impact on the amount of precipitation. A 2011 study suggested that airplanes may produce ice particles by freezing cloud droplets that cool as they flow around the tips of propellers, over wings or over jet aircraft, and thereby unintentionally seed clouds. This could have potentially serious consequences for particular hail stone formation. In 2016, Jeff Tilley, director of weather modification at the Desert Research Institute in Reno, claimed that new technology and research has produced reliable results that make cloud seeding a dependable and affordable water supply practice for many regions. Moreover, in 1998 the American Meteorological Society held that "precipitation from supercooled orographic clouds (clouds that develop over mountains) has been seasonally increased by about 10%." Despite the mixed scientific results, cloud seeding was attempted during the 2008 Summer Olympics in Beijing to coax rain showers out of clouds before they reached the city in order to prevent rain during the opening and closing ceremonies. Whether this attempt was successful is a matter of dispute, with Roelof Bruintjes, who leads the National Center for Atmospheric Research's weather modification group, remarking, "we cannot make clouds or chase clouds away".

Қоршаған ортаға және денсаулыққа әсері

NFPA 704 бойынша денсаулыққа қауіптілік деңгейі 2 болатын күміс йодиді, қарқынды немесе созылмалы әсер ету кезінде адамдар мен басқа сүтқоректілерде уақытша қабілетсіздікке немесе ықтимал қалдық зақымдануға әкелуі мүмкін. Бірақ бірнеше толыққанды экологиялық зерттеулер қоршаған ортаға және денсаулыққа елеусіз әсер ететінін көрсетті. Күміс пен күміс қосылыстарының (күміс йодидінен) уыттылығы кейбір зерттеулерде төмен деңгейде екені анықталды. Бұл нәтижелер, көбінесе әлемнің көптеген аймақтарында атмосфераға шығарылатын өнеркәсіптік эмиссиялардың шамамен бір пайызына тең немесе тіс толықтыруларынан жеке адамдарға тиетін әсерге байланысты, бұлтты тұқымдаудан пайда болатын күмістің өте аз мөлшерінен туындауы мүмкін. Топырақ, өсімдіктер және жер беті ағындарындағы жиынтықтар табиғи фондық деңгейден жоғары өлшенуге жеткіліксіз. 1995 жылы Калифорниядағы Сьерра-Невада тауларында жүргізілген экологиялық бағалау және 2004 жылы Австралиядағы тәуелсіз сарапшылар тобы бұл бұрынғы қорытындыларды растады. "1978 жылы АҚШ қоршаған ортасына шамамен 3000 тонна күміс шығарылды. Бұл АҚШ-тың Денсаулық сақтау қызметі мен EPA-ны күміспен байланысты қоршаған ортаға және адам денсаулығына қауіп төндіру мүмкіндігін зерттеуге итермеледі. Бұл агенттіктер және басқа да мемлекеттік органдар 1977 және 1987 жылдарғы Таза су туралы заңдарды қолданып, осы типтегі ластануға қатысты ережелерді енгізді". Костюшко Ұлттық паркінің биосфералық қорығында бұлтты тұқымдау мәселелі, себебі сынақ жүргізу үшін экологиялық заңнамаға бірнеше жылдам өзгерістер енгізілді. Экологтар күміс элементтерінің жоғары сезімтал ортада сіңірілуінен, оның ішінде пигмей поссумдарына және бұрын таза мұздық көлдердегі жасыл балдырлардың өрбуінен алаңдауда. 50 жыл бұрынғы зерттеулер және бұрынғы Қарлы таулар басқармасының талдаулары 1950 жылдары бұлтты тұқымдау бағдарламасын тоқтаруға әкелді, бірақ нақты нәтижелер болған жоқ. Бұрын Австралияда қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты бұлтты тұқымдауға тыйым салынған. Күміс йодиді емес, элементтік күміс бұлтты тұқымдау материалы болғандықтан, теріс экологиялық әсер туралы мәлімдемелерге Халықаралық ауа райын өзгерту қауымдастығы жинақтаған пікірсарапты зерттеулер қарсы тұрады.

With an NFPA 704 health hazard rating of 2, silver iodide can cause temporary incapacitation or possible residual injury to humans and other mammals with intense or chronic exposure. But several detailed ecological studies have shown negligible environmental and health impacts. The toxicity of silver and silver compounds (from silver iodide) was shown to be of low order in some studies. These findings likely result from the minute amounts of silver generated by cloud seeding, which are about one percent of industry emissions into the atmosphere in many parts of the world, or individual exposure from tooth fillings. Accumulations in the soil, vegetation, and surface runoff have not been large enough to measure above natural background. A 1995 environmental assessment in the Sierra Nevada of California and a 2004 independent panel of experts in Australia confirmed these earlier findings. "In 1978, an estimated 3,000 tonnes of silver were released into the US environment. This led the US Health Services and EPA to conduct studies regarding the potential for environmental and human health hazards related to silver. These agencies and other state agencies applied the Clean Water Act of 1977 and 1987 to establish regulations on this type of pollution." Cloud seeding over Kosciuszko National Parka biosphere reserveis problematic in that several rapid changes of environmental legislation were made to enable the trial. Environmentalists are concerned about the uptake of elemental silver in a highly sensitive environment affecting the pygmy possum, among other species, as well as recent high level algal blooms in once pristine glacial lakes. Research 50 years ago and analysis by the former Snowy Mountains Authority led to the cessation of the cloud seeding program in the 1950s with non definitive results. Formerly, cloud seeding was rejected in Australia on environmental grounds because of concerns about the pygmy possum. Since silver iodide and not elemental silver is the cloud seeding material, the claims of negative environmental impact are disputed by peer reviewed research, as summarized by the International Weather Modification Association.

Қытай

Ең үлкен бұлт себу жүйесі Қытай Халық Республикасында орналасқан. Олардың пікірінше, бұл жаңбыр қажетті аймақтарға күміс йодиді ракеталарын ұшыру арқылы, оның ішінде ел астанасы Пекиндегі бірнеше құрғақ аймақтарда жаңбыр мөлшерін арттырады. Тіпті көршілес аймақтар арасында да саяси шиеленіс туып, олар бір-бірін "жаңбыр ұрлады" деп айыптайды. Қытай 2008 жылғы Олимпиада ойындары алдында Пекинде бұлт себуді қолданды. 2009 жылдың ақпан айында Қытай төрт айлық құрғақшылықтан кейін Пекинге йодид таяқшаларын ұшырып, жасанды қар жаудыруға қол жеткізді, сондай-ақ Солтүстік Қытайдың басқа аймақтарына қар жаууын арттыру үшін йодид таяқшаларын ұшырды. Пекиндегі қар шамамен үш күнге созылды, нәтижесінде Пекин маңындағы 12 маңызды жол жабылды. 2009 жылдың қазан айының соңында Пекин бұлт себудің арқасында 1987 жылдан бері ең ерте қар жауғанын мәлімдеді. "Цинхуа университетінің зерттеу жұмысы" бойынша, Қытайдың метеорологиялық қызметтері 2021 жылдың 1 шілдесінде аспанның ашық болуын және ауаның ластануын азайту мақсатында ауа райын өзгертуге ұқсас шара қолданды. Қытай Коммунистік партиясы 1 шілдеде құрылғанына 100 жыл толуын ауқымды мерекемен атап өтті. Мерекелік шаралар Тяньаньмэнь алаңында өтті. Бұл зерттеу 2021 жылдың 26 қарашасында сарапшылардың пікірін ескеретін Environment Science журналында жарияланды (South China Morning Post ақпаратына сәйкес). Зерттеу көрсеткендей, қытай үкіметі мерекелік іс-шарадан бір күн бұрын жаңбырды күшейту үшін бұлт себу технологиясын қолданды. Бұл жаңбыр PM2.5 ластану деңгейін үштен екіге жуық төмендетті, нәтижесінде ауа сапасы "орташа" деңгейден "жақсы" деңгейге көтерілді.

Үндістан

Үндістанда қатты құрғақшылыққа байланысты 1983, 1984–87 және 1993–94 жылдары Тамил Наду үкіметі бұлт себу жұмыстарын жүргізді. 2003 және 2004 жылдары Карнатака үкіметі бұлт себуді бастады. Сол жылы АҚШ-тағы Weather Modification Inc. компаниясы арқылы Махараштра штатында да бұлт себу операциялары жүргізілді. "Сришти Авиация" компаниясы екі Cessna 340 ұшағымен бұлт себу операцияларын жүргізеді. Жердегі радар станциясында метеоролог ұшқыштарға суық су тамшыларының жоғары концентрациясы бар бұлтты анықтап береді. Ұшақтар шамамен 5 °C температурасы бар биіктікті табады. Осы биіктікте бұлт себуге арналған зат ең тиімді болады.

Пәкістан

Пәкістан бұлттарды тұқымдау арқылы жасалған жасанды жаңбыр тәжірибесін алғаш рет жүргізіп, осы шараны Біріккен Араб Эмираттарының көмегімен іске асырды. Пәнджаб бас министрі Мохсин Нақви Лахордың "кем дегенде 10 аймағында" нөсер жауғанын мәлімдеді, Лахор әлемдегі ең ластанған қалалардың бірі ретінде үздіксіз танылады.

Индонезия

Жакартада, Технологияны бағалау және қолдану агенттігінің мәліметінше, 2013 жылы күтілетін су тасқынының қаупін азайту мақсатында бұлтты себу технологиясы қолданылған.

Иран

1946 жылы Иран үкіметі америкалықтардың көмегімен Иранның бұлттарын тыңайтуға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1947 жылы «Су және оны ұлттандыру туралы» заңның 19-бабында сол кездегі Су және электр министрлігі елге қажетті суды түрлі жолдармен, оның ішінде бұлтты тыңайту арқылы қамтамасыз етуге міндеттелді. Осыған байланысты Энергетика министрлігі 1953-1957 жылдары канадалық компаниямен бірлесіп, ұшақтар мен күміс йодид қоспасын пайдалана отырып, Карадж және Джаджруд су тоғандарының үстіндегі бұлттарды тыңайтты. 1978 жылғы төңкерістен кейін 1989-1995 жылдары Ширкух тауларындағы жер генераторларын қолдана отырып, бұлтты тыңайту шашыраңқы түрде жүргізілді. Содан кейін 1996 жылдың ақпан айында Энергетика министрінің мәлімдемесі бойынша Язда бұлтты тыңайтуды зерттеу және оқу орталығы құрылып, 1997 жылы ресми түрде жұмысын бастады. Бұл тәжірибеде ұшақтар мен жердегі станциялардан күміс йодид шығарылып, тек елдің солтүстік бөлігінде ғана қолданылды. Израиль 2021 жылы жауынды күшейту жобасын тоқтатты, себебі тәжірибе деректері бұл практиканың тиімсіз және қымбат екенін көрсетті, сондай-ақ соңғы жылдары жауын-шашынның көп болуымен байланысы болмады.

Оңтүстік-шығыс Азия

Оңтүстік-Шығыс Азияда ашық отпен күйдіруден туындаған тұман аймақтық қоршаған ортаны ластайды. Ауа сапасын жақсарту үшін жауын-шашын жаудыруға көмектесетін бұлтты себу әдісі қолданылады. 2013 жылдың 20 маусымында Индонезия, Сингапур мен Малайзиядан түскен хабарларға орай, Суматрадағы орман және бұта өрттерінен пайда болған тұман көрші елдердегі күнделікті өмірге кедеріл келтіргенін мәлімдеп, бұлтты себу жұмыстарын бастайтынын хабарлады. 2013 жылдың 25 маусымында Сингапурдың кейбір аймақтарында қар жауғаны туралы хабарлар тарады. Ұлттық қоршаған орта агенттігінің (NEA) жоққа шығаруына қарамастан, кейбіреулер бұл қардың Индонезиядағы бұлтты себудің нәтижесі деп санайды.

Малайзия

Малайзияда бұлтты себу 1988 жылы үш мақсатта қолданылды: су тоғандарын толтыру, тұманның зиянын азайту және орман өрттерін сөндіру. 2015 жылы Малайзияда тамыз айының басында тұман басталғаннан бастап бұлтты себу күнделікті жасалды. Жохор су реттеу органы су деңгейі сынапқылы төмендеген су тоғандарының үстіне жаңбыр жаудыруға баса назар аударады. Олар Cessna 340 ұшағын иодид тұзы бар түтікшелермен пайдаланады, ал олардың операциялық базасы Сенай әуежайы WMKJ-де орналасқан.

Тайланд

Тайландтың Патшалық жаңбыр тудыру жобасы (โครงการฝนหลวง, ) 1955 жылғы қарашада король Бхумибол Адульядеж бастамасымен іске қосылды. Тайланд шаруалары қайта-қайта құрғақшылықтың салдарына ұшырады. Король бұл мәселені шешуге бел буып, жаңбырдың жетіспеушілігіне қарсы шешім ұсынды: жасанды жаңбыр тудыру, яки бұлттарды тұқымдау. Бағдарламаны Корольдік жаңбыр тудыру және ауыл шаруашылығы авиациясы департаменті басқарады. Тайланд 1950 жылдардың соңында жаңбыр тудыру жобасын бастады, ол бүгінде Патшалық жаңбыр тудыру жобасы ретінде белгілі. Алғашқы әрекеттер ауаға теңіз тұзын шашып, ылғалды ұстап қалуға, ал құрғақ мұзды пайдаланып ылғалды конденсациялап бұлттарды қалыптастыруға бағытталды. Жобаны жүзеге асыруға шамамен он жылдық тәжірибелер мен жетілдірулер қажет болды. Алғашқы далалық операциялар 1969 жылы Хао Яй ұлттық паркінің үстінде басталды. Осыдан бері Тайланд үкіметі жаңбыр тудырудың Тайландтың және көрші елдердің барлық аймақтарында сәтті қолданылғанын мәлімдейді. 2001 жылы король Бхумибол Адульядеж "Еврика" ұйымынан әлемге пайдалы өнертабысы үшін Патшалық жаңбыр тудыру жобасы үшін марапат алды. 2009 жылы Иордания Таиландтан осы технологияны пайдалануға рұқсат сұрады. 2005 жылғы 12 қазанда Еуропалық патент бюросы король Бхумибол Адульядежге EP 1 491 088 нөмірімен Патшалық жаңбыр тудыру технологиясы арқылы ауа райын өзгертуге патент берді. 2019 жылғы қаржы жылында Корольдік жаңбыр тудыру және ауыл шаруашылығы авиациясы департаментінің бюджеті 2,224 миллион батты құрады.

Вьетнам

Вьетнамда 1954 жылы Дьенбьенфу шайқасына дайындық кезеңінде және оның бастапқы сатыларында француздық Қиыр Шығыс экспедициялық корпусы Вьетминдің 41-провинциялық жол арқылы жабдықтау ағынын тоқтату үшін бұлтты жаңбырландыру мүмкіндігін қарастырды. Бұл жол Дьенбьенфуға қарайтын топырақ жол болатын және жаңбыр маусымында оны пайдалану қиындар еді. Генерал Анри Наварр 16 наурызда, шайқас басталмас бұрын, осылай бұлтты жаңбырландыруды қолдану бойынша зерттеу жүргізуге рұқсат берді, ал келесі айда сынақ басталды. Нәтижелер көңіл көншітпеді; жаңбыр бұлттары тез пайда болып, жауын-шашын жаудырды, бірақ олар көбінесе 41-провинциялық жолдан ауып, Вьетминнің логистикасына кедергі келтіру мүмкіндігін азайтты.

Шри-Ланка

2019 жылдың қаңтар айында Шри-Ланка Әуе күштері (SLAF) және Энергетика, қуат және бизнес даму министрлігі құрғақ ауа райы салдарынан су электр станциялары үшін су деңгейі төмендеуіне байланысты құрылған бұлт себу жобасы бойынша келісімге келді. Сол жылдың ақпан айында SLAF, Цейлон электр тақтасы, метеорология және суару департаменттерінің өкілдерінен тұратын топ Таиландқа, Патшалық жаңбыр жасау және ауыл шаруашылығы авиациясы департаменті жүргізіп жатқан жаңбыр тудыру жобаларын зерттеу үшін жіберілді. 22 наурызда Харбин Y 12 ұшағы Маскелия су қоймасының үстінен 8000 фут биіктікте ұшып, бұлт себуге арналған химиялық заттарды шашыратып жіберді. Жаңбыр келесі күні, 23 наурызда жауды, бірақ жобаға қатысушылар оны 22 наурызда ертерек күткен болатын. Ірі тау шаңғы курорттары кейде қар жаудыру үшін бұлт себуді пайдаланады. 2012 жылы 11 батыс штаты және бір Канада провинциясы (Альберта) ауа райын өзгерту жөніндегі операциялық бағдарламаларды жүргізді. 2006 жылы Вайоминг штатында Medicine Bow, Sierra Madre және Wind River тауларындағы қарға бұлт себудің әсерін зерттеу үшін 8,8 миллион долларлық жоба басталды. Орегон штатында Portland General Electric компаниясы 1974-1975 жылдары су электр энергиясын өндіру үшін Hood River арқылы қар тудыруды қолданды. Нәтижелер айтарлықтай болды, бірақ жергілікті тұрғындарға ауыр жүктеме түсті, олар күшті жаңбырға тап болды, бұл көшелердің құлауына және топырақтан жылғақ апаттарға әкелді. PGE келесі жылы бұлт себу амалдарын тоқтатты. 1978 жылы АҚШ Қоршаған ортаны өзгерту конвенциясына қол қойды, ол ауа райын өзгертуді жауынгерлік мақсаттар үшін пайдалануға тыйым салады. 2022 жылға қарай Калифорниядағы жеті мекеме күміс йодиді пайдалана отырып, бұлт себу операцияларын жүргізіп жатыр, оның ішінде Сакраменто қалалық коммуналдық ауданы, ол 1969 жылы су электр станцияларына сумен жабдықтауды арттыру үшін осы технологияны қолдана бастады және нәтижесінде "Sierra Nevada қар қаптамасы шамамен 3-10% -ға өсті" деп хабарлады.

Канада

Алпысыншы жылдары Ирвинг П. Крик және серіктестері Альберта штатының Калгари қаласы маңында сәтті бұлтты сәулелендіру операциясын жүргізді. Бұл үшін ұшақтар мен жерде орналасқан генераторлар қолданылды, олар атмосфераға күміс йодидті соғып, көктайғақтан болатын зиянды азайтуға тырысты. Ральф Лангеман, Линн Гаррисон және Стэн МакЛеод, бәрі де 403-эскадрильяның бұрынғы мүшелері және Альберта университетінің студенттері, жаздарды көктайғақты басумен өткізді. Албертаның оңтүстігіндегі көктайғақтан қорғау жобасы жалғасуда, оған сақтандыру компаниялары жыл сайын 3 миллион канад доллары қаржы бөледі.

Болгария

Болгарияда күміс йодты ракеталық орталықтардың жалпыұлттық желісі бар, олар гүлзар аймағы сияқты ауыл шаруашылығы аймақтарында стратегиялық түрде орналасқан. Әрбір орталық 10 шаршы километр аумақты қорғайды. Орталықтардың жиынтығының тығыздығы сондай, кем дегенде 2 орталық бір бұршақ бұлтын нысанаға ала алады, бұршақ бұлтының пайда болуын анықтаудан ракеталарды атқылауға дейінгі процестің барлық кезеңі әдетте 7–10 минутқа созылады, мақсаты – атмосфераның жоғары қабаттарында еріп, жерге жетпейтін, өте кішкентай бұршақ тастарын жасау. 1960 жылдан бері жиналған деректерге сүйенсек, қорғау жүйесінің арқасында жыл сайын ауыл шаруашылығы саласының үлкен шығындарының алдын алуға болады. Егер тұқым себілмесе, бұршақ бүкіл аймақтарды қиратуы мүмкін, ал тұқым себу арқасында бұршақ тастары ерімеген жағдайда жапырақтардың аз ғана зақымдануына дейін залал азаяды.

Франция мен Испания

Бұлтты себу Францияда 1950 жылдары егінге қар салғаннан болатын зиянды азайту мақсатында басталды. ANELFA жобасы коммерциялық емес ұйым шеңберінде жұмыс істейтін жергілікті агенттіктерден тұрады. Испаниядағы ұқсас жобаны "Consorcio por la Lucha Antigranizo de Aragon" басқарады. Қазіргі уақытта An 26 ұшағы да бұлтты себу үшін қолданылады. 2006 жылғы шілдеде Санкт-Петербургте өткен G8 саммитінде президент Путин әуе күштерінің ұшақтары Финляндияға жаңбыр жаудыру үшін бұлттарды себуге жіберілгенін мәлімдеді. Бірақ саммит кезінде де жаңбыр жауды. Мәскеуде Ресей әуе күштері 2008 жылдың 17 маусымында бұлттарды цемент қаптарымен себуге тырысты. Бір қап тозарып кетпеді және үйдің шатырын тесіп өтті. 2009 жылдың қазан айында Мәскеу мэрі Ресей әуе күштерінің қыс бойы Мәскеуге жел бағытынан бұлттарды себуге тырысқанын айтқаннан кейін қала үшін "қарсыз қыс" уәде етті.

Германия

Германияда азаматтық қоғамдар аймақтық деңгейде бұлт себуді ұйымдастырады. Тіркелген бір қоғам Розенхайм, Мисбах, Траунштейн аудандары (барлығы Германияның Баварияның оңтүстігінде) және Куфштейн ауданы (Австрияның Тироль аймағында) ауыл шаруашылығы алқаптарын градудан қорғау үшін бұлт себуге арналған ұшақтарды күтіп ұстайды. Бұлт себу, әсіресе шарап өсіру мәдениетімен танымал Баден-Вюртемберг федералды жерінде де қолданылады. Людвигсбург, Хайльбронн, Шварцвальд Баар және Ремс-Мурр аудандары, сондай-ақ Штутгарт және Эсслинген қалалары градустың пайда болуын болдырмау бағдарламасына қатысады. Жергілікті сақтандыру агенттігінің мәліметтері бойынша, 2015 жылы Штутгарт аймағындағы бұлт себу шаралары шамамен 5 миллион еуролық зиянды алдын алды, ал жобаның жылдық күтім құны бар болғаны 325 мың еуроға бағаланған. Тағы бір бұлт себу қоғамы Villingen Schwenningen ауданында жұмыс істейді.

Австрия

Австрияда екі градустың зиянын қорғау ұйымы бар: Steirische Hagel Abwehr, құрамында төрт ұшақ: Cessna 182 және Südflug, құрамында үш ұшақ: Cessna 150L, Cessna 182P, Partenavia P.68 Грац әуежайында орналасқан.

Словения

Словенияның ең көне әуе клубы – Letalski орталығы Марибор, EASA-ның арнайы операциясы ретінде шегіршікке қарсы әуе қорғанысын жүзеге асырады. Cessna TU206G Turbo Stationair 6 II ұшағы ұшу үшін сыртқы құрылғылармен және ракеталармен жабдықталған. Операцияда үш экипаж мүшесі жұмыс істейді: екеуі ұшақтағы ұшқыштар, ал үшіншісі – жердегі радар операторы. Қорғаныстың мақсаты – Штирия және Прекмурье аймақтарындағы егістік жерлерге және қалаларға зиян келтірудің алдын алу, шегіршікті тарату арқылы. Олар 1983 жылдан бері осы қорғаныс шараларын жүзеге асырып келеді. Күмiс йодиді реагент ретінде қолданылады. Базасы Марибор Эдвард Русжан әуежайында орналасқан. Бұл шараны жергілікті қауымдастықтар мен Ауыл шаруашылығы министрлігі қаржыландырады, және ол ауылдық жерлердегі халық пен фермерлердің арасында зор қолдауға ие.

Ұлыбритания

Project Cumulus) – Ұлыбритания үкіметінің 1949 және 1952 жылдар аралығында жүргізілген ауа райын өзгертуді зерттеуге бағытталған бастамасы, әсіресе бұлт себу эксперименттері арқылы. 1952 жылғы Линмут су тасқынының себебі Корольдік әуе күштері жүргізген құпия бұлт себу эксперименттері болды деген қауесет тараған. Алайда, метеоролог Филип Эден «Линмут су тасқыны үшін мұндай эксперименттерді кінәлаудың әбсурд екенін» дәлелдеп, бірнеше себеп келтірді.

Австралия

Австралияда CSIRO және Hydro Tasmania компанияларының 1960 жылдардан бері Тасманияның орталық және батыс бөліктеріндегі жазғы іс-шаралары сәтті аяқталғандай көрінеді. Орталық платодағы Су электр комиссиясының су жинау аймағында тұқым себу күз айларында жауын-шашынның 30 пайызға дейін артуына әкелді. Тасманиядағы тәжірибелердің нәтижесі өте жақсы болғандықтан, Комиссия штаттың таулы аймақтарында тұқым себуді осы күнге дейін жүзеге асырып келеді. 2004 жылы Snowy Hydro Limited компаниясы Австралиядағы Snowy Mountains тауларында қар жауын-шашын мөлшерін арттыру мүмкіндігін бағалау мақсатында бұлтты себуді сынақтан өткізді. Алғашқыда 2009 жылы аяқталу жоспарланған сынақ кезеңі кейін 2014 жылға дейін ұзартылды. Зерттеу нәтижелері елдің Оңтүстік-Шығыс айманындағы жалғасып жатқан құрғақшылық жағдайын жеңілдетуге көмектеседі деп күтілуде. 2020 жылдың наурыз айында Сидней Теңіз ғылымдары орталығының ғалымдары мен Оңтүстік Крест университеті Австралияның Квинсленд жағалауында теңіз бұлттарын себуді сынақтан өткізді, мақсаты Ұлы Тосқана рифін ыстық толқындар кезіндегі коралл ағаруынан және қырылудан қорғау. Екі жоғары қысымды турбинаны пайдаланып, команда микроскопиялық тұз тамшыларын ауаға шашыды. Бұл тамшылар буланып, өте кішкентай тұз кристалдарын қалдырады, оларға су буы жабысып, күн сәулесін тиімдірек шағылыстыратын бұлттарды құрайды.

Африка

Мали мен Нигерде бұлт себу ұлттық деңгейде де қолданылады. 1985 жылы Марокко үкіметі «Әл-Гаит» деп аталатын бұлт себу бағдарламасын бастады. Бұл жүйе алғаш рет 1999 жылы Мароккода қолданылды, сондай-ақ 1999-2002 жылдары Буркина-Фасода және 2005 жылдан бастап Сенегалда қолданылды. Бұлт себу эксперименттері мен операциялары сондай-ақ Родезияда (қазіргі Зимбабве) 1968-1980 жылдар аралығында жүргізілді.

Қолданыстағы халықаралық заңнама

Қоршаған ортаны өзгерту техникасын әскери немесе кез келген басқа да жауырық мақсатта пайдалануды тыйым салатын конвенция (ENMOD) – ауа райы мен климатты өзгерту технологияларын реттеуге қатысты жалғыз халықаралық құрал. Вьетнам соғысы мен ъсуық соғыс кезінде бұлтты себу операциялары жүргізілгеннен кейін жасалған бұл конвенцияның қолданылу саласы тек ауа райын өзгерту технологияларын әскери немесе жауырық мақсатта пайдаланумен ғана шектеледі. Шындығында, ауа райын өзгерту бағдарламаларын бейбіт мақсаттарда қолдануға конвенция тыйым салмайды. Брукс бұлттардың жеке меншігіне ие болуды "мағынасыздық" деп есептейді, себебі бақылау тек бұлт біреудің жері үстінде тұрған қысқа уақытқа ғана шектеледі. Квилер Мажзуб.

Құрлық теориясы

Бұлт тұқымын себу көптеген теориялардың назар ортасында болды. Бұл теориялар үкіметтердің «Попай» операциясы барысында әртүрлі жағдайларды – жаһандық жылыну, халық саны, әскери қару сынақтары, халық денсаулығы және су тасқыны сияқтыларды бақылау мақсатында ауа райын манипуляциялауына сенім білдіреді. 2016 жылы Лос-Анджелес округінің Қоғамдық жұмыстар департаменті «Pasadena Star News» газетінде жариялаған құпия хабарлама кең ауқымды ауа райын өзгертуге қатысты мәлімдемелерге әкеп соқты. Департамент бұл жағдайды түсіндіріп, бұл жарты ғасырдан бері Лос-Анджелесте құрғақшылыққа қарсы шара ретінде қолданылып келе жатқан бұлт тұқымын себуді ғана сипаттайтынын мәлімдеді.