Кіріспе

Құс түрі

Жай дауысқұс, қызыл дауысқұс немесе жай ғана дауысқұс (Luscinia megarhynchos) – күшті әрі әдемі әнімен танымал шағын тұрымсық құс. Бұрын ол Торғайлар тұқымдасына жатқызылған, бірақ қазір көбінесе Еуропалық мухоловтар, Muscicapidae тұқымдасының құрамына кіреді деп есептеледі. Ол көбінесе жерде тіршілік ететін, жиі "соқырлар" деп аталатын құстар тобына жатады.

Этимология

"Нightingale" сөзі "night" және көне ағылшын тіліндегі "galan" ("ән салу") сөздерінен туындаған. Luscinia туысының латынша атауы "көкөлік" дегенді білдіреді, ал megarhynchos ежелгі грек тіліндегі megas ("үлкен") және rhunkhos ("мүңкіреу") сөздерінен шыққан.

Кіші түрлер

Батыс әулиеқұмырсқа (L. m. megarhynchos) Батыс Еуропа, Солтүстік Африка және Кіші Азияда қыстайды, тропикалық Африкаға ұшып кетеді. Кавказ әулиеқұмырсқасы (L. m. africana) Кавказ және Шығыс Түркиядан оңтүстік-батыс Иран мен Иракқа дейін таралған, Шығыс Африкада қыстайды. Шығыс әулиеқұмырсқасы (L. m. golzii) Арал теңізінен Монғолияға дейін қоныстанған, Шығыс Африканың жағалауында қыстайды.

Сипаттама

Қараңғылаңның ұзындығы Еуропалық қызғалдақтан сәл үлкен. Жоғарғы жағы қызғылт құйрығын қоспағанда қара қоңыр, ал төменгі жағы сары-ақ түсті. Еркек және ұрғашы құстар бір-біріне ұқсас. Шығыс түршіктері (L. m. golzi) мен Кавказ түршіктері (L. m. africana) жоғарғы жағы ақшыл, бетіне анық өрнек түсірілген, оның ішінде ақшыл суперцилиум бар. Еркек қараңғылаңның әні табиғаттағы ең әдемі дыбыстардың бірі деп есептеледі, ол әндерге, ертегілерге, операларға, кітаптарға және көптеген өлеңдерге шабыттандырды. Дегенмен, тарихта көптеген адамдар ұрғашы қараңғылаң ән айтпайтынын білмеген.

Мінез-құлық және экология

Қарапайым сорғақтар олардың түнде де, күндіз де жиі ән шырқауы себепті осылай аталады. Бұл атау 1000 жылдан бері қолданылып келеді, тіпті ескі ағылшын тіліндегі nihtegale түрінде де, яғни "түнгі әнші" деген мағынаны сақтайды. Алғашқы жазушылар әйел сорғақ ән салады деп ойлаған, бірақ іс жүзінде ән салатыны еркек сорғақ. Әні күшті, әртүрлі сыбызғы, дірілдеу және гүңкіреу үнділерінен тұрады. Оның әні түнде ерекше көзге түседі, себебі көптеген басқа құстар үн тартпайды. Сондықтан оның аты бірнеше тілде "түн" сөзін қамтиды. Тек жұбы жоқ еркек сорғақтар ғана түнде үнемі ән салады, ал түнгі ән, әдетте, жұп іздеу үшін қолданылады. Күн шығар алдындағы сағатта, таңда ән салу құстың аумағын қорғауда маңызды рөл атқарады деп саналады. Сорғақтар қалалық және қала маңындағы ортада қоршаған шуды басу үшін тіпті қаттырақ ән салады. Әннің ең ерекше белгісі – оның жақын туысы, шырша сорғақтың (Luscinia luscinia) әнінде жоқ, күшті сыбызғымен көтерілетін дыбыс. Оның дабыл қағу сияқты, бақаға ұқсас ескерту үні бар. Бұл құс Apororhynchus silesiacus акантоцефалалық ішек паразитінің иесі болып табылады.

Бахаи дініне

Бахаи дінінде түнқұмар Бахаулланың символдық бейнесі ретінде қолданылады. Бахаилер бұл метафораны Бахаулланың шығармаларының көркемдік деңгейінің жоғары екенін, дәл персі музыкасы мен әдебиетіндегі түнқұмар әнінің әсемдігімен салыстыру үшін пайдаланады. Түнқұмар Бахаулланың көптеген еңбектерінде кездеседі, оның ішінде Ахмад тақташасында, «Жеті аңғар» кітабында, «Жасырын сөздерде» және «Түнқұмар мен Ұлу» тақташасында айтылады.