Кіріспе

Құс түрі. Протонотариялық сойқы (Protonotaria citrea) – Жаңа әлем сойқы тұқымдасына жататын шағын әнші құс. Ол Рим католик шіркеуіндегі паптың кеңсе қызметкерлері (протонотарийлер деп аталған) бұрын киген сары киімдеріне ұқсас реңді қауырсыны үшін осылай аталған. Протонотариялық сойқы – Protonotaria туысының жалғыз өкілі және табиғи немесе жасалған қуыстарда ұялайтын шығыс сойқыларының жалғызы.

Таксономия

Протонотарлық құсқұртты француз ғалымы Жорж Луи Леклер, Буффон графы 1779 жылы Луизианада жиналған мысалдан өзінің "Құстардың табиғи тарихында" сипаттаған. Буффон француз тілінде Le figuier protonotaire деген атты берді. Құс, сондай-ақ Франсуа Николас Мартинет салған, қолмен боялған суреттер жинағында, "Табиғи тарихтың жарқын суреттерінде" бейнеленген. Бұл жинақ Эдме Луи Добентонның бақылауымен Буффонның мәтініне қосымша жасалған. Суреттердің түсіндірмесінде де, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің "Planches Enluminées" каталогында Motacilla citrea есімді екі атаулы номенклатураны енгізді. Протонотарлық құсқұрт қазірде 1858 жылы американдық табиғат зерттеушісі Спенсер Бэрд ұсынған Protonotaria туысына жататын жалғыз түр. Түрі монотипті, кез келген түршесі танылмайды. Бұрын ол "Алтын батпақты құсқұрт" деп белгілі болған. 2010 жылы жарияланған Parulidae тұқымдасының молекулалық филогенетикалық зерттеуі протонотарлық құсқұрттың Суэйнсон құсқұртының (Limnothlypis swainsonii) туыс екенін көрсетті.

Сипаттама

Протонотарлық сойқышы ұзын, салмағы бар, және қанаттарының ұзындығы 22 см (8,75 дюйм). Оның арқасы зәйтүн түсті, қанаттары мен құйрығы көк сұр, төсі сары, салыстырмалы түрде ұзын, сүйір тұмсығы және қара аяқтары бар. Ересек еркегінің басы ашық сары-қызғылт түсті. Аналықтары мен жас құстардың түсі солғын және басы сары. Төменнен ұшқанда, қысқа, кең құйрығы ерекше екі түсті үлгіге ие, түбі ақ, ұшы қара.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Протонотарлы сойқышы көбінесе Оңтүстік-Шығыс Онтарио және АҚШ-тың шығысындағы жапырақты ормандардағы батпақтарда көбейеді. Дегенмен, ол өзендер, ағыстар, көлдер және жүзу бассейндері сияқты басқа да су қоймаларының жанында ұялай алады. Көші-қон кезінде сойқыштардың мекендеу ортасы толыққанды зерттелмеген. Алайда, олар көктемгі көші-қон кезінде Белиз елінде айқын байқалады, сондай-ақ Калифорнияда да жиі кездеседі.

Егемендік және экология

Протонотарлық сойқышы – табиғи немесе жасалма қуыстарда ұялайтын, кейде ескі құлазыған ағаштікеннің тесіктерін пайдаланатын жалғыз шығыс сойқышы. Атасы көбінесе өзінің аумағында бірнеше дайын емес, қолданылмаған ұялар салады; анасы нақты ұяны салады және 3–7 жұмыртқа туады. Көбінесе тығыз, ағаштарлы өзендерде азықтанады, онда протонотарлық сойқышы төменгі жапырақтарда белсенді түрде жәндіктер мен бұқақтарды іздейді.

Мәртебе

Протонотарлық құстар мекендеу ортасының жойылуы салдарынан саны азайып барады. Олар сондай-ақ қоңырбас тырна (Molothrus ater) паразиттигіне ұшырайды және үй құсы (Troglodytes aedon) ұялап көбейту орындары үшін бәсекелеседі. Бұл түр Канадада жойылу қаупі төніп тұрған түрлер тізіміне енген. Түр Оңтүстік Каролина штатындағы Фрэнсис Бейдлер орманы сияқты қорғалған жерлерде сақталып қалған, онда қазіргі таңда 2000-нан астам жұп мекендейді, бұл белгілі ең тығыз популяция.

Өнер және әдебиет

Джон Джеймс Одубонның протонотарийлік сойқышының суреті "Америка құстары" кітабының үшінші тақтасы болып табылады. Бұл сойқыш әдебиетте де бірнеше рет еске алынған. Біріншіден, Алдо Леопольдтың "Арман округінің альманахында" ("A Sand County Almanac") оны "менің ауруға шалдыкқан тоғайымның әшекейі" деп, "өлген ағаштар тірі жануарларға айналатынының, және керісінше, дәлелі" ретінде айтқан. Егер осы құрылымның мәніне күмәніңіз болса, протонотарийлік сойқышқа қараңыз. Екіншіден, Курт Воннегут өзінің "Түрме құсы" ("Jailbird") романында оны "қолға үйретілген жалғыз құс" деп сипаттаған.

Хис-Чамберлер тыңдауы

Протонотарийлік сойқышы 1940 жылдары кең аудиторияға Уиттакер Чемберс пен Алжер Хисс арасындағы байланысты Америка Құрама Штаттарының антиамерикандық қызметін зерттеу комитеті алдында орнатқан құс ретінде танылды. 1948 жылдың 3 тамызында комитет алдындағы тыңдау барысында Чемберс Хисске АҚШ үкіметіне енуге тырысқан коммунистік шпион деген айып тақты. Екі күннен кейін Хисс комитет алдында куәлік беріп, Чемберстің айыптауларының жалған екенін және ол Чемберсті танымайтынын мәлімдеді. Алайда, болашақ АҚШ президенті Ричард Никсон, ол кезде комитетте жаңадан сайланған конгрессмен болған, Хисс тыңдау кезінде жалған куәлік бергеніне көз жеткізді. Осы күдікті растау үшін комитет 7 тамызда 1948 жылы Чемберсті Хисспен қарым-қатынасы туралы куәлік беру үшін қайта шақырды. Сол тыңдауда Чемберс Хисске құстарды бақылау ұнағанын және бірде Потомак өзені бойында протонотарийлік сойқышын көргенімен мақтанғанын айтты. Хисс комитет алдында тағы да пайда болғанда, ол Потомак өзенінде протонотарийлік сойқышын көргенін ойсыздықпен растады, бұл комитет мүшелерінің көптегенін олардың таныс екеніне сендірді. Нәтижесінде, Хисс пен Чемберстің тыңдауы Никсонның саяси карьерасының өрлеуіне ықпал етті.