Әскери дайындық және мобилизация

Кіріспе

Әскери әскерлер мен жарақтарды соғысқа дайындау және жинау

Әскери жұмылдыру (немесе мобилизация) – әскери әскерлер мен жарақтарды соғысқа дайындау және жинау процесі. "Мобилизация" сөзі алғаш рет 1850 жылдары Пруссия армиясының дайындығын сипаттау үшін әскери контекстте қолданылды. Одан бері мобилизация теориясы мен тактикасы үздіксіз өзгеріп келеді. Мобилизацияның қарама-қарсысы – демобилизация. Мобилизация француз революциясы кезінде алғаш енгізілген халықты жаппай әскерге шақыру (Levée en masse) институтын қалыптастырды. Әскери міндеттілік пен 19 ғасырда теміржолдың пайда болуымен байланысты мәселе туды. Технологиялық және қоғамдық өзгерістердің бірқатары оны ұйымдастырылған түрде жайғастыруға көмектесті. Олардың ішінде жылдам байланыс үшін телеграф, әскерлерді жылдам тасымалдау және шоғырландыру үшін теміржол, ал соғыс жағдайында әскери резервті қамтамасыз ету үшін әскери міндеттілік болды.

Рим Республикасы

Рим Республикасы төтенше жағдайларда және қысқа мерзім ішінде Рим халқының 6% (б.з.д. 81–83 жж.)-дан 10% (б.з.д. 210-шы жылдары)-ға дейін әскерге шақыра алды. Бұл қатарға нашар дайындықтан өткен милиция да кірді.

Қазіргі заман

Америка Конфедеративтік Штаттары Америка Азаматтық соғысына (1861-1865) өзінің еркін халқының шамамен 11% жұмылдырды деп есептеледі. Мұндай әскери күшке күніне 20 тоннаға жуық азық-түлік, баспана, сондай-ақ барлық қажетті оқ-дәрі, көлік (көбінесе жылқы немесе есек), құрал-саймандар және тиісті киім-кешек қажет болды. Жаппай армиялардың артықшылықтарына қарамастан, бұрынғыға қарағанда осындай күштерді жұмылдыруға көбірек уақыт кетті. Екінші итальяндық тәуелсіздік соғысы қазіргі заманғы армияны жұмылдырудағы барлық қиындықтарды көрсетті. Пруссия 1859 жылы Наполеон III 130 000 сарбазды әскери теміржолмен Италияға тасымалдаған кезде жаппай армияларды жұмылдырудың болашағын түсіне бастады. Дегенмен, бұл армиялардың сәтті болуына себеп, олардың австриялық қарсыластары да ұқсас проблемаларға тап болды. Австрияның бейбіт уақыттағы әскери оқытуы тоғыз түрлі тілде жүргізілді, австриялық сарбаздарды тек ана тіліндегі бұйрықтарды орындауға үйрететін. Германияның екінші теңіз заңының қабылдануымен ағылшын-герман теңіздік қарулану шары басталды. Ұлы державалардың әрқайсысы бейбіт уақытта осы адамдардың тек бір бөлігін ғана униформада ұстай алды, ал қалғаны шектеулі жаттығу мүмкіндігіне ие резервте болды. Әскери дайындығы шектеулі миллиондаған адамнан тұратын құралымдарды маневрлеу үшін жұмылдыру басталғаннан кейін қателіктерге, шатасуға немесе өзбеткейлікке орын жоқ күрделі жоспарлар қажет болды. Бұл жоспарлар ең нашар сценарийлерді ескере отырып дайындалды. Мысалы, Германияның әскери басшылары Францияның одақтасына көмектеспейтінін есептеп, Ресейге қарсы соғысқа жұмылдыруды жоспарламады. Сондықтан Шлиффен жоспары екі елге қарсы жұмылдыруды ғана емес, сонымен қатар шабуыл тәртібін де белгіледі: дипломатиялық жағдайларға қарамастан Францияға бірінші шабуыл жасалады. Франко-герман шекарасын айналып өту үшін неміс күштері Бельгия арқылы жүріп өтуге бұйрық берілді. Ресей бірінші шағылысуды жасады ма, жоқ па, император Вильгельм II келіскен неміс жоспары Франция жеңілгеннен кейін ғана Ресейге шабуыл жасауды талап етті. Сол сияқты, ресейлік Ставканың соғыс жоспарында Австрия-Мажарстан немесе Германияға қарсы соғыс екінші елге қарсы соғыс дегенді білдірді. Бұл жоспар Германияға немесе Австрия-Мажарстанға қарсы негізгі күш-жігерді жұмсау туралы икемділікке мүмкіндік берсе де, екі жағдайда да екі елдің шекарасында бірліктер жұмылдырылатын болды. 1914 жылдың 28 шілдесінде Ресей императоры Николай II (Вильямның туысы) Австрия-Мажарстанға қарсы ішінара жұмылдыруға бұйрық берді. Австрия-Мажарстанмен соғыс болмай қалмайтындай көрінген кезде, Николай Германиямен соғыстан аулақ болу үшін Германия императорымен жеке диалог жүргізді. Алайда, Николайға жарым-жартылай жұмылдыруды жоспарлауға тырысу, егер Ресей жағындағы пессимистер күткендей, ешқандай дипломатиялық әрекет немістерді Ресеймен айналысқанда шабуыл жасамай көндіре алмаса, хаос пен мүмкін жеңіліске әкелетіні ескерілді. 1914 жылдың 29 шілдесінде император толық жұмылдыруға бұйрық берді, содан кейін Кайзер Вильгельмнен жеделхат алғаннан кейін ойын өзгертті. Оның орнына ішінара жұмылдыру туралы бұйрық берілді. Келесі күні императордың сыртқы істер министрі Сергей Сазонов Николайды жалпы жұмылдыру қажеттілігіне тағы да сендірді, ал бұйрық сол күні, 30 шілдеде шығарылды. Германия Ресейге соғыс жариялады. Германия Ресей мен Франциямен екі майданды соғысты болжаған Шлиффен жоспарының жаңартылған нұсқасы бойынша жұмылдырылды. Ресей сияқты Германия да бір майданды соғысқа қарамастан екі майданды жоспарларын орындауға шешім қабылдады. Германия 1914 жылдың 3 тамызында Францияға соғыс жариялады, бұл Бельгияға жоспарланған қыспақ әрекетінің бөлігі ретінде неміс әскерлерінің өту құқығын талап ететін ультиматум жібергеннен кейін болды. Соңында, Бельгияның бейтараптығын бұзғаны үшін Ұлыбритания Германияға соғыс жариялады. Осылайша Үштік одақ пен Үштік Антантаның өзара байланыстары жұмылдырудың күрделі жоспарларын басқарды. Бұл Еуропаның барлық ірі державаларын Ұлы соғысқа әкелді, бірақ ешқайсысы альянстың ережелерін қолданбады. Көптеген тәжірибесіз сарбаздар үшін жұмылдыру мерекеге ұқсады; мысалы, кейбір немістер марш кезінде мылтықтарының тұмсығына гүлдер байлады. Пойыздар жауынгерлерді майданға жеткізді. Немістер Рейн өзенінен әскерлерін тасымалдау үшін 11 000 пойыздың қозғалысын жоспарлады. Француздар да қозғалыс үшін шамамен 7 000 пойыз жұмылдырды. Соғыс үшін жылқы да жұмылдырылды. Ұлыбританияда кавалерияға 165 000 жылқы, австриялықтарда 600 000, немістерде 715 000, ал ресейліктерде миллионнан астам жылқы дайындалды. Ұлыбританияның Доминиондары, соның ішінде Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және Оң Африка Ұлыбритания соғысқа қатысқанда соғысқа қатысуға міндетті болды. Алайда, күштерді жұмылдыру және жабдықтау ісі көбінесе Доминиондардың өздеріне жүктелді. Канадалық, австралиялық және жаңазеландиялық жұмылдырулар шетелдегі қызметке жаңа әскери күштер құруды қамтыды, ескі полк құрылымдарын база ретінде пайдаланбады. Канадада милиция министрі сэр Сэм Хьюз Валкартиерде (Квебек) жиналуға еріктілерді сұрап, 226 жеке резервтік бөлімше командирлеріне телеграмма жіберу арқылы Канадалық экспедициялық корпусты құрды. Әскери күштер милициядан (Канаданың бейбіт уақыттағы армиясы) бөлек қызмет етті; 1920 жылы Оттер комиссиясы қай бөлімшелер окоптарда қызмет еткен бөлімшелерді сақтайтынын анықтауға міндеттелді – экспедициялық корпус немесе соғысқа дейінгі милиция. Бірегей сақтау шешімі қабылданды, ал екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жұмылдыру сэр Сэм Хьюстің тарихта қазіргі заманғы өнеркәсіптік елдің соғысқа дайындалуынан гөрі ежегі шотландық кландар шайқасқа жиналатын сияқты модельді қайталамады. "Колониялықтар" британдық қолбасшылық астында қызмет етті, бірақ Доминиондарға жұмылдыруларына қатысты берілген шектеулі автономияға байланысты, Доминиондар кейбір британдық қолбасшылардың наразылықтарын жеңіп, британдық бөлімдерге таратылмастан, өз күштерімен бірге қызмет етуге британ үкіметін мәжбүр етті. "Колониялықтар" кейіннен британдық және неміс жоғары қолбасшылықтарымен элиталық британдық бөлімдер ретінде танылды. 1918 жылдың мамырында Австралия корпусының қолбасшылығы Уильям Бердвудтан Джон Монашқа өткенде, ол британдық офицерлерден толығымен босатылған бірінші Британ империясы құрамы болды. 1915 жылдың 23 мамырында Италия Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтас тарапынан қатысты. Үлкен төрт одақтас державалардың ең әлсізі болғанына қарамастан, италиялықтар 1916 жылы 560-тан 693 атқыштар батальонына дейін армиясын кеңейте алды; армияның құрамы 1 миллионнан 1,5 миллион сарбазға дейін өсті. 1916 жылдың 17 тамызында Румыния одақтас тарапынан соғысқа қатысты, 23 дивизиядан тұратын армияны жұмылдырды. Алайда, Румыния Германия, Австрия-Мажарстан және Болгария тарапынан жеңіліске ұшырады. Болгария 4,3 миллион халқының төрттен бірінен астам, яғни 1,2 миллион адамды жұмылдырды, бұл соғыс кезінде халықтың үлесі бойынша ең көп көрсеткішті құрады. Соғыс барысында жабдықтау өндірісі біртіндеп артты. Ресейде өнеркәсіптің кеңеюі 1915 жылдың қарашасына қарай артиллериялық снарядтар өндірісін 2000 пайызға арттырды, ай сайын 1 512 000-нан астам артиллериялық снарядтар өндірілді. Францияда әйелдердің зауыдтарда жұмыс істеуге жаппай жұмылдырылуы 1915 жылға қарай снаряд өндірісінің күніне 100 000 снарядқа жететін деңгейге жеткізді. Екі тарап та көбірек сарбаздарды жұмылдыра бастады. Ұлыбританияның соғыс хатшысы лорд Киченер жүз мыңдаған сарбаздарды шақыруға шақырды, бұл құлшыныспен қарсы алынды. 30 жаңа британдық дивизия құрылды. Еріктілердің жауабы...

The Confederate States of America is estimated to have mobilized about 11% of its free population in the American Civil War (1861–1865). A military force of this size requires around 20 tons of food per day, shelter, as well as all the necessary munitions, transportation (typically horses or mules), tools, and representative garments. Despite the advantages of mass armies, mobilizing forces of this magnitude took much more time than it had in the past. The Second Italian War of Independence illustrated all of the problems in modern army mobilization. Prussia began to realize the future of mobilizing mass armies when Napoleon III transported 130,000 soldiers to Italy by military railways in 1859. These armies were in luck, however, in that their Austrian adversaries experienced similar problems with sluggish supply caravans (one of which apparently covered less than three miles per day). Austrian military instruction during peacetime utilized nine different languages, accustoming Austrian soldiers to taking orders only in their native language. The Anglo German naval arms race began, sparked by the German enactment of the Second Naval Law. Each of the Great Powers could only afford to keep a fraction of these men in uniform in peacetime, the rest were reservists with limited opportunities to train. Maneuvering formations of millions of men with limited military training required intricate plans with no room for error, confusion, or discretion after mobilization began. These plans were prepared under the assumption of worst case scenarios. For example, German military leaders did not plan to mobilize for war with Russia whilst assuming that France would not come to her ally's aid, or vice versa. The Schlieffen Plan therefore dictated not only mobilization against both powers, but also the order of attack—France would be attacked first regardless of the diplomatic circumstances. To bypass the fortified Franco German frontier, the German forces were to be ordered to march through Belgium. Whether or not Russia had committed the first provocation, the German plan agreed to by Emperor William II called for the attack on Russia to take place only after France was defeated. Similarly, the Russian Stavka's war planning assumed that war against either Austria Hungary or Germany would mean war against the other power. Although the plan allowed flexibility as to whether the main effort would be made against Germany or Austria Hungary, in either case units would be mobilized on the frontiers of both Powers. On July 28, 1914, Tsar Nicholas II of Russia (William's cousin) ordered partial mobilization against Austria Hungary only. While war with Austria Hungary seemed inevitable, Nicholas engaged in a personal dialogue with the German Emperor in an attempt to avoid war with Germany. However, Nicholas was advised that attempts to improvise a partial mobilization would lead to chaos and probable defeat if, as pessimists on the Russian side expected, no amount of diplomacy could convince the Germans to refrain from attacking Russia whilst she was engaged with Germany's ally. On July 29, 1914, the Tsar ordered full mobilization, then changed his mind after receiving a telegram from Kaiser Wilhelm. Partial mobilization was ordered instead. The next day, the Tsar's foreign minister, Sergey Sazonov once more persuaded Nicholas of the need for general mobilization, and the order was issued that day, July 30. In response, Germany declared war on Russia. Germany mobilized under von Moltke the Younger's revised version of the Schlieffen Plan, which assumed a two front war with Russia and France. Like Russia, Germany decided to follow its two front plans despite the one front war. Germany declared war on France on August 3, 1914, one day after issuing an ultimatum to Belgium demanding the right of German troops to pass through as part of the planned pincer action of the military. Finally, Britain declared war on Germany for violating Belgian neutrality. Thus the entangling alliances of the Triple Alliance and the Triple Entente directed the intricate plans for mobilization. This brought all of the Great Powers of Europe into the Great War without actually utilizing the provisions of either alliance. The mobilization was like a holiday for many of the inexperienced soldiers; for example, some Germans wore flowers in the muzzles of their rifles as they marched. Trains brought soldiers to the front lines of battle. The Germans timetabled the movements of 11,000 trains as they brought troops across the Rhine River. The French mobilized around 7,000 trains for movement. Horses were also mobilized for war. The British had 165,000 horses prepared for cavalry, the Austrians 600,000, the Germans 715,000, and the Russians over a million. Britain's Dominions including Australia, Canada, New Zealand and South Africa were compelled to go to war when Britain did. However, it was largely left up to the individual Dominions to recruit and equip forces for the war effort. Canadian, Australian and New Zealand mobilizations all involved the creation of new field forces for overseas service rather than using the existing regimental structures as a framework. In the case of Canada, the Militia Minister, Sir Sam Hughes, created the Canadian Expeditionary Force by sending telegrams to 226 separate reserve unit commanders asking for volunteers to muster at Valcartier in Quebec. The field force served separately from the Militia (Canada's peacetime army); in 1920 the Otter Commission was compelled to sort out which units would perpetuate the units that served in the trenches—the CEF or the prewar Militia. A unique solution of perpetuations was instituted, and mobilization during the Second World War did not repeat Sir Sam Hughes' model, which has been described by historians as being more closely akin to ancient Scottish clans assembling for battle than a modern, industrialized nation preparing for war. "Colonials" served under British command though, perhaps owing to the limited autonomy granted to the Dominions regarding their respective mobilizations, the Dominions eventually compelled the British government to overrule the objections of some British commanders and let the Dominion forces serve together instead of being distributed amongst various British divisions. The "colonials" would go on to be acknowledged by both the British and German high commands as being elite British units. In May 1918, when command of the Australian Corps passed from William Birdwood to John Monash, it became the first British Empire formation commanded totally free of British officers. On May 23, 1915, Italy entered World War I on the Allied side. Despite being the weakest of the big four Allied powers, the Italians soon managed to populate its army from 560 to 693 infantry battalions in 1916; the army had grown in size from 1 million to 1.5 million soldiers. On August 17, 1916, Romania entered the war on the Allied side, mobilizing an army of 23 divisions. Romania was quickly defeated however by Germany, Austria Hungary, and Bulgaria. Bulgaria went so far as to ultimately mobilize 1.2 million men, more than a quarter of its population of 4.3 million people, a greater share of its population than any other country during the war. The production of supplies gradually increased throughout the war. In Russia, the expansion of industry allowed a 2,000 percent increase in the production of artillery shells by November 1915, over 1,512,000 artillery shells were being produced per month. In France, a massive mobilization by the female population to work in factories allowed the rate of shell production to reach 100,000 shells a day by 1915. Both sides also began drawing on larger numbers of soldiers. The British Secretary of State for War, Lord Kitchener, appealed for hundreds of thousands of soldiers, which was met with an enthusiastic response. 30 new British divisions were created. The response by volunteers allowed the British to put off the introduction of conscription until 1916. New Zealand followed suit, with Canada also eventually introducing conscription with the Military Service Act in 1917. On April 6, 1917, the United States entered the war on the Allied side. At the entrance, the U. S. only could mobilize its army of 107,641 soldiers, ranked only seventeenth in size worldwide at the time. The United States Navy quickly mobilized, adding 5 dreadnoughts to the Allied navy. However, conscription quickly ensued. By March 1918, 318,000 U. S. soldiers had been mobilized to France. Eventually, by October 1918, a force of 2 million U. S. soldiers joined in the war effort.

Екінші дүниежүзілік соғыста жұмылдыру

Польша 1939 жылдың 24 тамызында әскерлерін ішінара жұмылдырды, ал 1939 жылдың 30 тамызында толық жұмылдырды, себебі 1939 жылдың наурыз айынан бері Германиямен қарым-қатынас ушыға түсті. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға басып кірді, осыған байланысты Франция мен Ұлыбритания Германияға соғыс жариялады. Бірақ олар жұмылдыруды баяу жүргізді, ал Польшаны Остік державалар басып алған кезде, француздар Саар өзенінде тек шағын операциялар ғана жүргізді. Канада 1939 жылдың 25 тамызында дипломатиялық дағдарыстың күшеюін күтіп, ішінара жұмылдыру жүргізді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Канаданың әрекеттегі күштері (екі дивизиядан тұратын корпус деңгейіндегі күш) жұмылдырылды, бірақ Канада 1939 жылдың 10 қыркүйегіне дейін соғыс жарияламады. 1939 жылдың желтоқсан айында тек бір дивизия шетелге аттанды, ал үкімет «шектелген жауапкершілік» саясатын ұстанбақ ниетте болды. 1940 жылдың мамырында Франция басып алынғанда, Канада үкіметі мұның мүмкін емес екенін түсініп, үш қосымша дивизияны жұмылдырды, 1940 жылдың тамызында 2-ші канадалық дивизияны жіберіп, шетелдегі қызметін бастады (олардың бір бөлігі Ұлыбританияға көшуге дейін Исландия мен Ньюфаундлендке гарнизондық міндеттермен жіберілді). Канада 1940 жылы Ұлттық ресурстарды жұмылдыру туралы заң қабылдады, ол ерлерді әскери қызметке міндетті түрде тартуды қамтиды, бірақ NRMA бойынша жұмылдырылған сарбаздар 1944 жылға дейін шетелде қызмет етпеді. Дегенмен, 1943 жылы Алеут аралдарындағы науқанға сарбаздар қатысты, бірақ күтілген жапондық қорғаныс жау гарнизонының қонуға дейін эвакуацияланғандықтан іске аспады. Алеут аралдарындағы қызмет «шетелдік» деп есептелмеді, себебі аралдар Солтүстік Американың құрамына кіретін. Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде кез келген елден көп, өзінің халқының 22% жұмылдырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армияда 34 миллионға жуық сарбаз қызмет етті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Украина президенті Владимир Зеленский 2022 жылдың 24 ақпанында Украинаға 2022 жылғы Ресейдің басып кіруіне байланысты халықтың жалпы жұмылдырылуы туралы жарлыққа қол қойды. Келесі 90 күн ішінде әскери міндеттілер мен резервтегілер "мемлекеттің қорғанысын қамтамасыз ету және жауынгерлік және жұмылдыруға дайындығын сақтау" мақсатында шақырылды. 18 мен 60 жас аралығындағы ер адамдарға елден кетуге тыйым салынды. Ресей президенті Владимир Путин 2022 жылдың 21 қыркүйегінде, әсіресе әскери тәжірибесі бар, резервтегілердің ішінара жұмылдырылуын жариялады. Ресей қорғаныс министрі Сергей Шойгудың мәлімдеуінше, 300 мың резервтік әскер жұмылдырылмақ.

Экономикалық жұмылдыру

Экономикалық жұмылдыру – ұлттық экономиканы ұйымдастырудағы өзгерістерді жүзеге асыру арқылы ұлттық төтенше жағдайларда қолдануға ресурстарды дайындау. Бұл – жалпы соғыс күшін қолдау үшін ресурстарды ең тиімді пайдалану мақсатында ұлттық экономиканың жұмысын қайта ұйымдастыру. Әдетте, әр елдің қолда бар ресурстары мен өндірістік қуаты экономикалық жұмылдырудың деңгейі мен қарқындылығын анықтайды. Осылайша, соғысқа қолдау көрсету үшін экономикалық ресурстарды тиімді жұмылдыру – күрделі процесс, ол ұлттық деңгейде жоғары үйлестіруді және өндірістік мүмкіндіктерді қажет етеді. Маңыздысы, кейбір ғалымдар қоғам мен оның ресурстарын соғыс мақсатымен кең көлемде жұмылдырудың мемлекет құруға көмектесетін әсері бар екенін айтады. Гербст сыртқы агрессорға жауап беру қажеттілігі құрылымдық өзгерістерді күштеуге және ортақ ұлттық біртүтастықты қалыптастыруға жеткілікті күшті ықпал етеді деп санайды.