Финляндия саяси жүйесі: парламенттік демократия, президент Александр Стубб, премьер-министр Петтери Орпо. Үкімет пен парламент биліктері. Конституция негіздері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Финляндияның саяси жүйесі
Political system of Finland
Финляндия саясаты парламенттік өкілді демократия қағидалары негізінде жүзеге асырылады. Финляндия – президент Александр Стубб басшылық ететін республика, ол елдің сыртқы саясатын жүргізеді және Финляндия Қорғаныс күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады. Финляндияның үкімет басшысы – премьер-министр Петтери Орпо, ол Финляндия Үкіметі деп аталатын елдің атқарушы билігін басқарады. Заң шығару билігі Финляндия Парламентіне (Finlands riksdag) тиесілі, ал Үкімет заңнаманы өзгерту немесе толықтыру құқығына ие, бірақ ол шектеулі. Финляндия Конституциясы президентке де, Үкіметке де билік береді: Президент Парламент қабылдаған шешімдерге вето қою құқығына ие, бірақ Парламент мүшелерінің көпшілік дауысымен бұл вето күшін жоюға болады. Сот билігі атқарушы және заң шығару билігінен тәуелсіз. Сот жүйесі екі деңгейден тұрады: жалпы юрисдикциядағы соттар және әкімшілік соттар. Сот жүйесінің екі деңгейін тиісінше Жоғарғы Сот және Жоғарғы Әкімшілік Сот басқарады. Әкімшілік соттар ресми шешімдерге қатысты шағымдарды қарастырады. Финляндияда конституциялық сот жоқ: заңның конституциялықтығын тек нақты сот ісін қарау барысында ғана күдік тудыруға болады. Финляндия азаматтары кең ауқымды жеке және саяси бостандықтарға ие, сайлау құқығы 18 жастан бастап бар; фин әйелдері әлемде бірінші болып сайлауға және мемлекеттік лауазымдарға үміткер болуға толық құқық алды. Ел халқы этникалық тұрғыдан біртекті, айтарлықтай көшпенділер саны жоқ. Фин тілінде сөйлейтін көпшілік пен швед тілінде сөйлейтін азшылық арасында елеулі шиеленіс байқалмайды, бірақ кейбір топтарда швед тілінің мәртебесі туралы пікірталас тоқтамайды. Финляндиядағы еңбек келісімдері ұжымдық келісімдер негізінде жасалады. Келіссөздер жоғары деңгейде орталықтандырылған, көбінесе Үкімет фискалдық саясатты үйлестіруге қатысады. Финляндияда ұжымдық еңбек келісімдерінің күші барлық елде қолданылады, және көбінесе, бірақ әрдайым емес, кәсіподақтар, жұмыс берушілер және Үкімет ұлттық табыс саясаты туралы келісімге келеді. Финляндиядағы ірі кәсіподақтар қатарында SAK, STTK, AKAVA және EK бар. V-Dem Демократия индексі бойынша 2023 жылы Финляндия әлемдегі сайлау демократиясы ең жоғары дамыған 13-ші ел ретінде танылды.
The politics of Finland take place within the framework of a parliamentary representative democracy. Finland is a republic whose head of state is President Alexander Stubb, who leads the nation's foreign policy and is the supreme commander of the Finnish Defence Forces. Finland's head of government is Prime Minister Petteri Orpo, who leads the nation's executive branch, called the Finnish Government. Legislative power is vested in the Parliament of Finland (, Finlands riksdag), and the Government has limited rights to amend or extend legislation. The Constitution of Finland vests power to both the President and Government: the President has veto power over parliamentary decisions, although this power can be overruled by a majority vote in the Parliament. The judiciary is independent of the executive and legislative branches. The judiciary consists of two systems: regular courts and administrative courts. The judiciary's two systems are headed by the Supreme Court and the Supreme Administrative Court, respectively. Administrative courts process cases in which official decisions are contested. There is no constitutional court in Finland: the constitutionality of a law can be contested only as applied to an individual court case. The citizens of Finland enjoy many individual and political freedoms, and suffrage is universal at the age of 18; Finnish women became the first in the world to have unrestricted rights both to vote and to run for public office. The country's population is ethnically homogeneous with no sizable immigrant population. Few tensions exist between the Finnish speaking majority and the Swedish speaking minority, although in certain circles there is an unending debate about the status of the Swedish language. Finland's labor agreements are based on collective bargaining. Bargaining is highly centralized, and often the government participates to coordinate fiscal policy. Finland has universal validity of collective labour agreements and often, but not always, the trade unions, employers, and the Government reach a national income policy agreement. Significant Finnish trade unions include SAK, STTK, AKAVA, and EK. According to the V Dem Democracy indices Finland was 2023 the 13th most electoral democratic country in the world.
Автономиялық, бірақ Ресей билігі астында
Финн саяси тікелейлігі мен ерекше фин саясаты алғаш рет 1809-1917 жылдар аралығында елде Ресей үкімдігі кезінде қалыптасты. Осы кезеңде Финляндия Ресей империясының құрамында, өз заң шығару құқықтарымен дербес мәртебеге ие болды. Дегенмен, барлық заңдарды Ресей императоры, сонымен қатар Финляндияның Ұлы Герцогы бекітуі қажет еді. Әскери билік те Ресейдің қолында болды. Бұрын Финляндия Швецияның бір бөлігі болғандықтан, өзіне тән саяси институттары болмады, ал фин этносының өкілдері швед саясатына қатысты.
A Finnish political identity and distinctively Finnish politics first developed under the Russian rule in the country from 1809 to 1917. During the era Finland had an autonomous position within the Russian Empire with its own legislative powers. However, all bills had to be signed into law by the Russian Emperor who was the Grand Duke of Finland. Also, military power was firmly in Russian hands. Previously Finland had been a part of Sweden and did not have any political institutions of its own, rather people of Finnish ethnicity participated in Swedish politics.
Тәуелсіздік және азаматтық соғыс
Финляндия Сенаты 1917 жылғы қазандағы Ресейдің екінші революциясынан кейін, 1917 жылдың 6 желтоқсанында тәуелсіздік туралы декларация жариялады. Ленин төрағалық еткен Советтік Ресейдің Халық Комиссарлар Кеңесі 1917 жылдың 31 желтоқсанында Финляндияның тәуелсіздігін мойындады, ал одан кейін көп ұзамай көптеген басқа мемлекеттер де оған қосылды. 1918 жылдың 28 қаңтарында азамат соғысы басталды, ол неміс қолдауындағы ақтардың большевиктер қолдауындағы қызылдарға қарсы жеңісімен аяқталды. Сол жылы еріктілер Советтік Ресейге, оның ішінде Карелияға, сондай-ақ Эстонияға қарулы шабуылдар жасады. Финляндиядағы азамат соғысы Бірінші дүниежүзілік соғыстың бір бөлігі болды. Соғыс 1918 жылдың 27 қаңтарынан 16 мамырына дейін Финляндия Сенаты, яғни үкімет басқарған күштер мен Финляндия Халық Делегациясы арасында жүргізілді. Сенат күштері ақтар деп, ал Халық Делегациясы күштері қызылдар деп аталды.
The Finnish Senate issued a declaration of independence on 6 December 1917, after Russia's second revolution in October 1917. The Council of People's Commissars of Soviet Russia, chaired by Lenin, recognized Finland's independence on 31 December 1917, and soon after that many other states followed. On 28 January 1918, a civil war broke out that ended in the victory of German backed Whites against Bolsheviks backed Reds. In the same year the volunteers made some armed expeditions into Soviet Russia, including Karelia, and also Estonia. The Finnish Civil War was part of the First World War. The war was fought between the Finnish Senate, i. e. the forces led by the government, and the Finnish People's Delegation, from 27 January to 16 May 1918. The Senate forces were called Whites and the People's Delegation forces Reds.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Финляндия үш соғысқа қатысты: Қысқы соғыс, Ұздыра соғыс және Лапландия соғысы. Атысты тоқтату туралы келісімге сәйкес, Қысқы соғыстан кейінгі аумақтық шығындарға қоса, Финляндия Пецамоны беруге және Порккала жерін 50 жылға база ретінде жалға беруге міндетті болды. Соғыс өтемақысы 300 миллион АҚШ долларына белгіленді. Атысты тоқтату туралы келісімнің шарттары 1947 жылғы Париж бейбіт шартымен бекітілді.
During the Second World War, Finland fought three wars: the Winter War, the Continuation War and the Lapland War. According to the ceasefire agreement, in addition to the territorial losses following the Winter War, Finland had to hand over Petsamo and lease Porkkala as a base for 50 years. War reparations were set at USD 300 million. The terms of the ceasefire agreement were finally confirmed in the 1947 Paris Peace Treaty.
Үрхо Кекконеннің билігі
Соғыстардан кейін Финляндия солтүстік елдерінің әл-ауқатын қамтамасыз ететін мемлекетке айналды. 1973 жылдың басында Кеконен сайлау мен үміткерлерсіз ерекше жағдайда президенттікке тағайындалды, бұл кейбір адамдар бүгінде фин демократиясының құлдырау шегі деп санайды және Кеконеннің саяси өмірінің соңғы кезеңінің басталуын білдірді.
After the wars, Finland became a Nordic welfare state. At the beginning of 1973, Kekkonen was exceptionally elected president without elections or candidates, which today is considered by some to be the nadir of Finnish democracy and marked the beginning of the final era for Kekkonen.
Батыспен интеграция
1982 жылы Мауно Койвисто президент сайлауында Кеконеннің орнын басып, президенттік өкілеттіктерді азайтып, премьер-министрдің өкілеттіктерін арттыруға уәде берді. Финляндияның Еуропалық қауымдастықпен жақындасуы 1989 жылдың күзінде Еуропалық экономикалық аймаққа (ЕЭА) қосылу туралы шешім қабылдаумен басталды. Парламентте жағымды дауыс бергеннен кейін, Финляндияның ЕО-ға мүшелікке түсу туралы өтініші 1992 жылдың 18 наурызында ұсынылды, ал мүшелік келіссөздері 1993 жылдың 1 ақпанында Швеция және Австриямен бірдей уақытта басталды. Финляндия 1995 жылы Еуропалық Одаққа қосылды. 2002 жылы евро Финляндияның ресми валютасы ретінде марканы ығыстырды. НАТО-мен шамамен 30 жылға жуық тығыз серіктестікке ие болғаннан кейін, Финляндия 2023 жылдың 4 сәуірінде Альянсқа қосылды. Финляндияның НАТО-мен серіктестігі тарихи тұрғыдан әскери бейтараптық саясатына негізделген, бірақ 2022 жылдың ақпан айында Ресейдің Украинаға толыққанды басып кіруінен кейін бұл саясат өзгерді. 2024 жылдың 1 наурызында НАТО-ның жақтаушысы Александр Стубб Финляндияның жаңа президенті болып ант берді.
In 1982, Mauno Koivisto was elected president to succeed Kekkonen, promising to reduce the powers of the president and increase those of the prime minister. The convergence of Finland and the European Community began in the autumn of 1989 with the decision to join the European Economic Area (EEA). Following a positive vote in Parliament, Finland's application for EC membership was submitted on 18 March 1992, and membership negotiations began on 1 February 1993 at the same time as with Sweden and Austria. Finland joined the European Union in 1995. In 2002, the euro replaced the markka as Finland's official currency. After almost 30 years of close partnership with NATO, Finland joined the Alliance on 4 April 2023. Finland's partnership with NATO was historically based on its policy of military non alignment, which changed following Russia's full scale invasion of Ukraine in February 2022. On 1 March 2024, Alexander Stubb, a staunch supporter of NATO, was sworn in as Finland’s new president.
Конституция
Финляндияның қазіргі конституциясы 2000 жылдың 1 наурызында жазылды. Конституцияның алғашқы нұсқасы 1919 жылдың 17 шілдесінде қабылданды. Бастапқы құрамында төрт конституциялық заң мен бірнеше түзетулер болды, оларды кейінірек осы түзетулер алмастырды. Конституцияға сәйкес, заң шығару өкілеттіктерін Парламент, үкіметтік өкілеттіктерін Республика Президенті мен Үкімет, ал сот өкілеттіктерін тәуелсіз соттар жүзеге асырады. Жоғарғы Сот қолданыстағы заңдарды түсіндіруге немесе өзгертуге қатысты заң қабылдауды ұсынуға құқылы. Судьяларды Президент тағайындайды. Финляндия конституциясының және сот жүйесіндегі орнының ерекшелігі – конституциялық соттың болмауы және Жоғарғы Соттың заңды конституцияға қайшы деп жариялауға тікелей құқығының жоқ болуы. Принцип бойынша, Финляндияда заңдардың конституциялықтығы Парламенттің қарапайым дауыс беруі арқылы тексеріледі (парламенттік егемендікке қараңыз). Алайда, Парламенттің Конституциялық заң комитеті күмәнді заң жобаларын қарап, қажет болған жағдайда өзгерістер енгізуді ұсынады. Іс жүзінде Конституциялық заң комитеті конституциялық соттың функцияларын атқарады. Финляндияның ерекшелігі – конституциялық түзетулерге ұқсас тәртіппен қабылданған қарапайым заңдарда конституцияға ерекшеліктер енгізу мүмкіндігі. Мұндай заңның мысалы – Ұлттық дайындық туралы заң, ол төтенше жағдайларда Үкіметке белгілі бір ерекше өкілеттіктер береді. АҚШ-тың президенттік жарлықтарына ұқсас бұл өкілеттіктер конституциялық негізгі құқықтарға әсер ететіндіктен, заң конституциялық түзетулерге ұқсас тәртіппен қабылданды. Дегенмен, оны қарапайым заңмен бірдей тәртіппен жоюға болады. Конституциялық заң комитетінің алдын ала қарауынан өтуге қоса, Финляндияның барлық соттары конституция мен қалыпты заң арасында айқын қайшылық туған жағдайда конституцияға басымдық беруге міндетті. Алайда, мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі. Кейбір мәселелерді Финляндия Президенті, мемлекет басшысы, Үкіметпен бірлескен отырыстарда шешеді, бұл құпия кеңестің конституциялық тарихын еске түсіреді. Президент Үкімет отырыстарында қатыспайды, бірақ тиісті министрдің кеңесімен жеке тағайындаулар және кешірімдер сияқты мәселелерді шешеді. Министрліктерде маңыздылығы төмен мәселелерді жеке министрлер өздерінің мемлекеттік хатшыларының кеңесімен шешеді. Премьер-министр және Үкіметтегі басқа министрлер өздерінің қызметіндегі әрекеттері үшін Парламент алдында жауапты.
The current version of the constitution of Finland was written on 1 March 2000. The first iteration of the constitution was adopted on 17 July 1919. The original comprised four constitutional laws and several amendments, which the latter replaced. According to the constitution, the legislative powers are exercised by the Parliament, the governmental powers are exercised by the President of the Republic and the Government, and the judicial powers are exercised by government independent courts of law. The Supreme Court may request legislation that interprets or modifies existing laws. Judges are appointed by the President. The constitution of Finland and its place in the judicial system are unusual in that there is no constitutional court and the Supreme Court does not have the explicit right to declare a law unconstitutional. In principle, the constitutionality of laws in Finland is verified by a simple vote by Parliament (see parliamentary sovereignty). However, the Parliament's Constitutional Law Committee reviews any doubtful bills and recommends changes, if needed. In practice, the Constitutional Law Committee fulfils the duties of a constitutional court. A Finnish peculiarity is the possibility of making exceptions to the constitution in ordinary laws that are enacted in the same procedure as constitutional amendments. An example of such a law is the State of Preparedness Act, which gives the Government certain exceptional powers in cases of national emergency. As these powers, which correspond to US executive orders, affect constitutional basic rights, the law was enacted in the same manner as a constitutional amendment. However, it can be repealed in the same manner as an ordinary law. In addition to preview by the Constitutional Law Committee, all Finnish courts are obligated to give precedence to the constitution when there is an obvious conflict between the constitution and a regular law. Such a case is, however, very rare. Some matters are decided by the President of Finland, the Head of State, in plenary meetings with the government, echoing the constitutional history of a privy council. The President is otherwise not present in the government, but decides on issues such as personal appointments and pardons on the advice of the relevant minister. In the ministries, matters of secondary importance are decided by individual ministers, advised by the minister's State Secretary. The Prime Minister and the other ministers in the government are responsible for their actions in office to the Parliament.
Атқарушы билік
Финляндияда парламенттік жүйе бар, тіпті Финляндия Президенті сыртқы саясатқа ресми түрде жауапты болса да. Атқару билігінің көп бөлігі премьер-министр басқаратын кабинетте (Финляндия Үкіметі) шоғырланған. Бірнеше саяси партиядан кабинет құру және оның бағдарламасын келісу жауапкершілігі парламент сайлауында ең көп қолдау алған партия жетекшісіне жүктеледі. Бұл адам сондай-ақ кабинеттің премьер-министрі болады. Дегенмен, министрлер мен кабинеттің өзі парламенттің үнемі сеніміне ие болуы керек, және олар дауыс беру арқылы қызметтен алынуы, отставкаға келуі немесе ауыстырылуы мүмкін. Үкімет премьер-министрден, орталық үкіметтің түрлі министрліктерінен, сондай-ақ Әділет канцлерінен тұрады. Ресми тұжырымдамада "кабинет" (valtioneuvosto) – премьер-министр мен Әділет канцлерін қоса алғандағы министрлер, ал "үкімет" (hallitus) – президенттің төрағалығымен жұмыс істейтін кабинет. Күнделікті қолданыста hallitus (президентпен бірге) valtioneuvosto (президентсіз) деген мағынаны да білдіруі мүмкін.
Finland has a parliamentary system, even if the President of Finland is formally responsible for foreign policy. Most executive power lies in the cabinet (the Finnish Government) headed by the prime minister. Responsibility for forming the cabinet out of several political parties and negotiating its platform is granted to the leader of the party gaining largest support in the elections for the parliament. This person also becomes prime minister of the cabinet. Any minister and the cabinet as a whole, however, must have continuing trust of the parliament and may be voted out, resign or be replaced. The Government is made up of the prime minister and the ministers for the various departments of the central government as well as an ex officio member, the Chancellor of Justice. In the official usage, the "cabinet" (valtioneuvosto) are the ministers including the prime minister and the Chancellor of Justice, while the "government" (hallitus) is the cabinet presided by the president. In the popular usage, hallitus (with the president) may also refer to valtioneuvosto (without the president).
Үкімет
Үкімет Премьер-министрден және орталық үкіметтің әртүрлі министрліктерінің басқа да министрлерінен, сондай-ақ лауазымдық тұлға ретінде Әділет канцлерінен тұрады. Министрлер Парламент мүшесі болуға міндетті емес және олардың кез келген саяси партиямен ресми байланысы болуы қажет емес. Үкімет Парламент талқылайтын көптеген материалдарды дайындайды, мысалы, жаңа заңдар немесе заңнамалық реформалар жөніндегі ұсыныстар мен жылдық бюджет. Әр министр өзінің министрлігін салыстырмалы тәуелсіздікпен басқарады. Қазіргі кабинетте 12 министрлікте 19 министр бар. Министрлердің санын Үкімет шеше алады. Финляндия Үкіметін Премьер-министр кеңсесі және одан басқа он бір министрлік құрайды. Үкімет басшысы – Премьер-министр, қазіргі уақытта Петтери Орпо. Премьер-министрді Парламент сайлайды, ал оны Финляндия Президенті тағайындайды. Барлық министрлер адал және қабілетті деп танылған фин азаматтары болуы керек.
The Government is made up of the Prime Minister and other ministers for the various ministries of the central government as well as an ex officio member, the Chancellor of Justice. Ministers are not obliged to be members of Parliament and need not be formally identified with any political party. The Government produces most of the material that the Parliament deals with, such as proposals for new laws or legislative reforms, and the annual budget. The ministers each direct their ministries with relative independence. The current cabinet has 19 ministers in 12 ministries. The number of ministers can be decided by the Government. The Prime Minister's Office and eleven other ministries make up the Government of Finland. The head of government is the Prime Minister, currently Petteri Orpo. The Prime Minister designate is subject to election by the Parliament and subsequent appointment by the President of Finland. All the ministers shall be Finnish citizens, known to be honest and competent.
Парламент
200 мүшесі бар бірпалаталы Финляндия Парламенті (Эдускунта (фин тілінде), Риксдаг (швед тілінде)) – Финляндияның жоғарғы заң шығарушы органы болып табылады. Парламент Финляндия Конституциясын өзгерте алады, Үкіметтің отставкаға кетуіне, сондай-ақ Президенттің ветосын жоюға құқылы. Оның қабылдаған актілері сот қарауына бағынбайды. Заң шығаруды Үкімет немесе Парламенттің мүшесі бастамамен жүзеге асыруға болады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша ашық тізімдер арқылы көпмандатты округтерде төрт жылдық мерзімге сайланады. 18 және одан үлкен жастағы, әскери қызметтегілер мен бірнеше жоғары сот қызметкерлерін қоспағанда, барлық азаматтар сайлауға құқылы. Парламенттің ресми мерзімі төрт жылды құрайды; алайда, Президент Премьер-министрдің өтініші бойынша және Парламент Спикерімен кеңескеннен кейін Эдускунтаны таратып, жаңа сайлаулар тағайындауға құқылы. 1906 жылы тең және жалпы сайлау құқығы енгізілгеннен бері Парламентте діни көзқарасы жоқ консерваторлар, Орталық партия (бұрынғы Аграрлық одақ) және Социал-демократтар басымдық танытып келген. Дегенмен, олардың ешқайсысы жеке партиялық көпшілікке ие болған емес, тек 1916 жылғы сайлауда Социал-демократтар 200 орынның 103-ін жеңіп алды. 1944 жылдан кейін коммунистер бірнеше онжылдық бойы ескерілуге тиіс фактор болды, ал коммунистер мен Социал-демократтардың сол жағындағылар құрған Фин Халықтық Демократиялық Лигасы 1958 жылғы сайлаудан кейін ең ірі партияға айналды. 1980 жылдардың басында коммунистерге қолдау күрт төмендеді, ал сол онжылдықтың соңында экологиялық қозғалыс Жасыл Лиганы құрды, ол қазіргі таңда ең ірі партиялардың біріне айналды. Швециялық Халық Партиясы Финляндия шведтерін, әсіресе тіл саясаты саласында ұсынуда. Партиялардың күші сайлауда көпмандатты округтерден пропорционалды сайлау жүйесіне байланысты айтарлықтай өзгере қоймайды, бірақ ұзақ мерзімді нақты тенденциялар байқалады. Конституциялық сот жоқ; конституциялық құқықтарға немесе конституциялық заңнамаға қатысты мәселелер Парламенттің Конституциялық комитетінде (perustuslakivaliokunta) қарастырылады. Сонымен қатар, Конституциялық комитет істі Жоғары Импичмент Сотына (valtakunnanoikeus) жіберу және осы мақсатта полиция тергеуін санкциялау өкілеттігіне ие. Парламентпен қатар, Үкімет және Президент ереже шығару арқылы қағидаларды (asetus) қабылдауға құқылы. Бұл қағидалар заңдарды қалай қолдану керектігі туралы нақты нұсқаулар береді, олар көбінесе нақты мәліметтерді реттеуді Үкіметке жүктейді. Қағидалар қолданыстағы заңға негізделуі керек, олар нақтылауға және толықтыруға құқылы, бірақ заңға қайшы келмейді. Сонымен қатар, жеке тұлғаның құқықтары әрқашан заңға, емес қағидаға негізделуі керек. Көбінесе заң мен қағида бір-бірімен байланысты, ұқсас атаулармен келеді. Мысалы, бастауыш білім беру туралы заңда оқытылатын пәндердің тізімі және оқу сағаттарының қажетті саны көрсетілген, ал қағидада осы талаптарды жүзеге асыру жолдары айқындалады. Қағидалардың көп бөлігін Министрлер Кабинеті бекітеді, бірақ Президент ұлттық қауіпсіздікке қатысты қағидаларды бекіте алады. 2000 жылға дейін Президент Парламенттік заңмен реттелмеген мәселелер бойынша қағидаларды қабылдауға құқылы болды, бірақ бұл өкілеттік алынып тасталды, ал қолданыстағы қағидалар Парламенттің тұрақты заңдарына айналдырылды.
The 200 member unicameral Parliament of Finland (Eduskunta (Finnish), Riksdag (Swedish)) is the supreme legislative authority in Finland. The parliament may alter the Constitution of Finland, bring about the resignation of the Government, and override presidential vetoes. Its acts are not subject to judicial review. Legislation may be initiated by the Government, or one of the members of Parliament, who are elected for a four year term on the basis of proportional representation through open list multi member districts. Persons 18 or older, except military personnel on active duty and a few high judicial officials, are eligible for election. The regular parliamentary term is four years; however, the president may dissolve the eduskunta and order new elections at the request of the prime minister and after consulting the speaker of parliament. The parliament has, since equal and common suffrage was introduced in 1906, been dominated by secular Conservatives, the Centre Party (former Agrarian Union), and Social Democrats. Nevertheless, none of these has held a single party majority, with the notable exception of 1916 elections where Social Democrats gained 103 of the 200 seats. After 1944, Communists were a factor to consider for a few decades, and the Finnish People's Democratic League, formed by Communists and others to the left of Social Democrats, was the largest party after 1958 elections. Support for Communists decreased sharply in the early 1980s, while later in the same decade environmentalists formed the Green League, which is now one of the largest parties. The Swedish People's Party represents the Finland Swedes, especially in language politics. The relative strengths of the parties vary only slightly in the elections due to the proportional election from multi member districts, but there are some visible long term trends. There is no constitutional court; matters concerning constitutional rights or constitutional law are processed by the Constitutional Committee of the Parliament (perustuslakivaliokunta). Additionally, the Constitutional Committee has the sole power to refer a case to the High Court of Impeachment (valtakunnanoikeus) and to authorize police investigations for this purpose. In addition to the parliament, the Cabinet and President may produce regulations (asetus) through a rulemaking process. These give more specific instructions on how to apply statutes, which often explicitly delegate regulation of specific details to the government. Regulations must be based on existing law, and they can clarify and specify, but not contradict the statute. Furthermore, the rights of an individual must always be based on a statute, not a regulation. Often the statute and the regulation come in similarly named pairs. For example, the law on primary education lists the subjects to be taught, and the regulation specifies the required number of teaching hours. Most of regulations are given by the Cabinet, but the President may give regulations concerning national security. Before 2000, the President had the right to enact regulations on matters not governed by parliamentary law, but this power was removed, and existing regulations were converted into regular statutes by the Parliament.
Саяси партиялар мен сайлаулар
Финляндияның пропорционалдық сайлау жүйесі көптеген саяси партияларды қадағалайды. 1980 жылдан бері сайлаулар арасындағы кезеңде бір коалиция үкімет басқарады. Финляндия ұлттық деңгейде мемлекет басшысын – президентті және заң шығарушы органы – Парламентті сайлайды. Президент халықтың дауысымен алты жылға сайланады. Парламент 200 депутаттан тұрады, олар пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша көпмандатты округтерде төрт жылдық мерзімге сайланады. Финляндия көп партиялық жүйеге ие, онда ешбір партияның жеке өзі билікке ие болу мүмкіндігі сирек, сондықтан партиялар коалициялық үкімет құру үшін бірігіп жұмыс істеуі қажет. Президенттік және парламенттік сайлаулардан өзге, бес жыл сайын Еуропалық Парламент сайлаулары және төрт жыл сайын жергілікті әкімшілік сайлаулары (барлық муниципалитеттерде бірдей күні өткізіледі) өтеді.
Finland's proportional representation system encourages a multitude of political parties and since about 1980 the trend has been that the same coalition rules for the whole period between elections. Finland elects on national level a head of state—the president—and a legislature. The president is elected for a six year term by the people. The Parliament has 200 members, elected for a four year term by proportional representation in multi seat constituencies. Finland has a multi party system, with multiple strong parties, in which no one party often has a chance of gaining power alone, and parties must work with each other to form coalition governments. In addition to the presidential and parliamentary elections, there are European Parliament elections every five years, and local municipal elections (held simultaneously in every municipality) every four years.
Сот жүйесі
Финляндияда швед заңына негізделген азаматтық құқық жүйесі бар, соттардың өкілеттіктері шектеулі. Сот ісін жүргізу инквизиторлық сипатта, судьялар төрағалық етеді, фактілерді анықтайды, үкім шығарады және жазалар сияқты санкциялар қолданады; қазылар алқасы пайдаланылмайды. Мысалы, жергілікті соттардағы қылмыстық және отбасылық даулар бойынша сот отырысына бейресми судьялар мен кәсіби судьялар кіре алады, ал барлық апелляциялық және әкімшілік соттар тек кәсіби судьялардан тұрады. Жоғары Сот пен Жоғарғы Әкімшілік Сот шешімдерін қоспағанда, сот шешімдері міндетті емес. Финляндияның сот жүйесі азаматтық және қылмыстық істерді қарауға арналған соттар мен мемлекеттік және жергілікті әкімшілік органдармен жеке тұлғалар арасындағы дауларды қарауға жауапты әкімшілік соттарға бөлінеді. Финляндия заңдары кодификацияланған, сот жүйесі жергілікті соттардан, аймақтық апелляциялық соттардан және Жоғарғы Соттан тұрады. Әділеттің әкімшілік тармағы әкімшілік соттар мен Жоғарғы Әкімшілік Соттан тұрады. Әкімшілік рәсімдер көбірек танымал, себебі олар арзан және талап иесі үшін қаржылық тәуекел төмен. Кәдімгі соттардан басқа, әкімшілік салаларда арнайы соттар бар. Республика Президентіне, Жоғарғы соттардың судьяларына, Үкімет мүшелеріне, Әділет канцлеріне және Парламент Омбудсманына қарсы қылмыстық айыптаулар (қызметтік қылмыс үшін) бойынша жоғары импичмент соты да бар. Хабеас корпус немесе кепілдік туралы жарлық болмаса да, сотқа дейінгі қамауда ұстау мерзімі төрт күнге дейін қысқартылды. Қамауда ұстауды ұзарту үшін соттың қаулысы қажет. Бір телефон соққысы жасауға құқық жоқ: тергеуді жүргізетін полиция қызметкері тергеуге рұқсат болса, туыстарына немесе басқа біреуге хабарлауы мүмкін. Дегенмен, адвокат шақыруға болады. Тінту ордері міндетті түрде қажет емес, оларды әдетте полиция офицері береді. Телефонды тыңдау үшін соттың қаулысы қажет. Финляндияда инквизиторлық рәсімдерді қамтитын азаматтық құқық жүйесі (Рим құқығы) бар. Биліктердің бөліну принципіне, trias politica қағидасына сәйкес, соттар басқа әкімшілік органдардан тәуелсіз. Олар өз шешімдерін тек қолданыстағы заңға сүйене отырып қабылдайды. Қылмыстық істер, азаматтық істер және шағымдар 27 аудандық сотта қаралады, содан кейін, егер шешім тараптарды қанағаттандырмаса, алты апелляциялық сотқа шағымдануға болады. Финляндияның Жоғарғы Соты соңғы инстанция болып табылады. Әкімшілік органдардың шешімдеріне шағымдар алты аймақтық әкімшілік сотта қаралады, соңғы инстанция соты – Финляндияның Жоғарғы Әкімшілік Соты. Президент барлық кәсіби судьяларды өмір бойына тағайындайды. Аудандық соттарға бейресми судьяларды қалалық кеңестер тағайындайды.
Finland has a civil law system, which is based on Swedish law, with the judiciary exercising limited powers. Proceedings are inquisitorial, where judges preside, conduct finding of fact, adjudication and giving of sanctions such as sentences; no juries are used. In e. g. criminal and family related proceedings in local courts, the panel of judges may include both lay judges and professional judges, while all appeals courts and administrative courts consist only of professional judges. Precedent is not binding, with the exception of Supreme Court and Supreme Administrative Court decisions. The judicial system of Finland is divided between courts with regular civil and criminal jurisdiction and administrative courts with responsibility for litigation between the individuals and the administrative organs of the state and the communities. Finnish law is codified and its court system consists of local courts, regional appellate courts, and the Supreme Court. The administrative branch of justice consists of administrative courts and the Supreme Administrative Court. The administrative process has more popularity as it is cheaper and has lower financial risk to the person making claims. In addition to the regular courts, there are a few special courts in certain branches of administration. There is also a High Court of Impeachment for criminal charges (for an offence in office) against the President of the Republic, the justices of the supreme courts, members of the Government, the Chancellor of Justice and the Ombudsman of Parliament. Although there is no writ of habeas corpus or bail, the maximum period of pre trial detention has been reduced to four days. For further detention, a court must order the imprisonment. One does not have the right for one phonecall: the police officer leading the investigation may inform relatives or similar if the investigation permits. However, a lawyer can be invited. Search warrants are not strictly needed, and are usually issued by a police officer. Wiretapping does need a court order. Finland has a civil law (Roman law) system with an inquisitorial procedure. In accordance with the separation of powers, the trias politica principle, courts of law are independent of other administration. They base their decisions solely on the law in force. Criminal cases, civil cases and petitionary matters are dealt in 27 district courts, and then, if the decision is not satisfactory to the involved parties, can be applied in six Courts of Appeal. The Supreme Court of Finland serves as the court of last instance. Appeals against decisions by authorities are considered in six regional administrative courts, with the Supreme Administrative Court of Finland as the court of last instance. The President appoints all professional judges for life. Municipal councils appoint lay judges to district courts.
Әкімшілік бөлімшелер
Финляндия демократиялық тәуелсіз 313 муниципалитетке бөлінген, олар 70 субөңірге топтастырылған. Финляндия ең жоғары деңгейде 19 округке бөлінеді. Финляндияда муниципалитет өзін «қала» немесе «муниципалитет» деп атауға болады. Муниципалитет төрт жыл сайын пропорционалдық сайлау арқылы сайланатын муниципалдық кеңес (немесе қалалық кеңес) тарапынан басқарылады. Демократиялық шешім қабылдау көбінесе жергілікті немесе ұлттық деңгейде жүзеге асырылады. 2009 жылға дейін мемлекеттік құрылым алты провинцияға бөлінген. Алайда, 2010 жылы провинциялар толығымен таратылды. Бүгінде Финляндияның құрлықтағы жергілікті мемлекеттік өкілдігін 6 аймақтық мемлекеттік әкімшілік агенттік (aluehallintovirasto, avi) және 15 экономикалық даму, көлік және қоршаған орта орталықтары (elinkeino, liikenne ja ympäristökeskus, ely keskus) қамтамасыз етеді. Аймақтық мемлекеттік әкімшілік агенттіктердің негізгі міндеттері құқық қорғау, құтқару және сот ісімен айналысу: полиция, өрттен қорғау және құтқару қызметтері, төтенше жағдайларға дайындық, негізгі қызметтер, экологиялық рұқсаттар беру және оларды сақтау, сондай-ақ еңбек қауіпсіздігі мен денсаулықты қорғау. Орталықтар еңбек және өнеркәсіп саясатын іске асырады, жұмыспен қамту және көші-қон қызметтерін ұсынады, мәдениетті дамытады; автомобиль жолдарын, басқа да көлік желілерін және инфрақұрылымды күтіп ұстайды; қоршаған ортаны, жерді пайдалануды және су ресурстарын қорғайды, бақылайды және басқарады. Аланд аралдары Швеция мен Финляндияның арасындағы 60-шы параллельге жуық орналасқан. Ол 1921 жылғы халықаралық конвенцияға сәйкес жергілікті автономия құқығына ие, соңғы рет 1951 жылғы Аланд өзін-өзі басқару туралы заңмен іске асырылды. Аралдардың ерекшелігі – олардың барлық тұрғындары швед тілінде сөйлейді. Үкіметтік билік провинциялық кеңесте шоғырланған, ол Аланд азаматтары тікелей сайлаған 30 делегаттан тұрады.
Finland is divided into 313 democratically independent municipalities, which are grouped into 70 sub regions. As the highest level division, Finland is divided into 19 counties. A municipality in Finland can choose to call itself either a "city" or "municipality". A municipality is governed by a municipal council (or a city council) elected by proportional representation once every four years. Democratic decision making takes place on either the municipal or national level with few exceptions. Until 2009, the state organization was divided into six provinces. However, the provinces were abolished altogether in 2010. Today, state local presence on mainland Finland is provided by 6 regional state administrative agencies (aluehallintovirasto, avi), and 15 Centres for Economic Development, Transport and the Environment (elinkeino , liikenne ja ympäristökeskus, ely keskus). Regional state administrative agencies have mostly law enforcement, rescue and judicial duties: police, fire and rescue, emergency readiness, basic services, environmental permits and enforcement and occupational health and safety protection. The Centres implement labor and industrial policy, provide employment and immigration services, and promote culture; maintain highways, other transport networks and infrastructure; and protect, monitor and manage the environment, land use and water resources. Åland is located near the 60th parallel between Sweden and Finland. It enjoys local autonomy by virtue of an international convention of 1921, implemented most recently by the Act on Åland Self Government of 1951. The islands are further distinguished by the fact that they are entirely Swedish speaking. Government is vested in the provincial council, which consists of 30 delegates elected directly by Åland's citizens.
Өңірлік және жергілікті басқару
Финляндия алты аймақтық мемлекеттік әкімшілік агенттіктерге бөлінген, олар негізгі мемлекеттік қызметтерді және құтқару қызметтері мен экологиялық рұқсаттар сияқты заңды рұқсаттарды беруге жауапты. Экономикалық даму, көлік және қоршаған орта жөніндегі 15 орталық (ЭЛИ орталықтары) орталық үкіметтің аймақтық деңгейдегі іске асыру және дамыту міндеттерін орындайды. Финляндияда мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызметтерді ұйымдастырудың негізгі бірліктері – муниципалитеттер. 2017 жылғы мәлімет бойынша, елдің барлық аумағын қамтитын 311 муниципалитет бар.
Finland is divided between six Regional State Administrative Agencies, which are responsible for basic public services and legal permits, such as rescue services and environmental permits. The 15 Centres for Economic Development, Transport and the Environment (ELY Centres) are responsible for the regional implementation and development tasks of the central government. The basic units for organising government and public services in Finland are the municipalities. As of 2017, there are 311 municipalities, which incorporate the entire country.
Тікелей емес мемлекеттік басқару
Тікелей емес мемлекеттік басқару әлеуметтік мемлекеттің міндеттерін атқаруда билікті күшейтеді және қолдайды.
Indirect public administration supplements and supports the authorities in managing the tasks of the welfare society.
Қауіпсіздік қызметтерінің аймақтары
Денсаулық сақтау, әлеуметтік және жедел жәрдем қызметтерін ұйымдастыруға әлеуметтік қызметтер округтері жауапты. 21 әлеуметтік қызметтер округі бар, және округтік құрылым негізінен аймақтық құрылымға сүйенеді. Әлеуметтік қызметтер округтері өздігінен басқарылады. Олардың салық салу құқығы жоқ. Олардың қаржыландырылуы орталық үкіметтен түсетін қаражатқа негізделген. Орталық үкімет халық құрамының ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі әлеуметтік қызметтер округтеріне әртүрлі көлемде қаржы бөледі. Аудандық кеңес – округтің ең жоғары шешім қабылдайтын органы, ол округтің жұмысын, әкімшілік және қаржылық мәселелерін басқарады. Аудандық кеңестің делегаттары мен комиссарлары округтік сайлауда төрт жылдық мерзімге сайланады. Делегаттардың саны округ халқына байланысты 59-дан 89-ға дейін өзгереді. Финляндия-Ресей қарым-қатынастары Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауынан кейін шиеленісті күйге түсті, Финляндия мұны заңсыз деп санайды. Еуропалық Одақтың қалған елдерімен бірге Финляндия Ресейге қатысты санкцияларды сақтайды. Дегенмен, экономикалық байланыстар толығымен үзілген жоқ: Финляндияға импорттың 11,2%-ы Ресейден, ал Финляндия экспортының 5,7%-ы Ресейге жөнелтіледі, сондай-ақ фин және ресейлік билік органдары арасындағы ынтымақтастық жалғасуда. НАТО-мен шамамен 30 жылға созылған тығыз серіктестіктен кейін, Финляндия 2023 жылдың 4 сәуірінде Альянсқа қосылды. Финляндияның НАТО-мен серіктестігі тарихи тұрғыдан әскери бейтараптық саясатына негізделген, бірақ 2022 жылдың ақпан айында Ресейдің Украинаға толыққанды басып кіруінен кейін бұл саясат өзгерді. 2024 жылдың 1 наурызында НАТО-ның жақтаушысы Александр Стубб Финляндияның жаңа президенті болып ант берді. 2023 жылдың мамыр айына қарай Финляндияның Ресейге экспорттауы 78%-ға төмендеді.
Wellbeing services counties are responsible for organising health, social and emergency services. There are 21 Wellbeing services counties, and the county structure is mainly based on the region structure. Wellbeing services districts are self governing. They do not have the right to levy taxes. Their funding is based on central government funding. Central government allocates different amounts of funding to the different Wellbeing services counties depending on the structure of their population. The County Council is the highest decision making body in the county and is responsible for operations, administration and finance. The delegates and deputy commissioners of the County Council are elected in county elections for a term of four years. The number of delegates varies from 59 to 89. It depends on the population of the county. Finland Russia relations have been under pressure with annexation of Crimea by the Russian Federation, which Finland considers illegal. Together with the rest of the European Union, Finland enforces sanctions against Russia that followed. Still, economic relations have not entirely deteriorated: 11.2% of imports to Finland are from Russia, and 5.7% of exports from Finland are to Russia, and cooperation between Finnish and Russian authorities continues. After almost 30 years of close partnership with NATO, Finland joined the Alliance on 4 April 2023. Finland's partnership with NATO was historically based on its policy of military non alignment, which changed following Russia's full scale invasion of Ukraine in February 2022. On 1 March 2024, Alexander Stubb, a staunch supporter of NATO, was sworn in as Finland’s new president. As of May 2023, Finnish exports to Russia had dropped by 78%.