Кіріспе

Маврикий мемлекетінің басшысы – Маврикий Республикасының Президенті. Маврикий – парламенттік республика, және президент Маврикий Конституциясында белгіленгендей, Ұлттық Ассамблея тарапынан сайланатын рәсімдік басшы болып табылады. Қазіргі кезде бұл лауазымды Притхираджесинг Рупун атқарып тұр. Ол 2 желтоқсан 2019 жылы қызметке кірісті. Президенттің ресми резиденциясы – Мемлекеттік үй.

Шолу

Маврикий – парламенттік республика. Премьер-министр үкімет басшысы, ал президент – мемлекет басшысы және бас қолбасшы. Президент Маврикий Конституциясын сақтау және қорғау, демократия институттары мен заң үстемдігін қорғау, барлық адамның негізгі құқықтарына құрмет көрсету және Маврикийдің көп ұлтты халқының бірлігін сақтау және нығайту міндетінде. Президент лауазымында болған кезде Конституция бойынша немесе басқа да тәртіппен басқа қызмет атқара алмайды, сондай-ақ кез келген кәсіппен айналыса алмайды немесе кез келген сауда-бизнеспен шұғылдана алмайды. Президент қызмет мерзімі ішінде кез келген саяси партия мүшелігінен шұғыл түрде бас тартуға міндетті. Лауазымға кіріскен кезде президенттің басқа сайланған немесе тағайындалған лауазымдардағы өкілеттіктері мен міндеттері автоматты түрде тоқтатылады. Бұл шаралар президенттің тәуелсіз және бейтарап түрде жұмыс істеуіне теориялық тұрғыдан көмектесуге тиіс. Парламент заң шығару өкілеттігін Ассамблея қабылдаған және президент мақұлдаған заң жобалары арқылы жүзеге асырады. Заң жобасы Конституцияға сәйкес президентке мақұлдауға ұсынылғанда, президент мақұлдауын немесе мақұлдамауын білдіреді. Өзінің функцияларын орындау кезінде президент Министрлер кабинетінің немесе Министрлер кабинетінің жалпы өкілеттігімен әрекет ететін министрдің кеңесіне сәйкес әрекет етеді, егер Конституция бойынша ол Министрлер кабинетінен басқа адамның немесе органның кеңесіне сәйкес немесе олармен консультациядан кейін немесе өз қалауынша әрекет етуі қажет болмаса. Президент жыл сайын бірқатар маңызды сөздер мен мәлімдемелер жасайды. Олардың ең маңыздысы – 1 қаңтардағы жылдық Жаңа жылдық құттықтауы және Парламент сессиясын ашу кезіндегі сөйлеу.

Тарихи негіздер

Президент лауазымы 1992 жылғы 12 наурызда Маврикий тәуелсіздік алған күнінен 24 жыл өткен соң республика құрылғанда жаратылды. Ол Маврикий королевасы Елизавета II-нің өкілі болған генерал-губернатор лауазымын алмастырды. Генерал-губернатор лауазымын 1986 жылдан 1992 жылғы 11 наурызға дейін Сер Даяндранат Бурренчобай, Сер Сеувосагур Рамгулам және Сер Верасами Рингаду атқарды. Сер Верасами Рингаду 1992 жылғы 12 наурызда республиканың бірінші президенті болды және 1992 жылғы 30 маусымда лауазымынан кетті. Кассам Утем 1992 және 1997 жылдары президент болып сайланды, ол 1992 жылғы 30 маусымнан бастап қызмет етті және 2002 жылғы 15 ақпанда үкімет бекітуді қалаған даулы терроризмге қарсы заңға наразылық білдіріп, отставкаға кетті. Маврикийдің вице-президенті болған Ангиди Четтиар 2002 жылғы 15 ақпанда президент міндетін атқарушы болып тағайындалды, ол екі күннен кейін лауазымынан кетті. Аринга Пиллай 2002 жылғы 18 ақпаннан 25 ақпанға дейін президент міндетін атқарушы болды. Карл Оффман 2002 жылы сайланды, ол 2002 жылғы 25 ақпаннан бастап қызмет етті және 2003 жылғы 1 қазанда отставкаға кетті. Рауф Бундун 2003 жылғы 1 қазаннан 2003 жылғы 7 қазанға дейін президент міндетін атқарушы болды. 2003 жылы сэр Анеруд Джугнаут сайланды. 2003 жылғы 7 қазанда қызметке кіріскен ол 2008 жылы қайта сайланды. 2012 жылғы наурыз айында сэр Анеруд экономика экономикалық шығынның өршіл шеңберіне түсіп, халық қиындықтардағы екенін айтып, үкіметті сынады. Премьер-министр Навин Рамгулам президенттің саяси емес лауазым екенін айтып, оны саяси аренаға қатысуға шақырды. Сэр Анеруд 2012 жылғы 31 наурызда отставкаға кетіп, саясатқа оралды, ол бұрынғы партиясы Социалистік қозғалыстың (МСМ) жетекшісі болды, ол Еңбек партиясымен жасаған одағын бұзып, Medpoint ісіне байланысты жемқорлық айыптауларына байланысты үкіметтен кетті. Сэр Анеруд қайтып келгеннен кейін МСМ оппозициялық Маврикийлік жауынгерлік қозғалысымен одақ құрды. Моник Осан Беллепо сол кездегі вице-президент 2012 жылғы 31 наурыздан 2012 жылғы 21 шілдеге дейін президент міндетін атқарды. 20 шілдеде Ұлттық Ассамблея мүшелері Кайлаш Пуррягты Маврикийдің бесінші президенті етіп сайлады. Моник Осан Беллепо 2015 жылғы 1 маусымнан 2015 жылғы 5 маусымға дейін тағы да президент міндетін атқарды, бұл Аминә Гуриб Факимнің инаугурациясына дейін болды. Ол Маврикий президенті лауазымын атқарған алғашқы әйел.

Құқықтық негіздеме

Президенттің жасы кемінде 40-қа толуы керек және сайлауға дейін кемінде 5 жыл Маврикийде тұруы тиіс.

Сайлау

Маврикий Конституциясының IV тарауының 28-бабына сәйкес, президентті Ұлттық Ассамблея премьер-министр ұсынған және Ассамблеяның барлық мүшелерінің көпшілігімен қолдау көрсетілген ұсыныс бойынша сайлайды. Өкілеттік мерзімі 5 жылды құрайды. Аталған ұсыныс Ассамблеяда талқыланбайды. Президент лауазымы, оның өкілеттік мерзімі біткеннен кейін, қайтыс болған жағдайда, Ассамблеяға жазбаша хабарлама жолдап, спикерге тапсырған кезде немесе Конституцияның 30-бабына сәйкес лауазымынан алынған немесе қызметі тоқтатылған жағдайда бос болады. Өкілеттік мерзімі біткеннен кейін президент басқа адам президент лауазымын қабылдағанға дейін өкілеттерін жалғастыра береді. Президент лауазымы бос болғанда немесе президент Маврикийде болмағанда немесе қандай да бір себеппен лауазымдық функцияларын орындай алмағанда, бұл функцияларды вице-президент орындайды. Вице-президент болмаған жағдайда, бас судья вице-президентті сайлап, президент функцияларын орындауға рұқсат беруі керек. 2021 жылдан бастап Маврикий Конституциясында президенттің өкілеттік мерзімі екі ретке дейін шектеледі. Өкілеттік мерзіміне шектеулер алғаш рет 2002 жылы Касам Утемге қолданылды.

Лауазымдық ант

Президент лауазымына сайланған адам қызметін бастамас бұрын Маврикий Конституциясының үшінші тіркемесінде белгіленген тиісті ант қабылдап, оған қол қояды. Антты Бас судья етеді.