Кіріспе
Уппсала ғибадатханасы ежелгі скандинав дінінің діни орталығы болған, қазіргі Швециядағы Гамла-Уппсала (шведше "Ескі Уппсала") қаласында орналасқан. Бұл туралы 11 ғасырда Адам Бременнің "Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum" және 13 ғасырда Снорри Стурлусонның "Heimskringla" еңбегінде айтылған. Ғибадатхананың сипаттамалары мен аймақтағы археологиялық қазбалардың нәтижелеріне қатысты түрлі теориялар ұсынылған. Сонымен қатар, жақында осы жердегі қызметтерге, оның ішінде рәсімдік құрбандықтарға көмекші рөл атқарған болуы мүмкін кең ауқымды ағаш құрылымдар мен қатар тізілген ағаштардың іздері табылды. Ғибадатхана 1080 жылдары Үлкен Инге патшасымен қиратылды.
The Temple at Uppsala was a religious center in the ancient Norse religion once located at what is now Gamla Uppsala (Swedish "Old Uppsala"), Sweden attested in Adam of Bremen's 11th century work Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum and in Heimskringla, written by Snorri Sturluson in the 13th century. Theories have been proposed about the implications of the descriptions of the temple and the findings of the archaeological excavations in the area, along with recent findings of extensive wooden structures and log lines that may have played a supporting role to activities at the site, including ritual sacrifice. The temple was destroyed by King Inge the Elder in the 1080s.
Сипаттама
Геста Хаммабургенсис экклесиае понтификумда Бремендік Адам ғибадатхананың сипаттамасын береді. Адам Сигтунаға жақын жердегі қалада "Убсола деп аталатын өте әйгілі ғибадатхана" бар екенін жазды. Адам ата ғибадатхананың "алтынмен безендірілгенін" және онда үштікті тақта отырған үш құдайдың мүсіндеріне табынатын халықты баяндайды. Адам ата "ең құдіретті" деп атаған Тор орталық тақта отырса, Водан (Один) мен Фрико (Фрейр) оның бүйіріндегі тақтарда отыр. Адам үш құдайдың ерекшеліктері туралы ақпарат береді, соның ішінде Фриконың үлкен тік пенисі, Воданның қару-жарағы ("біздің адамдар Марсты бейнелегендей", - деп атап өтті Адам) және Тордың шүберек бар екендігі, Адам оны римдік құдай Юпитермен салыстырады. Адамның айтуынша, бұған қоса, "олар бір кездері адам болған құдайларға табынады, ал олар өздерінің ерлік істері арқылы өлместікке ие болды деп есептейді [ ]." Адам ата үш құдайдың әрқайсысына өздеріне тағайындалған діни қызметкерлері бар екенін айтады, олар халықтан құдайларға құрбандықтар ұсынады. Егер ашаршылық немесе індет болса, Торға құрбандық жасалады; егер соғыс болса, Воданға құрбандық жасалады; егер неке жасалса, Фрикоға құрбандық жасалады. Адам былай деп жалғастырды: "Швецияның әрбір провинциясында тоғыз жылда бір рет Убсолада жалпы мереке өткізіледі және дінге келгендер осы рәсімдерден ақы төлеп құтылуға мәжбүр." Бұл тұжырымды зерттеуде Хенрик Янсон Адамның Уппсаладағы жағдайды инвеституралық даудың басталуындағы жанжалдың маңызды тұстарын көрсету үшін пайдаланғанын айтады. Бұл жанжалдар Скандинавияның тереңіне дейін жеткен. Папалық пен Империя Еуропаның солтүстік бөлігін бақылау үшін күресіп жатты, ал Империя Гамбург-Бремен архиепископтығы арқылы скандинавиялық мемлекеттерді Императорлық шіркеуге бағынуға талап етті. Алайда, бұл құқықтарға солтүстіктегі кейбір саяси тұлғалар қарсылық көрсетті, әсіресе Швеция патшалығынан, онда Папа Григорий VII қолдауына ие Gallicana ecclesia деп аталатын тағы бір шіркеу болды. Бұл шіркеуді Мелар аймағы және Уппсаламен байланыстыруға болады. Бұл "Галликан шіркеуінің" өкілдерінің қайдан келгені толыққанды белгісіз, бірақ оның кейбір ықпалы кейінірек Англиядан келген епископтарды еске түсіретін шведтік әулиелердің өмірбаяндарынан көрінеді, олар 11 ғасырда Мелар аймағында белсенді болған Клюни реформа қозғалысымен байланысты болды, бұл Гамбург-Бремен Императорлық шіркеуіне қарсы болды, оның құрметін Адам Бремендік жоғарылатуға тырысты. Осы жылдары, олардың христиан екендігі анық болса да, қарсыластарын жазықсыздыққа айыптауға мүмкіндік болды. Бұл жердегі негізгі ұғымдар – сенім, *fides*, яғни адалдық, және мойынсұну, *obedientia*, Григорий VII осы жылдары нақты айтқандай: "Христианмын деп жүріп, апостолдық орынға мойынсұнудан бас тартатын әркім жазықсыздыққа [paganitas] түседі." Бұрын бұл шаралар негізінен әлеуметтік жағдайы төмен топтарға – мысалы, сакстар славяндарға және скандинавтарға – қарсы бағытталған, бірақ қазір бұл теологиялық қару Императорлық шіркеуінің жоғары лауазымды өкілдеріне қарсы қолданылды. Бірінші соққыны Адам Бремендік оның қызметінде және қорғанысында жұмыс істеген Гамбург-Бремен архиепископы Лимар алды. Адамның Уппсаладағы пұтқа табынушылық ғибадатхана туралы сипаттамасын растайтын деректердің жетіспеуін көрсетіп, аймақтағы мыңнан астам христиандық руналық тастар сияқты басқа деректерді келтіріп, Адам жазған кезде христиандық онда жақсы қалыптасқан екенін көрсетті, Янсон Уппсала ғибадатханасының Императорлық шіркеуге қарсы тұрған христиан шіркеуі болғанын, Папалықтың және Григорий VII төңірегіне жиналған IV Генрихтің жауыздарының қолдауына ие болғанын қорытындылады. Орчард (1997) "Адамның сипаттамасы тарихи фактіге негізделгендігінің дәрежесі белгісіз" екенін айтады, бірақ Адамның есебінде "көп пайдалы ақпарат (сондай-ақ айтарлықтай болжамдар) бар" екенін атап өтеді. Орчард Адамның ғибадатхананы сипаттауы "бірнеше деңгейде" жиі күмән тудыратындығын және Мерсебургтің Титмары 11 ғасырдың басында Данияның Лейре қаласында өткізілген құрбандықтар туралы анағұрлым аз, бірақ ұқсас есеп жазғанын айтады.
Археологиялық дерек
1926 жылы Суне Линдквист Гамла-Упсалада археологиялық зерттеулер жүргізіп, Гамла-Упсаладағы шіркеудің астында тіреу тіректерінің шұңқырларын тапты. Бұл тіреу тіректері концентрлі төртбұрыштармен қатарласып орналасуы мүмкін, содан кейін осы жаңалыққа негізделген ғибадатхананы қайта құруға әртүрлі әрекеттер жасалды. Прайс және Алкарп (2005) 1926 жылғы түсіндірмеге қарсы шыққандардың қатарында болды: Мектеп оқулықтарында және басқа да жерлерде әлі де сақталған болса да, бұл қорытынды анық қате, себебі тіреу тіректерінің стратиграфиялық тұрғыдан бірнеше құрылыс кезеңдеріне жататыны дәлелденді. Жерге енетін радар және басқа да геофизикалық әдістерді пайдалана отырып, Прайс пен Алкарп ортағасырлық собордың солтүстік трансептісінің астындағы ағаш құрылысының қалдықтарын, сондай-ақ тағы екі ғимаратты тапты – олардың бірі қола дәуіріне, ал екіншісі викинг дәуірінің тойханасына жатуы мүмкін. Орчард (1997) бұл аймақтағы археологиялық қазбалар "ғибадатхананың ұсынылған көлемінде ештеңе таба алмады" дейді, бірақ сол жердегі үш обаның болғаны осы маңайдың маңыздылығын көрсетеді. Бір сызықтың ұзындығы шамамен бір километрге жетеді және 144 тіректен тұрады, ал екіншісі – жарты километрлік, әр тірегі 5–6 метр аралықта орналасқан. Сызықтар ықтимал түрде жалғаса береді, бірақ қаржы тапшылығына байланысты қазба жұмыстары жүргізілмеді. Ал қысқа сызық бірінші сызыққа перпендикуляр, оңтүстікке қарай бір километрлік қашықтықта орналасқан және бұрышталған. Егер сызықтар, мысалы, Даниядағы Йеллингтегідей, қоршауды белгілесе, онда қоршалған аумақ өте үлкен болар еді және сол кезде Альп тауларынан солтүстікке қарайғы ең ірі құрылым болар еді. Бұл тіреулер өте жуан, кем дегенде 7 метрлік ұзындығы бар деп есептеледі.