Кіріспе
АҚШ доллары 1795–1933 жылдары таңқа басылған жарты унция алтын монетасы.
Бүркіт – 1795 жылдан 1933 жылға дейін АҚШ Монета орталығы шығарған 10 АҚШ доллары номиналындағы алтын монета. Бүркіт – 1933 жылға дейін АҚШ-та айналымдағы монеталар үшін қолданылған ондық жүйедегі бес негізгі номиналдың ең ірісі болды, сол жылы алтын айналымнан алынып тасталды. Осы бес негізгі номинал – милл, цент, дим, доллар және бүркіт. Бір цент – 10 милл, дим – 10 цент, доллар – 10 дим, ал бүркіт – 10 доллар. Бүркіт номиналы төрттен бір бүркіт (2,50 доллар), жарты бүркіт (5 доллар), бүркіт (10 доллар) және қос бүркіт (20 доллар) монеталарының негізі болды. Алтын доллар, үш долларлық алтын монета, үш центтік никель және бес центтік никельден басқа, 1933 жылға дейінгі монеталардың номиналы сол монета құрамындағы бағалы немесе жартылай бағалы металлдың мөлшерімен тікелей байланысты болды. Осы тұрғыда АҚШ, әртүрлі бағалы және жартылай бағалы металдар үшін әртүрлі номиналдарды қолданудағы еуропалық дәстүрді ұстанды. АҚШ-та цент – мыс номиналының негізгі бірлігі, дим мен доллар – күміс номиналының негізгі бірліктері болды. Бүркіт – алтын номиналының негізгі бірлігі болғанмен, «цент», «дим» (немесе «дисме») және «доллар» сияқты, алтын монеталар өз номиналын «бүркіт» бірліктерінде көрсетпеді. Сондықтан, қос бүркіттің құны «екі бүркіт» емес, «жиырма доллар» деп көрсетілді. АҚШ-тың 18-шы ғасырдың соңынан 20-шы ғасырдың бірінші үштен біріне дейінгі айналымдағы бүркіт монетасын 1986 жылдан бері күміс немесе алтыннан, 1997 жылдан бері платинадан және 2017 жылдан бері палладийден жасалған «Американдық бүркіт» инвестициялық монеталарымен шатастыруға болмайды.
Өндірісі және құрамы
Алтын бұркіт монеталары 1795–1933 жылдар аралығында АҚШ Монета қазбасы тарапынан айналымға шығарылды, жарты бұркіт монеталары – 1795–1929 жылдар аралығында, ширек бұркіт монеталары – 1796–1929 жылдар аралығында, ал қос бұркіт монеталары – 1850–1933 жылдар аралығында, әр түрдің өндірісінде кейде үзілістер болды. Қос бұркіттен басқа, барлық аталымдардың диаметрі уақыт өте келе кішірейді. Төмендегі кестеде әр аталымның диаметрі миллиметрлерде (мм) көрсетілген, диаметрдің алғаш рет қолданылған жылына сәйкес:
Жыл Ширек бұркіт Жарты бұркіт Бұркіт Қос бұркіт
1795 25.0 мм 33.0 мм
1796 20.0 мм
1821 18.5 мм
1829 18.2 мм 23.8 мм
1834 22.5 мм
1838 27.0 мм
1840 18.0 мм 21.6 мм
1849 34.0 мм
22 каратты "стандартты" алтын
Бастапқыда АҚШ-та айналыстағы барлық алтын монеталардың тазалығы он бірден он екіге дейін таза алтыннан (ағылшын тәжімен алтынымен бірдей 22 карат деңгейі) және бірден он екіге дейін қорытпадан тұратын. АҚШ заңдарына сәйкес (1792 жылғы Монеталық заң) қорытпа тек күміс пен мыстан құралған, күміс салмағы бойынша қорытпаның жартысынан аспауға шектелген. Осылайша, АҚШ алтын монеталарында 22/24 (22 карат немесе 91.667%) таза алтын, ең көп дегенде 1/24 (0–4.167%) күміс, ал қалған бөлігі (4.167–8.333%) мыс болды. Айналыстағы стандартты алтын 10 долларлық «бүркіттің» салмағы , жарты «бүркіт» , ширек «бүркіт» деп белгіленді. Бұл 10 долларлық «бүркіттің» құрамында таза алтыннан құралғанын көрсетті.
Алтынның мөлшері 89,92% -ға дейін төмендеді (1834)
1834 жылы монета астырған орында алтын мен күмістің заңдық бағасы 15:1-ден 16:1-ге өзгертілді (яғни, алтынның 1 салмақ бірлігі мен күмістің 16 салмақ бірлігі бірдей заңды ақшалай құнға ие болды), сондай-ақ алтын және күміс монеталардың металл салмағы стандарттары өзгерді. Бұрынғы баға қатынасы мен салмақ мөлшері бойынша АҚШ алтын монеталарын экспорттап, балқыту пайдалы болғандықтан бұл өзгеріс қабылданды. Нәтижесінде стандартты алтынның тазалығы 22 караттан (.9167) 0,8992-ге (21,58 кт) дейін төмендетілді.
Алтынның мөлшері 90,0% -ға дейін көтерілді (1837)
1837 жылғы 18 қаңтарда қабылданған монета жасау туралы заңмен алтынның тазалығында шағын өзгеріс жасалды (0,900 тазалық деңгейіне дейін арттырылды), ал қорытпа (қазір монета салмағының 10%) күміс пен мыс ретінде заңмен қайтадан анықталды, күміс мөлшері жартысынан аспауы тиіс (яғни, монетаның жалпы салмағының 5%). 10 долларлық «бүркіт» монетасының жаңа стандарты 0,900 таза алтыннан тұрды, бұл таза алтынның мөлшерін анықтады, ал басқа монеталар да пропорционалды түрде жасалды. 1838 жылдан 1840 жылға дейін күміс мөлшері азайтылып, нөлге жеткізілді – 1838 жылы «бүркіт», 1839 жылы «жарты бүркіт», 1840 жылы «төрттен бір бүркіт» монеталарында, нәтижесінде АҚШ алтын монеталары 90% алтын және 10% мыстан жасалды. Алтын монеталарда тек мысты қорытпа ретінде пайдалану ұзақ жылдар бойы британдық тәжірибеге сәйкес келді (тақ алтынды қараңыз). Бұл жаңа стандарт 1933 жылы АҚШ алтын монеталарының айналысы тоқтағанға дейін барлық айналыстағы алтын монеталар үшін қолданылатын болды.
1982 жылдан кейінгі бүркіт үлгісіндегі қазіргі заманғы ескерткіш монеталар
Құрама Штаттар монетасы қазіргі заманғы Құрама Штаттар ескерткіш монеталар бағдарламасының аясында бірнеше ескерткіш бүркіт монеталарын шығарды. 1984 жылы жазғы Олимпиада ойындарының құрметіне, ал 2003 жылы Китти-Хок қаласында Райт ағайындыларының алғашқы ұшуына арналған бүркіт монеталары шығарылды. 1933 жылға дейінгі .900 сынамалы алтын стандарты қайта жаңартылды; бұл жартылай бүркіт алтын ескерткіш монеталарында да қолданылды. Монеталардың сынамасы мен мөлшері 1933 жылға дейінгі, сомасы бірдей монеталармен толық сәйкес келеді. 2000 жылы Конгресс кітапханасына арналған ерекше бүркіт – Конгресс кітапханасының екі металдан жасалған бүркіті шығарылды; ол шамамен 0,9995 сынамалы платиналық өзегі мен 0,900 сынамалы алтыннан жасалған сыртқы сақинадан тең салмақта тұрады.