Кіріспе

Бөтелкенің ішіндегі сұйықтықты ұстауға арналған қақпақ. Бөтелке қақпағы немесе бөтелке тығыны – бөтелкенің жоғарғы жабылуы. Қақпақтар кейде ішіндегі өнімнің логотипімен әр түрлі түстерге боялады. Пластикалық бөтелкелерге пластик қақпақтар, ал шыны бөтелкелерге пластик негізді металл қақпақтар қолданылады. Пластикалық қақпақтар көбінесе полиэтиленнен немесе полипропиленнен жасалады, ал металл қақпақтар әдетте болаттан немесе алюминийден жасалады. Пластикалық қақпақтарда құю тесігі болуы мүмкін. Flip Top қақпақтары, Flapper жабыны сияқты, құрғақ өнімдерді бақыланатын түрде таратуға мүмкіндік береді. Пластикалық бөтелкелерге арналған қақпақтар көбінесе бөтелкеден өзге пластиктен жасалады. Тығын – бөтелкенің жоғарғы жағын жабудың тағы бір түрі.

Түрлері

Қақпақтар бастапқыда шыны бөтелкенің жоғарғы жағына және айналасына басылып, бөтелке мойнындағы кішкентай жиекті ұстап алу үшін ойластырылған.

Қалқа

Тақ кептірудің патенін Уильям Пейнер 1892 жылғы 2 ақпанда (АҚШ патені 468,258) алған. Оның 24 тісі және ішкі мазмұн мен металл қақпақтың жанасуын болдырмау үшін қағазбен жабылып, тығыздалған бөтелке тоғысы болған. Қазіргі нұсқасында 21 тіс бар. Мұндай бөтелкелерді ашу үшін көбінесе бөтелке ашу құралы қолданылады. Тақ қақпақтың биіктігі 1960 жылдары неміс стандарты DIN 6099 бойынша төмендетіліп, нақтыланды. Осы стандартта қазір АҚШ, Канада және Австралияда қолданылатын «бұрап ашуға арналған» тақ қақпақ та анықталды. Бұл қақпақ фланцтың орнына бұрандалы жіптерге қысылады және қолмен бұрап ашу арқылы алынып тасталады, соның салдарынан бөтелке ашу құралының қажеттілігі жойылды.

Қалқымалы

"Flip top", "swing top" немесе "Grolsch" стилі пластик немесе керамикалық тығыннан және оны орнында ұстап тұратын сымдар жиынтығынан тұрады. Тақ тұмсығы (crown cork) ойлап табылғанға дейін, көміртекті газбен толтырылған сұйықтықтарды сақтау үшін бұл басты әдіс болды.

Бұрандалы қақпақ

Бұрандалы жабындар – ең көп таралған бөтелке қақпақтары. Оларды түрлі автоматтандырылған жабдықтармен оңай орнатуға болады, немесе қолмен де орнатуға болады. Дегенмен, жабындардың тиімді жұмыс істеуі үшін жабылу моментін бақылау қажет. Жабын тығыздығын сақтап тұру және ашылуын болдырмау үшін жеткілікті түрде қысқа болуы керек, бірақ соңғы пайдаланушы оны аша алмайтындай тығыз болмауы тиіс. Мұндай жабындар көбінесе Coors немесе Bud Light сияқты сыралардың үстінде кездеседі. Бұрандалы қақпақтар бастапқыда ішкі бұрандалы конструкциямен жасалған. Питтсбургтегі William Frank & Sons, Inc. компаниясының өкілі Химан Франк (Hyman Frank) 1872 жылдың 6 тамызында US 130208 A патентін алды, ол ішкі бұрандасы және бейімделген тығыздағыш орны бар шыны бөтелке/құты дизайнын қамтыды. Еуропалық Одақта 2021 жылғы «байланыстырылған қақпақтар» туралы ЕО директивасы, қалдықтарды азайту және қайта өңдеуді жақсарту мақсатында, 3 литрден кішкентай ПЭТ сусын бөтелкелерінің (композиттік контейнерлерді, яғни картонды қоса алғанда) бұрандалы қақпақтарын 2024 жылдың шілдесінен бастап бөтелкелерге бекітуді талап етеді.

Көбікті полиэтилен (F217)

Пластмассадан жасалған бұрандалы қақпақтармен жиі қолданылады. F 217 – жоғары және төменгі жағы қатты, мөлдір полиэтиленмен қапталған жұмсақ полиэтилен көбік негізі, қалыңдығы 0,050 дюйм. F217 өте универсалды, серпімді, сығылатын тығыздағыш, таза (қағаз ұнтағы жоқ) және экономикалық артықшылықтарының арқасында өнеркәсіп стандарты болып қалыптасты. F217 астарлары химиялық тұрақтылығы жоғары және ылғал өткізгіштігі төмен. F217 дәм мен иіске қарсы жақсы төзімділік көрсетеді.

Пластизол

Пластизол – шыны бөтелкелер мен банкаларды вакуумдық қаптауға арналған металл жабындыларда қолданылатын стандартты төселгіш материал. Пластизол – пластификаторлардағы ПВХ шайырларының дисперсиясы болып табылатын ағын қоспасы. Ол жабындылардың ішінде қатты, өздігінен біріктірілетін, герметикалық тығыздағыш құрайды. Пластизол төселгіштері вакуумды сақтау өте маңызды ыстық тағамдық өнімдерге арналған металл бұрап ашылатын және металл үздіксіз бұрандалы қақпақтарда қолданылады.

Қысымға сезімтал қаптамалар (PS 22)

Стирол көбік материалы, төмен қараған бетіне бұрылу күшімен белсендірілетін жабысқышпен жабылған. Қысымға сезімтал ішкі тығындар қалыпты қолдану моментімен пластик немесе шыны бөтелкелерге жабысады. Қысымға сезімтал қаптамалар жабынға басылып жіберіледі және жабын салынғанда бөтелкенің мойнына жабысады. Қысымға сезімтал қаптамалар контейнерге жабысады, себебі бір жағы жабысқыш қалталармен қапталған. Жабын контейнерге салынған кезде, жабысқыш қалталар бөтелке немесе банканың мойны мен қақпағы арасында жарылады. Содан кейін қысымға сезімтал қаптамалар бөтелкеге немесе банкаға жабысады және жабын алынғанда өз орнында қалады. Қосымша жабдық қажет емес. Жабындар стандартты қаптамамен бірге жеткізіледі. Бұл материал бөтелкеде құрғақ бетті талап етеді, сондықтан оны тек құрғақ өнімдермен – витаминдермен, тағамдармен және фармацевтикалық препараттармен қолдануға болады.

Полизельді конус қаптамалары

Төмен тығыздықты полиэтиленнен жасалған Polyseal конустык қаптамалар, бөтелке тамырларының ішкі бетіне жабысып, герметикалық тығыздама құрады, бұл кері бұралудың және өнімнің булануының алдын алады. Қышқыл өнімдермен және эфир майларымен қолдануға өте қолайлы, осы қақпақтарды тек шыны бөтелкелермен пайдалану ұсынылады.

Қапталсыз үлгілер жер тұмсығы (крабтың тырнағы)

Көптеген бөтелкелерге қолданылатын, көп мақсатты, қаптамасыз тығыздау механизмі. Бұл конструкция әдетте 0,045 дюймдік қалыпталған ішкі жиектен тұрады, ол қалыпты қолдану күшімен қолданғанда, бөтелке жиегіне тығыздалғанда қалыңдығының шамамен жартысына дейін қысылады. Тығыздағыш бөтелкеде кемінде 0,065 дюймдік ені бар, кескіштер, тікпе-тоқпақтар немесе тегіссіздері жоқ тығыздау бетімен су өткізбейтін тығыздама жасайды. Осы типтегі қаптамасыз механизм кең таралған дозаторлық қақпақтарда қолжетімді және оның өндірісі қарапайым әрі арзан.

Жарнамалық пайдалану

Сода компаниялары жарнама мақсатында қақпақтарды жиі пайдаланады. Қақпақтың ішкі жағына хабар басылады және дұрыс хабарға тапқандар жүлде жеңіп алады. Бұл сусынды сатып алу арқылы ғана хабарды білуге және жеңіске жетуге болатындықтан, адамдар көбінесе жеңіс мүмкіндігін арттыру үшін одан көп сусын сатып алады. Кейбір компаниялар қақпақтардың ішкі жағына қызықты фактілер, жұмбақтар немесе ойындар басып шығарады. Coca-Cola компаниясының ұзақ жылдар бойы жүргізіліп келе жатқан акциясының бірі – 2006 жылы басталған MyCokeRewards бағдарламасы. Осы бағдарлама бойынша қақпақтың ішкі жағында басылған әріп-сандық кодты Coca-Cola веб-сайтына енгізу арқылы ұпай жинауға болады.

Танымал мәдениетте

Попмәдениеттегі дәстүрлі металл бөтелке қақпағының ең белгілі қолданылуларының бірі – оның Fallout видео ойындары сериясында пайдаланылуы. Серияның апокалиптикалық әлемінде, көбінесе жай ғана "қақпақтар" деп қысқартылатын бөтелке қақпақтары, де-факто валюта ретінде кеңінен қабылданған. Дамыған фракциялардың кейбіреулері ресми валюта қолданса да, қақпақтар шөлдегі сауданың әмбебап құралы болып табылады, тіпті жұмыс істейтін бөтелке қақпағын басып шығару станогінің табылуы экономиканы тұрақсыздандыру қаупін тудырады.