Бендер және Тигина қаласының тарихы мен мәртебесі

Кіріспе

Бендер (,) немесе Бендеры (Бендеры,), сондай-ақ Тигина деп те аталады, – 1992 жылдан бері халықаралық құқық бойынша Молдованың шекараларында орналасқан, бірақ іс жүзінде мойындалмаған Приднестровье Молдован Республикасының (Транснистрия) (ПМР) бақылауындағы қала. Ол Днестр өзенінің батыс жағалауында, Румынияның тарихи Бессарабия аймағында орналасқан. Қала және оның маңындағы Протеагайловка бірге муниципалитетті құрайды, ол Молдова заңдарына сәйкес Транснистриядан (Молдованың әкімшілік бірлігі ретінде) бөлек саналады. Бендер 1992 жылғы Транснистрия соғысынан кейін құрылған буферлік аймақта орналасқан. Қаланың басқару құқығы Бірлескен Бақылау Комиссиясына берілгенмен, Транснистрия іс жүзінде әкімшілік бақылауды жүзеге асырады. Тигина бекінісі 1812 жылға дейін Молдова княздығының маңызды тарихи бекіністерінің бірі болған.

Атауы

1408 жылы ескі славян тіліндегі құжатта Тьягьянякьяча деп алғаш рет айтылған (бұл терминнің түбі куман тіліне саяды), қала орта ғасырларда молдавандық дереккөздерде румын тілінде Тигина, ал кейіннен Османдық дереккөздерде Бендер деп аталды. Қала мен бекініс Осман империясының бағыныштылығында болған кезеңде (1538–1812) және Ресей империясының көп бөлігінде (1828–1917) Бендер деп белгілі болды. Олар Молдавия княздығында Ресей империясының алғашқы кезеңінде (1812–1828) Тигина (Тигина,) деп, ал қала Румынияның құрамында болған жылдары (1918–1940; 1941–1944) осылай аталды. Қала Бессарабия тарихи аймағының бір бөлігі. Кеңес кезеңінде қала Молдавия КСР-інде румын тілінде Бендер деп, молдаван кириллицасымен Бендер деп жазылды, орыс тілінде Бендер (Бендэры), ал украин тілінде Бендер (Бенде́ри) деп аталды. Бүгінде қала ресми түрде Бендер деп аталады, бірақ Бендер және Тигина есімдерінің екеуі де қолданыста.

Тарих

Бұл қала алғаш рет 1408 жылғы 8 қазанда Молдавия воеводасы Александр Ізгінің Львов саудагерлеріне берген сауда құжатында маңызды кеден бекеті ретінде тіңкерілген. "Тигина" аталымы XV ғасырдың екінші жартысының құжаттарында кездеседі. Генуялық саудагерлер бұл қаланы Тегеначчо деп атаған. Қала Молдавияны Қырым хандығымен байланыстыратын сауда жолындағы маңызды кеден пункты болған. Молдавия князі Степан III билік еткен кезде, қала тұрғындарын татар шабуылдарынан қорғау үшін ағаштан салынған шағын бекініс салынды. 1538 жылы Осман сұлтаны Сүлеймен Шаһана қаланы Молдавиядан басып алып, Бендер деп атады. Оның бекіністері түрік сәулетшісі Кожи Мимар Синанның қадағалауымен сол атаумен толыққанды қамалға айналдырылды. Османдықтар оны Молдавияға күш көрсету үшін пайдаланды. XVI ғасырдың соңында қаланы қайтаруға бірнеше сәтсіз әрекеттер жасалды: 1574 жылдың жазында князь Иоанн III Қорқынышты қамалға шабуыл жасады, сондай-ақ Михаил Батыр 1595 және 1600 жылдары. Осы кезеңде қамалға Запорожье казақтары да шабуыл жасады. XVIII ғасырда Молдавия князі Антиох Кантемир қамалдың аумағын кеңейтіп, жаңғыртты. 1710 жылғы 5 сәуірде Бендер Конституциясы (көбінесе Пилип Орлык Конституциясы деп танылады) Бендерде қабылданды. Ол заң шығару, атқару және сот салалары арасындағы билікті бөлу принципін Монтескьенің "Заңдар рухы" еңбегі жарияланғанға дейін шамамен 40 жыл бұрын бекітті. 1713 жылы қамал, қала және көршілес Варница ауылы Швеция королі Карл XII мен казақ гетманы Иван Мазепа арасында шайқас болды. 1709 жылы Полтава шайқасында жеңілгеннен кейін олар осы жерге паналаған еді. Осыдан кейін түріктер швед королінің кетуін талап етті. XVIII ғасырдың екінші жартысында қамал орыс-түрік соғыстары кезінде үш рет (1770, 1789 және 1806 жылдары, ешқандай қақтығыссыз) орыстардың бақылауына өтті. 1812 жылы Бессарабиямен бірге қала Ресей империясына қосылды және 1917 жылға дейін Бессарабияның ресейлік генерал-губернаторлығының құрамында болды. Бендерге және оның маңына көптеген украиндер, орыстар және еврейлер қоныстанды, нәтижесінде қала тез арада орыс тілінде сөйлейтін халыққа айналды. 1897 жылға қарай румын және молдаван тілдерін білетіндер Бендер халқының шамамен 7% құрады, ал еврейлер 33,4% құрады. Тигина 1917-1918 жылдары Молдавия Демократиялық Республикасының құрамына кірді, ал 1918 жылдан кейін Бессарабияның Румыниямен біріккеннен кейін қала Румыния Корольдігіне қарады, онда Тигина округінің орталығы болды. 1918 жылы қала қысқа мерзімге румын әскері таратып жіберген Одесса Кеңес Республикасының бақылауында болды. Жергілікті халық румын билігін сынады, кеңесшіл сепаратизм танымал болды. 1919 жылы Пасха күні француз армиясы Днестр өзеніндегі көпірді большевиктердің қалаға келуін тоқтату үшін жарылқады. Бессарабиямен бірге қала 1940 жылғы 28 маусымда Совет Одағы тарапынан берілген ультиматумнан кейін басып алынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала 1941 жылдың шілдесінде Румыния тарапынан қайта басып алынды (бір айдан кейін Транснистрияны оккупациялау туралы келісімге қол қойылды), ал 1944 жылдың тамызында КСРО қайта басып алды. Қаланың еврей халқының көп бөлігі Холокост кезінде қаза болды, бірақ Бендерде Совет Одағы тарағаннан кейін көптеген еврейлер эмиграция жасағанға дейін маңызды еврей қауымдыстығы болды. 1940-1941 жылдары және 1944-1991 жылдары ол Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасының 15 республикасының бірі болған ауданға бағынбаған төрт "республикалық қалаларының" бірі болды. 1991 жылдан бері қала Молдова Республикасы мен Приднестровье арасында даулы болып келеді. Днестр өзенінің оң жағалауындағы маңызды стратегиялық орналасуына байланысты, сол жағалаудағы Тирасполдан Бендер 1992 жылғы Приднестровье соғысының ең ауыр шайқасы Бендер шайқасы кезінде ең көп зардап шекті. Содан бері қала Приднестровье билігінің бақылауында, бірақ ол жанжалдың соңында құрылған демилитаризацияланған аймақта ресми түрде орналасқан. Молдова билігі қаланың солтүстігіндегі Варница коммунасын басқарады. Приднестровье билігі қаламен батыста шектесетін Протеагайловка және оңтүстік-батыста шектесетін Гиска қала маңындағы коммуналарды басқарады. Олар сондай-ақ оңтүстік-шығыста Чицани мен Кременчугты басқарады, ал молдавандар оңтүстік-шығыста Копанканы басқарады.

The town was first mentioned as an important customs post in a commerce grant issued by the Moldavian voivode Alexander the Good to the merchants of Lviv on October 8, 1408. The name "Tighina" is found in documents from the second half of the 15th century. Genoese merchants used to call the town Teghenaccio. The town was the main Moldavian customs point on the commercial road linking the country to the Crimean Khanate. During his reign of Moldavia, Stephen III had a small wooden fort built in the town to defend the settlement from Tatar raids. In 1538, the Ottoman sultan Suleiman the Magnificent conquered the town from Moldavia, and renamed it Bender. Its fortifications were developed into a full fortress under the same name under the supervision of the Turkish architect Koji Mimar Sinan. The Ottomans used it to keep the pressure on Moldavia. At the end of the 16th century several unsuccessful attempts to retake the fortress were made: in the summer of 1574 Prince John III the Terrible led a siege on the fortress, as did Michael the Brave in 1595 and 1600. About the same time the fortress was attacked by Zaporozhian Cossacks. In the 18th century, the fort's area was expanded and modernized by the prince of Moldavia Antioh Cantemir, who carried out these works under Ottoman supervision. On the 5th of April 1710 the Bendery Constitution (more commonly known as the Constitution of Pylyp Orlyk) was accepted in Bendery. It established the principle of the separation of powers in government between the legislative, executive, and judiciary branches almost 40 years before the publication of Montesquieu's Spirit of the Laws. In 1713, the fortress, the town, and the neighboring village Varnița were the site of skirmishes between Charles XII of Sweden, who had taken refuge there with the Cossack Hetman Ivan Mazepa after his defeat in the Battle of Poltava in 1709, and the Turks who wished to enforce the departure of the Swedish king. During the second half of the 18th century, the fortress fell three times to the Russians during the Russo Turkish Wars (in 1770, 1789, and in 1806 without a fight). Along with Bessarabia, the city was annexed to the Russian Empire in 1812, and remained part of the Russian Governorate of Bessarabia until 1917. Many Ukrainians, Russians and Jews settled in or around Bender, and the town quickly became predominantly Russian speaking. By 1897, speakers of Romanian and Moldovan made up only around 7% of Bender's population, while 33.4% were Jews. Tighina was part of the Moldavian Democratic Republic in 1917–1918, and after 1918, following the Union of Bessarabia with Romania, the city belonged to the Kingdom of Romania, where it was the seat of Tighina County. In 1918, it was shortly controlled by the Odesa Soviet Republic which was driven out by the Romanian army. The local population was critical of Romanian authorities; pro Soviet separatism remained popular. On Easter Day, 1919, the bridge over the Dniester River was blown up by the French Army in order to block the Bolsheviks from coming to the city. Along with Bessarabia, the city was occupied by the Soviet Union on June 28, 1940, following an ultimatum. In the course of World War II, it was retaken by Romania in July 1941 (under which a treaty regarding the occupation of Transnistria was signed a month later), and again by the USSR in August 1944. Most of the city's Jews were killed during the Holocaust, although Bender continued to have a significant Jewish community until most emigrated after the dissolution of the Soviet Union. In 1940–1941 and from 1944 to 1991 it was one of the four "republican cities", not subordinated to a district, of the Moldavian Soviet Socialist Republic, one of the 15 republics of the Soviet Union. Since 1991, the city has been disputed between the Republic of Moldova and Transnistria. Due to the city's key strategic location on the right bank of the Dniester river, from left bank Tiraspol, Bender saw the heaviest fighting of the 1992 War of Transnistria during the Battle of Bender. Since then, it is controlled by Transnistrian authorities, although it has been formally in the demilitarized zone established at the end of the conflict. Moldovan authorities control the commune of Varnița, a suburb fringing the city to the north. Transnistrian authorities control the suburban communes of Proteagailovca, which borders the city to the west and Gîsca, which borders the city to the south west. They also control Chițcani and Cremenciug, further to the south east, while Moldovans are in control of Copanca, further to the south east.

Әкімшілік

Николай Глига 2015 жылдан бері Бендер мемлекеттік әкімшілігінің басшысы болып табылады.

Демография

1920 жылы Бендер қаласының халқы шамамен 26 000 адамды құрады. Ол кезде халықтың үштен бір бөлігі еврейлер еді. Халықтың үштен бірі румындардан тұрды. Сол тұста немістер, орыстар және болгарлар да халыққа қосылған. 43,000 72,300 101,292 138,000 97,027 3,142

Медиа

Кишинев радиосы 106.1 FM

Спорт

ФК «Динамо Бендер» – қаланың кәсіби футбол клубы. Бұрынғыда Молдованың жоғары футбол лигасында, «Дивизия Наțională» турнирінде ойнаған, бірақ кейін құлдырап қалды.