Кіріспе

Хорватияның тәуелсіздік соғысы кезінде Хорватия армиясының әскери операциясы

Хорватияның шығуы
БҰҰ Медак аймағын қорғайды
| жауынгер1 =
| жауынгер2 =

| жауынгер3 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Серб Крайинасы Серб Крайинасы
| командир1 =
| командир2 =
| командир3 =
| күш1 = 2500-ден астам
| күш2 = 875 PPCLI шайқас тобының 2-ші батальонының мүшелері
| күш3 = 800 және 70 танк
| қазалар1 = 10 қаза тапты, 84 жараланды (сербтермен шайқас) 27 хорват қаза тапты немесе жараланды (UNPROFOR-мен шайқас) (Канада және БҰҰ дереккөздері)
Госпич, Карловац және Загреб маңындағы RSK-ның жауап шабуылынан кейін ондаған хорват азаматтық тұрғындары қаза тапты
| қазалар2 = 4 жараланды (Канада) 7 жараланды, 3 БТР жоғалды (Франция)
| қазалар3 = 52 қаза тапты, 36 азаматтық тұрғын қаза тапты (ХТҚ іс жүргізу бағалауы)

Өмірбаян

1991 жылы Лика аймағының көп бөлігі өзін-өзі жариялаған Серб Крайна Республикасының (RSK) және сербтер басымдығындағы Югослав Халық Армиясының (JNA) күштерімен басып алынды. Ликада сербтер бақылауындағы аумақтағы хорваттардың көбі өлтірілді, қуылды немесе үкімет бақылауындағы аймақтарда пана табуға мәжбүр болды, ал сербтер жыл бойы Госпич қаласын өз позицияларынан артиллериялық оққа түсіруді жалғастырды. 1992 жылдың қаңтарында Сараево келісімінде атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) бейбіт сақшылық күштері UNPROFOR қару-жарақ тоқтату желілерін бақылау үшін, сондай-ақ келіссөздер жүргізушілер, гуманитарлық көмек көрсетушілер және жауынгерлер ретінде жұмыс істеу үшін орналастырылды. Осыған қарамастан, екі тарап арасында эпизодтық атыс және артиллериялық оқтармен шабуылдар жалғасты. Госпич, фронт желісіне жақын болғандықтан, Краинаның серб армиясының (SVK) артиллериялық оқтарына көп рет ұшырады. Қала Загреб, Далмация және Риека арасындағы байланыс жолдарын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Артиллериялық оқтардың көп бөлігі сербтер бақылаған Медак қалтасынан жасалды – Хорватиядағы Медак қаласына жақын, шамамен төрт-бес шақырым ені және бес-алты шақырым ұзындығы бар биік жер, оған Divoselo, Čitluk және Počitelj елді мекендері мен көптеген кішкентай ауылдар кірді. Қалта негізінен орман мен ашық даладан тұратын ауылдық аймақ болды. Шабуылға дейін бұл жерде шамамен 400 серб азаматы тұрды және оны SVK-нің 15-ші Лика корпусының бөлімшелері бақылады. Қалта Хорватиядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғалатын төрт аймағының бірі – Оңтүстік сектормен шектес болды. Ол UNPA-ның ішінде емес, оның сыртында, «қызғылт аймақ» деп аталатын жерде орналасқан – UNPA-дан тыс, RSK бақылауындағы аумақ, UNPROFOR бейбіт сақшыларымен патрульденетін. Медак қалтасына шабуыл жасамас бұрын, Хорватия үкіметтік күштері 1992 жылдың маусымында Мильевци платосындағы және 1993 жылдың қаңтарында Солтүстік Далмациядағы Масленица көпірі маңындағы «қызғылт аймақтардағы» серб басқыншылары бақылаған аумақты қайтару үшін бірнеше шағын шабуылдар жасады – «Масленица» операциясы. Хорватия штабының бастығы Янко Бобетько Госпич ауданына барған кезде, ол және оның командасы фронттың осы бөлігіндегі жағдай қанағаттанарлық емес деген қорытындыға келді. Бұл әсіресе Хорватия Ішкі істер министрлігінің арнайы полициясы ұстаған Велебит тауында маңызды болды. Егер осы позициялар жауға түсіп кетсе, Госпич қаласы жартылай қоршауға түсер еді. Хорваттардың желісіне жау тылында жұмыс істейтін кішкентай саботаж тобының үнемі кіріп-шығуы да кедерілді. 4 қыркүйекте осындай топ Велебитттегі хорват позицияларына шабуыл жасады, нәтижесінде екі хорват полицейі қаза тапты. Осыдан кейін генерал Маркач арнайы полиция бақылаған аумаққа бұдан әрі шабуылдарды болдырмау үшін жоспар жасауды бұйырды. Бобетько осы жоспарды білгеннен кейін, оны Хорватия армиясының іс-қимыл жоспарына енгізуді ұсынды. Қыркүйек айының басынан бастап Госпичтің кең аумағына артиллериялық шабуылдардың қарқындылығы артты. Сондықтан Бобетько Госпич қаласының маңындағы серб артиллериясының позицияларын ішінара бейтараптандыру, Дивоселодағы жау саботаж тобының базасын жою және хорват фронтының ұзындығын қысқарту міндеттерін орындайтын шағын ауқымды тактикалық операция жүргізуді шешті.

9-14 қыркүйек

Хорватиялық шабуылға Хорватия армиясының Госпич операциялық аймағынан шамамен 2500 сарбаз тартылды. Ол 9 қыркүйек 1993 жылы сағат 06:10 шамасында 9-шы гвардиялық артиллерия батареяларының дайындық атысымен басталды. Шабуыл қос қоршау маневрі ретінде жоспарланған, онда Госпич маңындағы Билай елді мекенінен бастаған Хорватия армиясының 9-шы гвардиялық бригадасының танктері мен жаяу әскерлері шабуылдың бір бағытын жүзеге асырды, ал Велебит тауынан бастаған Хорватия Ішкі істер министрлігінің (MUP) арнайы полициясының командалары екінші бағытты қамтамасыз етті. МУП бөлімдері бұрын Велебит тауындағы маңызды хорват позицияларын бақылап тұрған. Бұл күштерге Хорватия армиясының 111-ші бригадасы, Госпич үй күзет полкі және Ловинец үй күзет полкі де көмек көрсетті. Осы екі күшейтілген ұрыс тобы сол күні сағат 14:00-де Раджичевци ауылында табысып, Медак қалтасында серб милициясының бір батальоны мен бірнеше серб азаматын қоршады. Одан кейін тазалау операциялары жүргізілді. 10 қыркүйекте серб күштері Карловац, Загреб маңындағы Лючко, Самобор және Жастребарсконы ұзақ қашықтықтағы артиллериямен (соның ішінде FROG 7 баллистикалық зымырандары мен M 87 Orkan) бомбалауға кірісті. Бұл салдарынан ондаған бейбіт тұрғындар қаза тауып, жарақат алды, үйлер мен мүліктерге ауқымды зиян келді. Карловац қаласының орталығына жасалған артиллериялық шабуыл кезінде 7 азамат қаза тауып, 23 адам жарақат алды. 9 қыркүйекте серб күштері Сисактағы мұнай өңдеу зауытын бомбалап, зақымдады. 13 және 14 қыркүйекте Хорватия әуе күштерінің МиГ-21 ұшақтары Бановина мен Кордундағы СВК артиллериялық және зымырандық батареяларының бір бөлігін сәтті жойды, бірақ Гвозд маңында SA 6 зымыранымен бір ұшақ атып түсірілді, ал оның ұшқышы, полковник Мирослав Перис қаза тапты. СВК қарсы шабуылдар ұйымдастырып, басып алынған аумақтың бір бөлігін қайтарып алды. Сондай-ақ, басып алынған аумақ қайтарылмаса, Хорватияның 20 немесе 30 нысанасына шабуыл жасаумен қорқытты. Екі тарап 12-13 қыркүйекте ауыр артиллериялық атыс жүргізді, БҰҰ мәліметінше, Госпич-Медак аймағында 6000-нан астам жарылыс тіркелді. Бұрынғы СВК полковнигі Милислав Секуличтің сөзіне қарағанда, Хорватияның Медак қалтасына жасаған шабуылының сәттілігіне себеп болған факторлардың бірі – сол аймақтағы СВК күштерінің нашар жауынгерлік дайындығы болды. Айта кетейік, бір ай бұрын "Дивоселоның азаматтары мен жауынгерлері" өздерінің командиріне ауылды қорғауға барлығы 30 адам қатысатынын, олардың ең кішісі 15 жаста, ең үлкені 72 жаста екенін шағымданып айтқан. Сонымен қатар, олардың бір бөлігі Книн маңында контрабандалық және басқа да қылмыстық әрекеттерге қатысу үшін майданнан дезертирлік жасаған.

Өртке қарсы іс-қимыл

Бұл шабуыл халықаралық деңгейде күшті сынға ұшырады. Ішкі және сыртқы саяси және әскери қысымға тап болған Хорватия үкіметі атысты тоқтатуға келісті. 15 қыркүйекте Сербия тарапынан генерал Миле Новакович, ал Хорватия тарапынан генерал-майор Петар Стипетич атысты тоқтату келісіміне қол қойды. Келісімге сәйкес, хорват әскерлері 9 қыркүйектегі бастапқы позицияларына қайтарылуы керек еді, ал серб әскерлері қалтадан шығып, одан әрі шығып қалуға тиіс болды. Хорватияның әскерлері 15 қыркүйекте сағат 12:00-де қалтаға кіруі жоспарланған, оларға екі француз армиясының механикаландырылған бөлімдері сүйемелдеді. Ұлттар Ұйымының лейтенант-полковнигі Джеймс Кальвиннің басқаруымен әскерлер серб және хорват күштерінің арасына енуге нұсқау алды.

Хорватияның мойындамауы

Бірнеше дереккөздер Канада әскерлерінің Медак қалтасындағы шайқасқа қатысқанын жоққа шығарады. Хорват дереккөздерінде атыс "ұсақ инцидент" ретінде, эпизодтық атыстар тізбегі ретінде сипатталған. Сербиялық дереккөздер де өздерінің Медак қалтасы операциясы туралы көзқарастарында "шайқас" терминін қолданбайды. Оның 875 сарбазының (2PPCLI) бар болғаны 375-і штаттық бөлімнен келді: қалғаны – күшейтілген құрам, 385 негізгі резерв сарбазы және 165 басқа штаттық күш бөлімшелерінен. Шындығында, миссия барысында мылтық ротасының 70% резерв сарбаздарынан тұрды, себебі қолдау және техникалық мамандықтарда жоғары білікті және тәжірибелі штаттық сарбаздар қажет болды. Оның ішінде, резервтік батальондардан Резервтік кіру схемасы офицерлері (RESO) ретінде келген 12 взвод командирінің 7-сі болды. Дегенмен, Хорватиядағы 2 PPCLI шайқас тобы операциялық миссияға резерв сарбаздарының ең көп шоғырланған құрамын қамтыды. "Компанияларды тиісті түрде жаттықтыруға, тіпті бүкіл батальонды дайын тұрғызуға уақыт болмады. 2 PPCLI взводының бірігіп, толық батальон ретінде әрекет етуге шақырылатынын ешкім білмеді". UNTV (1993 09 18) баяндамасында UNPROFOR хорват шекарасын сәтті кесіп өтіп, Медак қалтасында хорват және серб күштері арасында буферлік аймақ құру кезінде CANBAT және CIVPOL әрекеттері жайлы айтылады. Соңғы хорват шабуылында құр салып қалған азаматтармен сұхбаттасулар ұсынылған. CANBAT-тың үш сарбазымен сұхбаттасуда олар 48 сағат бұрын келгендерін және олардың міндеті – аймақты бақылау және қарсыласатын тараптардың арасындағы алғашқы орналасқан жерлерінен елу метр қашықтықтағы жерге бекініп тұру екенін түсіндірді. Серб желілерін алмастыру процесінде хорват желілерінен тікелей және жанама оқтарға ұшырағанын, UNPROFOR-дың ұрыс ережелеріне сәйкес, олар да оқ атып жауап бергенін, бірақ тек жеңіл қарудан ғана пайдаланғанын айтты. Әскерлер өз жақтарынан ешкім зардап шекпегенін, сербтердің бірнеше сарбазының жараланғанын, ал хорваттардың жағдайы туралы ешқандай ақпараттың жоқ екенін мәлімдеді. Сол газет сондай-ақ, Медак қалтасындағы операция кезінде қаза тапқан хорват сарбаздарының мәйітін зерттеу көрсеткенін, олардың ешқайсысы канадалықтардың қару-жарағынан өлмегенін хабарлады. 2007 жылғы сот процесінде, 1993 жылдың қыркүйегінде 9-шы гвардиялық бригаданың командирі генерал Мирко Норак және сол кездегі Госпич әскери округінің командирі генерал Рахим Адемиге куәлік берген зейнеткер хорват адмиралы Давор Домазет Лошо, БҰҰ ПРОФОР-мен болған қарулы қақтығыстың масштабы және шайқаста 26 хорваттың қаза тапқаны туралы канадалықтардың мәлімдемелерін жоққа шығарды. Ол 26 хорваттың қаза тапқаны туралы мәлімдеме шындыққа сай емес болғандықтан, құрбандардың сербтер болуы мүмкін екенін айтты. Бұл туралы Кальвин және Медақта қызмет еткен канадалық армия ветерандары да мәлімдеді. Өз кезегінде, Хорватияның азаматтық және әскери билігі, БҰҰ күштерімен болған шайқастан кейін және одан кейінгі жылдары Медак ауданында БҰҰ ПРОФОР күштерімен ешқандай ірі шайқас болғанын ешқашан мәлімдемеген және канадалық күштердің оқиғалар туралы нұсқасы саяси мақсатта жасалғанын мәлімдеді. Домазет сондай-ақ канадалық тараптан "олар 800 медаль алған, болмаған шайқаста өлтірген" 26 хорват сарбазының қабірлері қайда екенін көрсетуді сұрады.

Сербияның бас тартуы

Хорват жазушысы Мирослав Меджиморек 1993 жылдың 16 және 17 қыркүйегінде Канадалық БҰҰ ПРОФОР күштеріне жақын орналасқан ARSK 3-моторлы бригадасының (3. mtb) шайқас есептеріне қол жеткізді. Есептер, болғанымен түсініксіз жазылған, осы кезеңде хорват тарапынан жасалған сирек провокацияларды ғана көрсетеді, ал серб тарапы оған жеңіл қарудан атып жауап берген. Автор, тек осы мәліметтерге сүйене отырып, хорват күштері мен БҰҰ арасындағы қақтығыс есепті жазған адамға айтуға лайық болмаған немесе мүлдем болмаған деген қорытындыға келді.

Нильсеннің жоққа шығаруы

Дания Корольдік армиясының отставкадағы полковнигі Вагн Ове Моебьерг Нильсен, сол кездегі аймақтағы UNPROFOR қолбасшысы, бірақ ол шайқаста болған жоқ, тіпті оның салдарынан кейін де, тіпті аймақта да болмаған, Адеми-Норац ісінде куәлік беріп, канадалық және хорват әскерлері арасында қарулы қақтығыс болғанын жоққа шығарды. Тек канадалықтар сербтер бақылауындағы позициялардың алдына орналасқан бір инцидент болды. Хорват әскері оқ атты, бірақ канадалықтар жауап бермеді. Ол хорваттар БҰҰ күштерімен атысқанын түсінген кезде атыс тоқтағанын қосты.

Салдары

Шабуылдан кейін аймақтағы көптеген ауылдар қиратылып, халқы қоныс аударды. Күні бүгінге дейін аймақ көбінесе тасталып отыр, бірақ кейбір сербтер соңынан оралды. Соғыстың соңына дейін аймақ екі тараптың арасында, іс жүзінде бейтарап аймақ болып қала берді. 1995 жылғы 4 тамызда Хорватия армиясы "Дауыл" операциясы барысында оны қайта басып алды, бұл операция өздігінен жариялаған Серб Краина Республикасының жеңілісімен аяқталды. Шабуыл Хорватия армиясының басқару, бақылау және байланыс жүйесіндегі күрделі әлсіздіктерді көрсетті, бұл мәселе жыл басындағы "Масленица" операциясында да болған еді. Операция Хорватия үкіметі үшін ауыр саяси қиындықтар тудырды, ол Медак ауданындағы әрекеттері үшін шетелде қатты сынға ұшырады. Соғыс қылмыстары туралы кеңінен таралған айыптаулар, Босниядағы мұсылман-хорваттардың қан төгілуі Хорватияның беделін күрт түсірді; көптеген елдерде ел құрбандықтан агрессорға айналған деп есептелді. Операция кезінде жасалған соғыс қылмыстары UNPROFOR-дың да сенімін күйретті, өйткені оның күштері сол кезде жақын болса да, олардың алдын алуға тырыспады. БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Гали былай деп мәлімдеді:

"Хорватияның 1993 жылғы 9 қыркүйекте Медак қалтасындағы үш ауылды қиратуы, UNPROFOR-дың Хорватия күштерін қайтаруын қамтамасыз ету үшін күшті шаралар қабылданғандарына қарамастан, сербтердің UNPROFOR-ға деген сенімсіздігін одан әрі арттырды және олардың қарусызданудан бас тартуын қайта бекітті. Өз кезегінде, БҰҰ бейбіт сақтау жоспарында талап етілгендей, қарусызданудан бас тарту UNPROFOR-ға жоспардың басқа да маңызды элементтерін іске асыруға, әсіресе босқындар мен жер аударылғандардың өз туған жерлеріне қауіпсіз жағдайда оралуына көмектесуге кедергі келтірді." 2-ші батальон PPCLI шайқас тобы кейін Медак қалтасындағы әрекеттері үшін Бас қолбасшының бірлік мақтау қағазымен марапатталды, бұл бірлік мақтау қағазын алған алғашқы канадалық бөлім.