Жан I Альберт: Польша тарихындағы шамалы танымал патша

Кіріспе

басқа ұқсас есімді монархтар

Иоанн I Альберт (Jan I Olbracht; 27 желтоқсан 1459 – 17 маусым 1501) – 1492 жылдан өліміне дейін Польша королі және 1491 жылдан 1498 жылға дейін Глогов герцогы болды. Ол Ягеллон әулетінен шыққан төртінші польшалық билеуші және Казимир IV пен Австриялық Елизаветаның ұлы. Габсбург әулетімен байланысы бар Иоанн Альберт Киелі Рим империясының императоры болуға дайындалған, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Ол жақсы білім алды және Иоганн Лонгин мен Каллимах сияқты ғалымдардан дәріс алды, содан кейін олармен дос болып кетті. Италия Ренессансының күшті ықпалында болған Иоанн католик шіркеуі мен дін қызметкерлерінің есебінен патшалық билікті нығайтуға тырысты. 1487 жылы ол Осман империясына қарсы әскер басқарды және Польша-Осман соғысының бастапқы кезеңінде Қырым хандығының татарларын жеңді. Богемия-Мажар соғысынан кейін Иоанн ағасы Владиславтан Венгрияны тартып алуға тырысты, бірақ оның амбицияларын басу үшін Глогов герцогтігін алды. 1492 жылы Иоанн Польша тағына отырды, ал оның кіші інісі Александр тәуелсіз литвалық жиналыспен Литваның Ұлы князі болып сайланды, осылайша екі ел арасындағы жеке одақ уақытша бұзылды. Ол кардинал Фредерик Ягеллон ұйымдастырған ауызша дауыс беру арқылы король деп жарияланды. Мазовия герцогтігіндегі Пиаст князьдарынан мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін ол сайлау рәсімдеріне әскер жіберді, бұл жоғары ақсүйектер мен магнаттарды наразылыққа түсірді. Кейіннен ол Конрад III-ті оның ата-бабаларының иелігінен айыру және оның билігіне қарсы ішкі оппозицияны басу үшін Мазовияға шабуыл жасады. 1497 жылы Иоанн Альберт поляк үстемдігін сақтау, Қара теңіз порттарын бақылау және Иоанн Альберттің інісі Сигизмундтың пайдасына Стефан III-ті тақтан түсіру үшін Молдавияға жеке жорық ұйымдастырды. Бұл жорықтың сәтсіздігі Польшаның Оңтүстік Еуропаға кеңеюіне кедергі келтірді және одан әрі кеңеюге мүмкіндік бермеді. Иоанн Альберт Польша тарихында көбінесе ұмытылған және назардан тыс қалған тұлға болып қала береді, оның салыстырмалы түрде қысқа билігі үлкен әскери жеңіліспен аяқталды және ол өмір бойы абсолютизмді қабылдағаны үшін және үкіметті орталықтандыруға тырысқаны үшін сынға ұшырады. Ол Сенат пен Сеймнен тұратын екі палаталы парламент құрғандығы үшін мақталады, бұл төменгі таптың ақсүйектеріне мемлекеттік мәселелерде өз пікірін білдіруге мүмкіндік берді. Керісінше, ол шаруалардың қозғалысын шектеді, оларды ақсүйектердің иелігінде өмір бойы қалдырды.

John I Albert (Jan I Olbracht; 27 December 1459 – 17 June 1501) was King of Poland from 1492 to his death and Duke of Głogów from 1491 to 1498. He was the fourth Polish sovereign from the Jagiellonian dynasty and the son of Casimir IV and Elizabeth of Austria. Related to the House of Habsburg, John Albert was groomed to become emperor in the Holy Roman Empire, a plan that ultimately failed. He was well educated and tutored by scholars such as Johannes Longinus and Callimachus, whom he had subsequently befriended. Heavily influenced by the Italian Renaissance, John sought to strengthen royal authority at the expense of the Catholic Church and the clergy. In 1487, he led a force against the Ottoman Empire and defeated the Tatars of the Crimean Khanate during the early phase of the Polish–Ottoman War. In the aftermath of the Bohemian–Hungarian War, John attempted to usurp Hungary from his elder brother Vladislaus, but was instead granted the Duchy of Głogów to calm his ambition. John ascended to the Polish throne in 1492, and his younger brother Alexander was elected Grand Duke of Lithuania by an independent Lithuanian assembly, thus temporarily breaking the personal union between the two nations. He was proclaimed the king by an oral ballot orchestrated by Cardinal Frederick Jagiellon. To secure his succession against the Piast princes from the Duchy of Masovia, he dispatched an army to the electoral proceedings, which alienated the higher nobles and magnates. He later invaded Masovia to deprive Konrad III of his ancestral holdings and curtail internal opposition to his rule. In 1497, John Albert launched a personal crusade into Moldavia to uphold Polish suzerainty, establish control over Black Sea ports and dethrone Stephen III in favour of John Albert's brother Sigismund. The campaign's failure greatly hindered Polish expansion into Southern Europe, preventing any significant further expansion. John Albert remains a largely forgotten and overlooked figure in the history of Poland, his relatively short reign ended in a major military setback, and he was criticised during his lifetime for embracing absolutism as well as attempting to centralise the government. He is credited for creating a bicameral parliament, comprising the Senate and the Sejm, which granted lower class gentry the right of expression in the matters of state. Conversely, he limited the movement of peasants by confining them to nobles' estates for life.

Туған жері және отбасылық тарихы

Иоанн 1459 жылдың 27 желтоқсанында Польша монархтарының резиденциясы болған Краковтың Вавель қамалында дүниеге келді. Ол он үш баланың бірі және Казимир IV Ягеллон мен Елизавета Габсбургтің үшінші ұлы болды. Оның анасы Австрия герцогы және Рим патшасы Альберт II-нің екінші баласы және Рим императоры Зигмундтың немересі еді. Иоаннның ата-анасы өз ұлдарының біреуін Рим империясының императоры етіп тағайындауды көздеді. Сондықтан, ол шүкіршілік тойында әкесінің әкесінің құрметіне және императорлық таққа үміткер болу ниетімен Альберт деген екінші есім алды. Әкесінің тарапынан Иоанн Литваның бұрынғы пұтқа табынушы билеушісі Иогайланың немересі болды, ол Польшаның Ядвигасына үйленгеннен кейін католицизмді қабылдап, халқын христиан дініне өткізіп, 1386 жылы Польшаның патшасы болып тәж киді. Кейіннен оның ұрпақтары Ұлы Литва княздығына құқықтарын сақтап келді. Литвалық билеушілер бастапқыда Польшамен одақ құруға күдікпен қарады. Литвалық ақсүйектер мен аз ұлт өкілдері екі елдің бірігуі олардың тәуелсіздігіне қауіп төндіретінінен қорқып жүрді. Поляктар да наразылық білдірді, себебі Ягеллон әулетінің алдыңғы билеушілері – Пясттармен туыс емес еді, ал Пясттар 966 жылдан бері мемлекет құрылғаннан бастап де-факто билік жүргізіп келді. Владыслав II қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы Владыслав III Польшада, ал кіші ұлы Казимир Литвада билікке келді. 1444 жылы Варна шайқасында Владыслав III-нің қазасы Казимир әулетінің ұрпақтары мен ұлдарына екі таққа да мұрагер болу мүмкіндігін берді. Иоаннның әкесі Польша тағын қабылдауға асықпады және оның қарсыластары Варшаваның Болеслав IV және Бранденбург курфюрстігінің Фредерик II күш-жігерін күшейткен кезде ғана оған келісті. Шетелде тәрбиеленген ол бастапқыда поляктар тарапынан заңды емес деп танылды және литвалық ақсүйектердің ықпалында болды, олар жеке мемлекет құруға шақырып тұрды. Иоаннның таққа құқығы толығымен кездейсоқ жағдайдың нәтижесі болды, ал оның ағасы Владислав тұңғыш ұл ретінде Польша мен Литваға мұрагерлікке ие болуға тиіс еді. Бұл Георг Подебрадтың Владиславты көршілес Богемияда өзінің мұрагері етіп тағайындауға уәде бергенімен өзгерді. Екі ел арасындағы келіссөздер сәтсіз аяқталғанымен, 1471 жылы Георг қайтыс болғаннан кейін Богемиялық диета Владиславты Богемия патшасы етіп сайлады. Содан кейін Казимир IV-нің екінші ұлы және оның есімін алған Казимир Польшаның жаңа мұрагері болды, бірақ туберкулезге шалдығып, 1484 жылы қайтыс болды. Алты жылдан кейін Владислав Венгрия патшасы болып жарияланды, бұл Джон Альбертті жақтаған венгр дворяндарының наразылығын тудырды. Венгриялықтардың ықпалымен Иоанн таққа таласу үшін Венгрияға шабуыл жасады, бірақ 1491 жылы Кошицеде және 1492 жылы Прешовта ағасынан жеңіліске ұшырады. Қақтығысқа қарамастан, екі бауырластың арасындағы байланыс бұзылмады, және Владислав Иоанндың амбициясын қанағаттандыру үшін оны Глогов герцогы етіп тағайындады.

John was born on 27 December 1459 at Wawel Castle in Kraków, which served as the seat of Polish monarchs. He was one of thirteen children and the third son born to Casimir IV Jagiellon and Elizabeth Habsburg. His mother was the second child of Albert II, Duke of Austria and King of the Romans, and the granddaughter of Sigismund, Holy Roman Emperor. It was the ambition of John's parents to install one of their sons as Emperor in the Holy Roman Empire. Thus, he received the second name Albert at christening to honour his maternal grandfather and in the hope of securing his candidacy to the Imperial throne. Paternally, John was the grandson of Jogaila, the pagan ruler of Lithuania who, upon the marriage to Jadwiga of Poland, adopted Catholicism, converted his native people to Christianity and was crowned King of Poland as Władysław II Jagiełło in 1386. Subsequently, his descendants held a strong claim to the Grand Duchy of Lithuania. The Lithuanian lords were at first apprehensive about forming a union with Poland. The Lithuanian nobility and minorities feared that merging the two countries would threaten their sovereignty. The Poles were also dissatisfied as the Jagiellonians possessed no blood relations with their predecessors, the Piasts, who de facto ruled since the creation of statehood in AD 966. In the wake of Władysław II's death, his eldest son Władysław III succeeded him in Poland, and his younger son Casimir in Lithuania. Władysław III' fall at the Battle of Varna in 1444 enabled Casimir's lineage and sons to become the potential successors to both titles. John's father was reluctant to accept the Polish crown and only did so when his opponents, Bolesław IV of Warsaw and Frederick II, Elector of Brandenburg, strengthened their efforts. Raised abroad, he was initially branded as illegitimate by the Poles and was influenced by the Lithuanian gentry, whom he supported in their calls for a separate state. John's right to the throne came entirely by coincidence, and it was his eldest brother, Vladislaus, who was destined to inherit Poland and Lithuania by primogeniture. This changed when George of Poděbrady pledged to make Vladislaus his heir in neighbouring Bohemia on the condition that Casimir IV negotiated a peace treaty with Matthias Corvinus of Hungary. Although the mediation between the two failed, the Bohemian Diet elected Vladislaus the King of Bohemia following George's death in 1471. Casimir IV's second son and his namesake, Casimir, then became the new heir apparent in Poland, however, he fell ill with tuberculosis and died in 1484. Six years later, Vladislaus was proclaimed King of Hungary, which was met with hostility from a faction of Hungarian nobles advocating for John Albert. Motivated by the Hungarians, John briefly invaded Hungary to usurp the title but was defeated by his brother at Košice in 1491 and again at Prešov in 1492. In spite of the conflict, the bond between the two siblings remained unhindered, and Vladislaus made John the Duke of Głogów for life to satisfy his ambition.

Білім

Казимир IV барлық ұлдарын тең дәрежеде тәрбиелеп, оларды монарх рөлін атқаруға дайындауға ниеттенді. 1467 жылдың қыркүйегінде жылнамашы және тарихшы Иоганн Лонгин (полякша: Jan Długosz) Казимирдің тапсырмасымен патшалық балаларды, соның ішінде жас Иоаннды оқытуға кірісті. Лонгин, терең рухани адам болғандықтан, ханзадалардың діни заңдарға сәйкес күтіммен тәрбиеленуін қамтамасыз етті. Балалық шағында Иоанн мен оның бауыры Александр Польшаға адалдығын нығайту үшін бұрынғы билеушілердің қабірлерін үнемі зиярат етуге үйретілді. Латын, неміс тілдері, құқық, тарих, риторика және классикалық әдебиет қатаң оқу бағдарламасын құрады. 16 ғасырдың саяси жазушысы Станислав Оржеховскийдің сөзіне қарағанда, Иоанн әкесінің ынтасымен дене жазасына ұшырады. Итальяндық гуманист және дипломат Филиппо Буонаккорси, Каллимах атымен де белгілі, Иоаннның жас кезінде де, билік құрған жылдары да оған зор ықпал етті. Ол бастапқыда патшаның кеңесшісі және тәлімгері болып, патшайым Елизаветаның бұйрығымен тағайындалды. Буонаккорси Лонгинге қарағанда көбірек кешірімді және ұстамды болды; ол оқу жоспарына шахмат, спорт және Цицерон мен Вергилийдің еңбектерін зерттеуді қосты. Оның сол кездегі радикалдық идеялары мен теорияларының көптегені кейін Иоаннмен қолдау тапты, мысалы, дін қызметкерлерінің билігін шектеу және үкіметті орталықтандыру. Буонаккорси патша билігін күшейтуді, дворяндықтың есебінен абсолюттік монархияны орнатуды және Риммен жарылуды жасырын түрде қолдады. Оның беделі саясат пен дипломатиядан асып, ол Иоаннның досы болды және 1496 жылы қайтыс болғанға дейін оның ең сенімді сарай адамы болды.

1492 жылы қосылу

Хордоло одағына сәйкес (1413), Литва Ұлы герцогты Вильнюстегі өзінің тәуелсіз ақсүйектер жиналысы арқылы сайлаған. Өз кезегінде Польшаның Корольдік диетасы Польша королін тағайындауға міндетті болды. Бұл атақтарды екі жиналыстың да бекіткен бір адам иеленуі мүмкін еді. Өлім төсегінде Казимир IV Иоаннның тәжді, ал Александр Ягеллонның Ұлы Герцогтықты мұраға алуын өтінді. Литвалық сарай шенеуніктері бұл ұсынысқа разы болды; поляк дворяндарының бір тобы екі ел арасындағы жеке одақты сақтап қалуды қалап, бастапқыда Александрды қолдады. 1492 жылдың 15 тамызында Пиотрков қаласында сайлау трибуналы шақырылды. Жиналған ақсүйектер кімнің таққа отыруы керектігін шешуге тиіс болды. Иоаннның 1487 жылы Польша-Осман соғысы (1485-1503) кезінде Қырым хандығына және оның алыс шығыстағы татар жасақтарына қарсы көрсеткен табысы маңызды фактор болды. Басқалары оның Венгриядағы інісіне қарсы жасаған әрекетінің сәтсіздігін көрсетті. Иоанн Альберттің мінез-қалпы ақсүйектерді алаңдатты; ол зиялы болғанымен, көбінесе мақтаншыл және төзбес деп сипатталды. Соның салдарынан, Тешинский және Лещинский магнаттары Иоаннның кіші інісі Зигмундты қолдады, ол зиялылығымен және тазалығымен ерекшеленді. Трибуналда мемлекеттік биліктегі жоғары лауазымды тұлғалардың арасындағы дау-жанжалдар болды; олардың әрекеттері нәтижені анықтады. Жиналысқа үлкен қауіп төндірген Плоктың Януш II және оның інісі Конрад 1000 қарулы сарбаздан тұратын отрядпен келді, олар Мазовия герцогтығынан жіберілген. Януш кандидатурасын консерваторлардың құпия тобы қолдады, олардың мақсаты Польша тағына ежелгі Пиаст әулетін қайта орнату болды. Польшаның приматы Збигнев Олесницкий осы топтың құрамында болды, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты қатыса алмады. Сондықтан, Елизавета патшайым өзінің ұлы Фредерик Ягеллонды оның орнына төрағалық етуге тағайындады. Егер Януш пен Конрадтың әскерлері зорлық-зомбылыққа көшсе, оларға қарсы 1600 сарбаздан тұратын әскер жіберілді. Ал Иоанн келіссөздермен айналысып, Лукас Ватценродеді Вармияның жаңа епископы-принці ретінде мойындау арқылы прусстың дауысын алуға тырысты. Ақырында, Фредериктің тікелей араласуы Иоаннның тәжін қамтамасыз етті, ол 1492 жылдың 27 тамызында ақсүйектердің шулы дауыстары арасында ауызша дауыс беру арқылы бірауыздан король деп жарияланды. Жедел хабаршы бұл жаңалықты Краков тұрғындарына жеткізді, бұл қалалық тұрғындарға үлкен қуаныш сыйлады және отты тойға себеп болды. Содан кейін оның сүйіктілері астанаға асығып, бір айдан кейін, 23 қыркүйекте Вавель соборында, ауруға шалдыққан қарсыласы Олесницкийдің қолынан тәж кидірді. Иоанн Альберттің король ретіндегі алғашқы айлары алаңдатушы және қауіпсіздіксіздікке толы болды. Мазовия герцогтары әлі де үлкен қауіп төндіріп, оның билігін қауіпке тікті, өйткені Мазовия сол кезде Польшадан тәуелсіз болды. 1492 жылдың желтоқсан айында Иоанн Владиславқа жүгінді және ортақ жауларға қарсы Венгриямен қажетті әскери одақ құрды. Бауырластар бір-біріне көмектесуге және биліктеріне қарсы кедергі келтіретін барлық оппозицияны басуға ант берді.

In accordance with the Union of Horodło (1413), Lithuania was to elect the Grand Duke by its own independent assembly of nobles in Vilnius. In turn, the Polish Crown Diet was obliged to nominate the King of Poland. These titles could be shared by one individual whose election was confirmed by both assemblies. On his deathbed, Casimir IV requested that John succeed him in the Crown and Alexander Jagiellon in the Grand Duchy. Lithuanian dignitaries were satisfied with the proposition; a cluster of Polish nobility wished to continue the personal union between the two countries and initially opted for Alexander. An electoral tribunal convened on 15 August 1492 in the city of Piotrków. The assembled nobles were to decide which candidate should ascend the throne. John's successful 1487 engagement during the Polish–Ottoman War (1485–1503) against the Crimean Khanate and its Tatar units in the far east was a considerable determinant. Others pointed out his failed intervention in Hungary against his brother. Personal characteristics made the nobles agitated; although intelligent, John Albert was often described as supercilious and intolerably arrogant. In consequence, the Tęczyński and Leszczyński magnates voiced their support for John's younger brother Sigismund, distinguished by his intellect and presumed chastity. Quarrels between highly elevated members of state marked the tribunal; it was their course of action that determined the outcome. A considerable threat to the assembly were Janusz II of Płock and his brother Konrad, escorted a company of 1,000 hardline soldiers sent from the Duchy of Masovia. Janusz's candidacy was endorsed by a strictly covert contingent of conservatives, whose intention was to restore the ancient House of Piast on the Polish throne. Zbigniew Oleśnicki, Primate of Poland, was part of that faction but was unable to attend due to poor health. Thereby, the Queen Dowager Elizabeth nominated her acquiescent son, Frederick Jagiellon, to lead the proceedings in his stead. An army of 1,600 men was dispatched to counter Janusz and Konrad if their troops resorted to violence. Meanwhile, John preoccupied himself with negotiations and aimed to procure the Prussian vote by recognising Lucas Watzenrode as the new Prince Bishop of Warmia. In the end, it was Frederick's personal intervention that secured the crown for John, who was unanimously proclaimed king by an oral ballot amongst the shrieks of nobles on 27 August 1492. A courier carried the news to the burghers of Kraków, which brought great joy to the townsfolk and prompted a bonfire celebration. The entourage then hurried to the capital, where he was crowned at Wawel Cathedral just less than a month later, on 23 September, by his ailing adversary Oleśnicki. John Albert's first months as king were unsettling and marred by insecurities. The Masovian Dukes still posed a considerable threat and placed his reign in jeopardy, with Masovia being independent of Poland at the time. In December 1492, John turned to Vladislaus and formed a much needed military alliance with Hungary against common foes. The brothers pledged mutual assistance and vowed to quell any opposition that undermined their rule.

Парламент құрылды, 1493

Польшадағы конституционализм мен парламенттік тенденциялар кейінгі орта ғасырларға дейін жетеді, сол кезде Людовик I 1374 жылғы Кошице привилегиясын шығарды, бұл дворяндарға жеңілдіктер (салық азайту) және олардың қызметтері немесе әскери қолдауы үшін артықшылықтар берді. Төменгі руддықтарды жоғары мәртебелі магнаттармен бірыңғай саяси бірлікке біріктіруге жасалған бұрынғы әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды. Төменгі әлеуметтік статустағы дворяндар жоғары сыныптағы әріптестері бақылаған сот практикасына қарсылық білдірді, бұл дворяндар арасында кеңінен наразылық тудырды. 1454 жылы үлкен қадам жасалды, Иоаннның әкесі Казимир Ниешава статуттарын бекітті, бұл монархты әрекет етуден бұрын дворяндар мен сеймиктерден (аймақтық жер кеңестері) кеңес алуға міндеттеді. Александр Гиештордың сөзіне сәйкес, статуттар магнаттардың құлшындығымен қалыптасқан олигархияға қарсы салмақ ретінде әрекет етті және ерте парламенттік жүйеге жол ашты. Ұзақ мерзімді заң шығарушы үкіметтік орган құрудан бұрын, Польша королі нақты билігі жоқ "curia regis" деп аталатын органны шақыратын еді. Оның тұрақты мүшелері – консилиари – билеуші монархтың жеке таңдаған сенімді сарайлықтары мен адал лауазым иелері болды. Иоанн Альберт тұсында curia regis Польша Сенатына айналды. Конвенциялық тәжірибелерде өзгерістер болды, мысалы, Казимир IV алдымен жақын кеңесімен пікірталас жүргізіп, содан кейін жеке провинциялық сеймиктерге сапарлады. Ал Иоанн бүкіл елден сеймиктердің өкілдерін шақырып, бірыңғай жиналыс құрды. 1493 жылдың қаңтарында екі палатадан тұратын алғашқы парламент Петрковта құрылды, ол 16 ғасырдың соңына дейін бірнеше трибуналдар мен парламенттік отырыстарға табандылық танытты. Сейм 18 қаңтарда шақырылды, нақты ашылу күнін анықтау қиын, өйткені король 13 қаңтарға дейін Краковта болды, содан кейін Кіші Польша дворяндары сол айдың 15-і күні жиналған Новый Корчин қаласына кетті. Содан кейін ол Miechów қаласына аттанбас бұрын астанаға оралды және 28 қаңтардан кешіктірмей Петрковқа жетті. Иоаннның сүйіктілері мен Кіші Польша ақсүйектері парламентке кешігіп келгені туралы кеңінен айтылады. Тарихшы Антоний Валауендер 1493 жылдың қаңтарында ауа райы салыстырмалы түрде жылы және құрғақ болғандықтан кінәлі емес екенін атап өтті. Кешігудің себебі күндізгі қашықтық (күн сайын шамамен 40-50 шақырым) және корольдік кортежі өткен әрбір қаладағы тойлар мен құрметтеу рәсімдері болуы мүмкін. 2 наурызда король салық салу туралы жалпы акт шығарды және 3 наурызда жиналысты жапты.

Constitutionalism and parliamentary tendencies in Poland date back to the Late Middle Ages, when Louis I issued the 1374 Privilege of Koszyce, granting the nobility concessions (tax reductions) and prerogatives in return for favours or military support. Earlier attempts at unifying lower class gentry with the high magnates into a single political entity were largely unsuccessful. Nobles of lower social status objected to the judiciary practices, superintended by their upper class counterparts, which caused much discontent throughout the nobility. A major breakthrough came in 1454, when John's father, Casimir, approved the Statutes of Nieszawa; which obligated the monarch to seek advice from the gentry and sejmiks (regional land councils) before taking action. According to Aleksander Gieysztor, the statutes acted as a counterweight to the oligarchy cultivated by the magnates and paved the way for an early parliamentary system. Before establishing a long lasting legislative body of government, the Polish king would summon a so called curia regis which had no real authority over the sovereign. Its permanent members comprised the consiliarii — trusted courtiers and loyal dignitaries personally selected by the reigning monarch. Under John Albert, the curia regis slowly transformed itself into the Senate of Poland. There were changes in conventional practices, for instance, Casimir IV first debated with his close council and then travelled to individual provincial sejmiks. John, on the other hand, called the sejmiks' representatives from across the country to gather and create a single unified assembly. In January 1493, the first parliament composed of two chambers convened in Piotrków, which would host successive tribunals and parliament sittings long into the 16th century. The Sejm summoned on 18 January, the precise inauguration date is difficult to determine as the king stayed in Kraków until 13 January, and subsequently left for the town of Nowy Korczyn where the Lesser Polish nobility gathered on the 15th of the same month. He then returned to the capital before departing for Miechów and finally arriving in Piotrków no later than 28 January. It is, widely regarded that John's entourage and the Lesser Polish lords arrived late to the parliament. Historian Antoni Walawender [pl] outlined that the weather conditions were not to blame, as the January of 1493 appeared relatively warm and dry. The delay may have been attributed to the extensive distance covered (approximately 40–50 kilometres a day), as well as to the festivities and welcoming ceremonies in each town his royal cortège passed. On 2 March, the king issued a universal act on taxation and closed the assembly on 3 March.

1494 1495 ж. Еврейлерді Краковтан қуып шығару

1494 жылдың маусым айында түрік елшісінің сапары кезінде Краков қаласында өрт шықты. Өрт Коściół św. Marka w Krakowie шіркеуіне және жақын жердегі елді мекендерге тарады, бұл қауіпті жағдайға әкеп соқты. Халық арасында қорқыныш туды, соның салдарынан қарапайым жұрт өрттің себебін яһудилерге жаба бастады. Яһудилерге тиесілі кәсіпорындар мен үйлер тоналып, одан кейін қаланың яһуди қауымына қарсы бүліктер басталды. Осы жылы яһуди тұрғындары қалалық кеңес өкілдерімен және қалалық тұрғындарымен бірлесіп, Джон Альбертке жеке қабылдауда шағымдарын айтты. Джон бастапқыда яһудилерге деген немқұрайлылығын көрсетіп, яһуди қауымының басшыларын түрмеге қамады, бірақ Каллимах оларды одан кейін көп ұзамай босатуға көндірді. Байрон Шервиннің сөзіне сәйкес, патшаны осы мәселеде әрекет етуге ықпал еткен Рахиль есімді яһуди әйел болды, ол патшайым Елизаветаның қызметінде болған. 1495 жылы Джон яһудилерді Краковтан қуғынмен шығарып, оларды Польшаның яһуди дінінің маңызды орталықтарының біріне айналған Казимеж қаласына күштеп көшірді. Осы кезеңнің тарихшылары қуғын-сүргін туралы ештеңе жазбаған; Марцин Кромер бұл көшірудің бір бөлігі ерікті болғанын және христиандар тарапынан қуғынға ұшыраған яһудилер үшін пайдалы болғанын айтты.

Мазовиядағы интервенция, 14951496

Иоанн Польшаның феодалдық иеліктеріне, ең әсіресе Пиаст әулетінің билеушілері Гедиминдтермен тығыз байланыста болған және Литва Ұлы Герцогтігімен одақтас Мазовия Герцогтігіне патшалық билігін орнатуға ниеттенді. Ягеллондықтар бұл герцогтікті квази-мемлекет деп қарастырып, Шығыс Орталық Еуропадағы абсолюттік билігіне бөгет ретінде санады. Иоанн Польшаның ықпал аймақтарына, соның ішінде Мазовия мен Монастырь Пруссиясына поляк мәдениетін енгізуді ынталы түрде қолдады. 1495 жылдың ақпанында Янұш II ханзада мұрагерсіз қайтыс болған соң, оның інісі Конрад Мазовия қамалдарына әскер жіберіп, даулы мұрагерлік құқығын қамтамасыз етуге асықты. Бірақ ол поляктардың мұрагерлік талпыныстарын тоқтатуға күш жеткізбеді; Иоанн көп ұзамай Мазовияға әскерін кіргізіп, аймақтың басты епископтығы орналасқан Плоцк шіркеу қаласын басып алды. Кардинал Фредерик жергілікті канондардың лауазым алуына кедергі келтіріп, Ян Любранскийді епископ етіп тағайындады. Конрад жағдайдың ушығуын сезініп, әскерлеріне бас тартуға бұйрық берді, бұл Ягеллондықтардың Мазовияға деген талабын іске асыруға мүмкіндік берді. Бір жыл өткен соң Конрад Иоаннға Пьотрковта бағыныштылық білдірді; онда ол бағынбаушылық айыбымен көптеген иеліктерінен және мұрагерлік мүліктерінен айырылды.

Молдавияға шабуыл, 14971499

Иоанн Осман түркілеріне қарсы христиан әлемінің қорғаушысы ретінде танылуға, Қара теңізге жақын жоғалған порттарды (Cetatea Albă және Chilia) қайтарып алуға және Молдавия үстінен билігін күшейтуге ниеттенді. Оның басты мақсаты – Молдавия тағына інісі Сигизмундты орнату еді. Алайда, жағдай поляктарға қолайлы болғандай сезілді. Ол ағасы Владиславта Император Максимилиан I-нің 1492 жылы Ресейдің Иван III-імен жасасқан, оған қарсы одағына қарсы күш тапты. Молдавияның сюзерені ретінде Иоанн Альберт түріктерге шабуыл жасау үшін тиімді жағдайда болды. Лёcse конференциясында (1494) Польша мен Венгрия патшалары және Бранденбург курфюрсі Иоанн Цицерон экспедицияның мәліметтерін келісті. Дегенмен, Иоаннның Стефан III-ті Сигизмундтың пайдасына тақтан түсіру жоспары венгрлердің қатты қарсылығына тап болды. 1496 жылдың мамырында Иоанн алдағы жорыққа қаржы жинау үшін азаматтық салықтарды арттырды. Оның жеке жорығының нақты себебі жасырылды және діни аспектілер толығымен алынып тасталды. Ұлттық қорғаныс және Осман шапқыншылығын болдырмау ең қолайлы себеп ретінде таңдалды. Бұл жалған аңыз салық туралы жарлықтар арқылы халыққа жеткізілді. 1497 жылдың тамызында кардинал Фредерик Ягеллон дін қызметкерлерінің табысының 25 пайызын салық ретінде төлеуді талап етті, бұл оның бауырына көмектесу үшін жасалды. 1497 жылдың жазында Иоанн 80 000-ға жуық әскерді, ауыр артиллериямен қамтамасыз етіп жинады. Стефан III Иоанн мен поляктардың Молдавияға өтуіне кедергі келтіруге тырысты. Иван III-нің қолдауымен ол Иоаннның ағасы Александрта жорыққа қатыспауға көндірді. Быховцы шежіресінде айтылғандай, литвалық ақсүйектер Польшаның әрекеттерін айыптап, Молдавия аумағына аяқ басудан бас тартты. Польша әскері Днестр өзенін кесіп өтіп, 1497 жылдың тамызында Молдавияға басып кірді. Сонда Осман сұлтаны 600-ға жуық сарбазды, олардың көпшілігі янычарлар болды, күшейту жіберді. Олар Стефанның Римде (қазіргі Румыния) орналасқан әскерлеріне қосылды. Польшаның алға жылжуын тоқтатуға жасаған соңғы әрекеті сәтсіз аяқталды. Бейбітшілік миссиясымен Польша лагеріне жіберілген Молдавия канцлері поляктарды елден кетуге көндіруге тырысты, бірақ Иоанн бас тартты және оны тұтқынға алды. 24 қыркүйектен 19 қазанға дейін Сучаваға жасалған сәтсіз шабуыл Иоаннның амбицияларын шектеді. Молдавия әскері Польша әскерінің жабдықтау жолдарын бұзып, Джонды төсекке жатқызған ауруға ұшыратты. Владислав Стефанға көмек көрсету үшін 12 000 сарбаздық венгр әскерін жібергеннен кейін Сучава қоршауы алынды. Бітім шарты жасалды. Шабуыл Польша әскеріне ауыр шығын келтірді, тәртіпсіздік тудырды және оның беделін түсірді. Иоанн 1499 жылы қорлаушы бейбіт келісімге келісіп, Стефанды өзімен тең деп мойындады, феодалдық тәуелділіктегі емес. Молдавиядағы жеңіліс поляк аумағына татарлар мен басқа да жалдамалы әскерлер жасаған шабуылдарға себеп болды. 1498 жылдың шілдесінде Малкочоглу Бали Бейдің түрік қарақшылары Подолияға өтіп, Львовқа дейін жетіп, қала маңында тонау жасады. Молдавия немесе Осман империясының қарсы шабуыл жасауынан қорқып, Иоанн жаңа қорғаныс бекіністерін салуға бұйрық берді, соның ішінде Польшаның ең танымал ескерткіштерінің бірі – Краков Барбиканы.

John desired to pose as the champion of Christendom against the Ottoman Turks, whilst regaining lost ports near the Black Sea (Cetatea Albă and Chilia) and strengthening suzerainty over Moldavia. His primary objective was to forcibly install his younger brother, Sigismund, on the Moldavian throne. Circumstances seemed, moreover, to favour the Poles. In his brother Vladislaus, he found a counterpoise to the machinations of Emperor Maximilian I, who in 1492 had concluded an alliance against him with Ivan III of Russia. As suzerain of Moldavia, John Albert was favourably situated for attacking the Turks. At the conference of Lőcse (1494), the details of the expedition were arranged between the kings of Poland and Hungary and Elector John Cicero of Brandenburg. However, John's plan to dethrone Stephen III in favour of Sigismund was met with staunch resistance from the Hungarians. In May 1496, John raised civil taxes to finance the forthcoming campaign. The true motive behind his personal crusade was concealed, and all religious dimensions were excluded. In turn, national defence and preventing an Ottoman incursion were chosen as the most suitable cause. This false narrative was conveyed to the people through tax proclamations. In August 1497, tax levies equivalent to 25 per cent of ecclesiastical incomes were demanded from the clergy by Cardinal Frederick Jagiellon to support his brother. By the summer of 1497, John assembled a strong army numbering some 80,000 men, supported by heavy artillery. Stephen III attempted to prevent John and the Poles from crossing into Moldavia. Endorsed by Ivan III, he persuaded John's brother Alexander not to partake in the campaign. As reported by the Bychowiec Chronicle, the Lithuanian nobles condemned Poland's actions and refused to set foot on Moldavian territory. The Polish army marched across the river Dniester and invaded Moldavia in August 1497. The Ottoman Sultan then sent reinforcements of about 600 men mostly comprising Janissaries who joined Stephen's forces stationed at Roman (now in Romania). His final attempts to halt the Polish advance proved futile. The Moldavian chancellor, sent on a peacekeeping mission to the Polish camp, tried to convince the Poles to withdraw from the country; but John refused and had him confined. The unsuccessful attack on Suceava lasting from 24 September to 19 October curtailed John's ambitions. The Polish army had its supply lines disrupted by the Moldavian forces and suffered from disease which forced John into bed. The siege of Suceava was lifted after Vladislaus sent a Hungarian army counting some 12,000 men to help Stephen. A truce was signed. The attack led to significant casualties, disorder and a loss of prestige for the Polish army. John eventually agreed to a humiliating peace treaty in 1499 and recognised Stephen as his equal and not as a feudal dependent. The defeat in Moldavia incited raids into Polish territory, largely conducted by Tatars and other irregulars. In July 1498, Turkish marauders of Malkoçoğlu Bali Bey crossed into Podolia and reached as far west as Lwów, pillaging the city's environs. Fearing a retaliatory attack by the Moldavians or the Ottoman Empire, John ordered the construction of new defensive fortifications; including what became one of Poland's most recognisable monuments, the Kraków Barbican.

Тевтондық рыцарьлармен дау, 14991501

Пруссияның Польшаға он үш жылдық соғыс (1454–1466) салдарынан корольдік тәуелділік ретінде берілуі Тевтон мемлекеті мен Польша патшалығы арасында, тіпті олар одақтас болған кезде де, зор наразылық тудырды. Джон өзінің інісі Фредерикті Ваценродтың мұрагері етіп тағайындауға тырысқанда, жағдай одан әрі шиеленісті болды. Иоганн фон Тифеннің қайтысынан кейін Тевтон ордені Саксониялық Фридрихті жаңа Ұлы магистр деп жариялады. Алдыңғысынан айырмашылығы, Фридрих 1466 жылғы Екінші Торнь бейбіт шартын елемеді және Польша тажына құрмет көрсетуден бас тартты. 1499 жылы ол Джонның Пьотрковте өткен Сеймге қатысу туралы өтінішін қабылдамады, үй ішіндегі мәселелерге байланысты келе алмайтынын мәлімдеді. Одан кейін ол мәселені императорлық диетаға (парламентке) жүктеді. Киелі Рим императоры Максимилиан I, Фридрихке Польша шақырылған жағдайда көмек көрсетуге рұқсат берді, бірақ Польша патшасына адалдық ант беруден бас тартып, оның орнына «достық» және «жарқын» қарым-қатынасты сақтауын талап етті. Жендрей Морачевскийдің сөзіне сәйкес, Джон Тевтон орденінен бес рет құрмет пен бағынуды талап етті. Максимилиан Торнь бейбіт шартын жоққа шығарғанда, оның Империя да, Ватикан да мақұлдамағанын мәлімдеді, Джон ауыр артиллериямен әскер жинап, 1501 жылы келісімге қол қойылған Торунь қаласына аттанды. Фридрих Джонның алдына келу туралы ультиматумды қабылдамады, бірақ келіссөздер жүргізу үшін өкілдерін жіберді. Ірі аймақтық қақтығыстан қорқып, Саксония герцогы Георг, Джонның Барбара Ягеллонға үйлену арқылы туған інісі, поляктар мен Тевтон ордені арасында делдалдық жасауды Мейсеннің католик епископына тапсырды. Алайда, Джон күтпеген жерден қайтыс болғандықтан келіссөздер тоқтап қалды.

Өлім және жерлеу

Молдавиядағы апатты жорық Жонның өмір бойына психикалық жара қалдырған және денсаулығына әсер еткен үлкен қателік болды. Ол 1501 жылдың 17 маусымында Торуньде кенеттен қайтыс болды, онда ол Тевтон орденімен келіссөздер жүргізуге келіскен еді. Өлімнің ең мүмкін себебі – сифилис, бірақ монарх басқа да аурулар мен жаралардан зардап шекті. Патшаның денесі сапарға дайындау үшін бальзамдалды, ал 29 маусымда жерлеу процессиясы Торуньден патшалық астана Краковқа бет алды. Оның жүрегі Торунь соборының ішінде сақталған, бірақ оның нақты орны әлі белгісіз. Жон 1501 жылдың 28 шілдесінде Краковтағы Вавель соборында, собордың негізгі бөлігіне жақын орналасқан арнайы капелланың бірінде жерленді. Патшаның мүсіні және жазбалары бар кеш готикалық қызыл мәрмәрден жасалған қабір тасын Вейт Стосс ұлы Станислав Ствош жасаған. 1502-1505 жылдары Франческо Фиорентино Флоренциядағы Санта-Кроче базиликасындағы Леонардо Брунидің қабірі үлгісінде ерте Ренессанс стиліндегі ниша мен арканы құрды. Қабірдің триумф аркасына ұқсастығы Жон мен Ягеллон әулетінің империялық талаптарына сілтеу болды делінеді. Бұл Польшадағы алғашқы Ренессанс туындысы және поляк сәулетіндегі жаңалық ретінде танылады.

Жеке өмірі мен бағасы

Александрдан айырмашылығы, Жоханның көзқарасын өзгерту оңай болған жоқ, ол мемлекеттік мәселелерде берік пікірге ие болды. 19 ғасырдың тарихшылары оны "батыл әскер, бірақ қолбасшы емес" деп атады. Жозеф Игнатий Крашевский патшаның милитаризм мен абсолютизмге деген қызығушылығын, оның радикалды Каллимахтың қадағалауымен жүрген білімінен туындағанын атап өтті. Молдавия жорығына қолдау табу үшін Жохан ақсүйектердің ризашылығын қамтамасыз етуге мәжбүр болды. 1496 жылы қала тұрғындарына жер меншігіне ие болуға тыйым салынды және шаруалардың еркін қозғалуы жойылды. Ақсүйектер жерге байланған, көшіп-қонбайтын шаруалардың есебінен пайда тапты, олар фолварк деп аталатын крепостнойлыққа негізделген иеліктерде жұмыс істеді. Бұл Польша қалаларының Батыс Еуропалық қалалармен салыстырғанда дамуына кедергі келтірді және елде қалалану деңгейінің төмендеуіне әкелді. Жохан ешқашан үйленбеді және өмір бойы бойдақ қалды. Оның заңды емес балалары болған-болмағаны белгісіз, бірақ патшаның ерке, адалсыздыққа бейім болғаны анық. Өмір бойында Жохан әйелдерге құмар, жабайы мінезді адам ретінде танымал болды. Мацей Миечовита оның "жауынгердей [жыныстық] құштарлықтар мен ләззаттарға берілгенін" айтса, Марсин Кромер оның "сезімсіз, тек дене қуатын қанағаттандыруға ұмтылғанын" атап өтті. Кромер оның амбициялы, кейде өткір тілді және зиялы болғанын да көрсетті. Ол шешендігімен және тілдерді білу қабілетімен танымал болды, бұл оған дипломатиялық істерде көмектесті. Жеке өмірінде Жохан той-думандарға, аң аулауға және жиі ішімдік ішуге құмар болды, бұл тарихшыларды оны маскүнем деп айтуға итермеледі. Жоханның Краков көшелерінде мас күйінде серуендегені және қоғамдық төбелес кешіргені туралы айғақтардың жеткіліксіздігіне байланысты толыққанды дәлелдеуге болмайды. Миечовита олардың кездесуінде Жоханды "ұзын бойлы, қоңыр көзді, беті қызғылт, [ ] жылдам қимылдайтын және кішкентай қылышпен белдігін бекіткен" деп сипаттады. Жоханның ерекше үлкен сарайы барлық Польша монархтарының арасында ең ірісі болды: оның құрамында шамамен 1600 рыцарь мен сарай қызметкері болды.