Кіріспе

Ең төменгі номиналды физикалық американдық валюта – АҚШ-тың бір центтік монетасы (символ: ¢), көбінесе «пенни» деп аталады, бұл АҚШ долларының жүзден бір бөлігіне тең валюта бірлігі. Ол 1857 жылы жарты центтің қолданыстан шығарылғаннан бері АҚШ валютасының ең төменгі номиналды физикалық бірлігі болып табылады (абстрактілі диірмен, ешқашан шығарылмаған және центтің оннан бір бөлігіне тең, салық және қаржы салаларында шектеулі қолданыста). АҚШ-тың алғашқы центі 1787 жылы шығарылды, және цент тарихы бойы негізінен мыс немесе мыспен қапталған монета ретінде шығарылды. Инфляция салдарынан пеннилер сатып алу қабілетін дерлік толығымен жоғалтты және көбінесе бизнес, банктер, үкімет (әсіресе монета дарабалары) және жалпы халық үшін қымбат салмақ ретінде қарастырылады. Пенни қазіргі түрінде Линкольн центі ретінде шығарылады, ал беткі жағында 1909 жылдан бері президент Абрахам Линкольннің профилі бейнеленген (оның туғанына 100 жыл толуы). 1959 жылдан (Линкольннің туғанына 150 жыл толуы) 2008 жылға дейін монетаның артында Линкольн ескерткіші бейнеленген. 2009 жылы Линкольннің 200 жылдық мерейтойына арналған төрт түрлі дизайн, ал 2010 жылы жаңа, «тұрақты» дизайн – Union Shield енгізілді. Монетаның диаметрі 0,75 дюйм (19,05 мм), ал қалыңдығы 0,0598 дюйм (1,52 мм). 1982 жылдан бері шығарылатын қазіргі мыспен қапталған мырыш центінің салмағы 2,5 грамм, ал айналымда әлі де кездесетін бұрынғы 95% мыс центінің салмағы 3,11 грамм (төмендегі мәліметтерді қараңыз). АҚШ Монета дарабасының ресми атауы – «цент», ал АҚШ Қаржы министрлігінің ресми атауы – «бір центтік монета». «Пенни» деген сөз британдық сомының сол аттас монетасынан алынған, ол британдық жүйеде ұқсас орынды иеленеді. «Пеннилер» – көпше түрде (валюта бірлігін білдіретін «пенс» емес). 2010 жылдардың басында пенни жасауға қолданылатын металдың бағасы монета дарабасы үшін айтарлықтай шығындарға дейін өсті, бұл номиналды 0,01 долларлық монета үшін 2 центтен астам теріс сеньоражға жетті. Бұл монета дарабасын монета үшін баламалы металдарды іздеуге итермеледі, сонымен қатар монетаны жою туралы пікірталасқа көбірек назар аударды. 2022 жылдың қазіргі күніне дейін мұндай жоспарлар жоқ.

Линкольн центі

Линкольн центі – АҚШ-тың қазіргі бір центтік монетасы. Ол 1909 жылы қабылданды (бұл Линкольннің 100 жылдығына орай), бұрынғы Indian Head центін ығыстырды. Монетаның екінші жағы 1959 жылы бидай сабақтарының суретінен Линкольн монументін бейнелейтін суретке өзгертілді (Линкольннің 150 жылдығын еске алу үшін), ал 2009 жылы Линкольннің 200 жылдығына арналған төрт жаңа суретпен қайтадан жаңартылды. Басқа монеталарға қарағанда бір центтік монеталар көптеп шығарылады, сондықтан Линкольн центі бәріне таныс. Өмірінің барысында бұл монета екі дүниежүзілік соғысты бастан кешірді, олардың бірі соғыс қажеттіліктері үшін оның құрамын уақытша өзгертуге себеп болды. Монетаның беткі жағындағы сурет – айналымдағы американдық монеталардың ең ұзақ сақталған дизайны.

Тарих

Линкольн бір центтік монетасы 1909 жылы алғаш рет пайда болғанда, ол АҚШ монеталарының қалыптасқан стилінен радикалды түрде өзгеше болды, себебі ол 1909 жылға дейінгі көптеген тұрақты монеталарда бейнеленген мифтік Либертиден өзге портретті бейнелеген алғашқы тұрақты монета еді. Бұрын АҚШ-та монеталарда портреттерді пайдалануға қарсы күшті пікір болған, бірақ Авраам Линкольннің туғанына 100 жыл толуына байланысты туындаған қоғамдық көңіл-күйдегі өзгеріс, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүрден басым түсті. Линкольннің суреті бар жекелеген сыйлық монеталары Линкольн президенттігі кезінде бір центтік монета ретінде айналымға түсті; Азамат соғысы кезінде нақты монеталар тапшы болды. Бұл алғашқы сыйлық монеталары Линкольн центтерінің номиналына, сыртқы түріне, мөлшеріне және құрамына әсер еткені сөзсіз. АҚШ-тың 26-шы президенті Теодор Рузвельт американдық монеталарды тым қарапайым және әсерсіз деп есептегендіктен, "Біз Құдайға сенеміз" деген ұранды дінді қорлағандықтан алып тастауға тырысты. Рузвельт литвалық еврей, жас Виктор Дэвид Бреннерге поза беруге мүмкіндік алды, ол 19 жыл бұрын АҚШ-қа келгеннен бері елдің ең танымал медальерлерінің біріне айналды. Рузвельт Бреннердің талантын Нью-Йорк қаласының төменгі Шығыс жағындағы әлеуметтік орталықта білген және Бреннердің Мэтью Брэдидің суретіне негізделген Линкольннің рельефіне бірден әсерленді. Линкольнді Одақты құтқарушы және ең ұлы республикалық президент деп есептеген, сондай-ақ өзін Линкольннің саяси мұрагері деп санаған Рузвельт, жаңа Линкольн центінің Бреннердің жұмысына негізделуін және 1909 жылы Линкольннің 100 жылдығына орай шығарылуын бұйырды. Монетаның беткі жағындағы Президент Линкольннің суреті Бреннердің бірнеше жыл бұрын жасаған және Нью-Йоркте Президент Рузвельттің назарына түскен тақташасының бейімделуі болып табылады. АҚШ монеталарында міндетті түрде болуы тиіс элементтерден – "LIBERTY" және "дата" – басқа, "In God We Trust" ұраны осы номиналдағы монетада алғаш рет пайда болды. АҚШ Конгресі 1865 жылдың 3 наурызында Линкольннің өкіметтік кезеңінде АҚШ монеталарында осы ұранды пайдалануға рұқсат беретін заңды қабылдады. Жаңа дизайн үшін ешқандай заң талап етілмегенімен, өзгеріс енгізу үшін Қаржы министрінің келісімі қажет болды. Франклин Маквей 1909 жылдың 14 шілдесінде келісім берді, ал үш аптадан кейін, 2 тамызда жаңа монета жұртшылыққа ұсынылды. 1918 жылы Бреннердің аты мен әріптеріне байланысты туындаған даулар басылғаннан кейін, оның әріптері бұдан былай дау тудырмайтын етіп, монетаның беткі жағына орналастырылды. Оларды Линкольннің иығының астында, бюстің жиегінде, өте ұсақ түрде табуға болады.

Бидай центі (19091958)

Үш мүмкін кері пішімді зерттеу нәтижесінде екі бидай басы бейнеленген естелік стиліндегі өте қарапайым дизайн мақұлданды. Бұл екі бастың арасында, монетаның ортасында номиналы және «АҚШ» деген жазу орналасқан, ал жоғарғы жиегі бойында ұлттық ұран – «E Pluribus Unum» («Көптен біреу») латын тілінде жазылған. Алғашқы үлгінің кері жағында Бреннердің аты «АҚШ» деген жазудың астындағы жиек бойымен жазылған. Бірақ монеталар шығарылмас бұрын, АҚШ Монета орталығының қызметкерлері аты тым ірі көрінеді деп санағандықтан, «VDB» әріптерімен алмастырылды. Монета шығарылғаннан кейін көптеген адамдар тіпті әріптердің өзі көзге түсетінін және дизайнды бұзғанын айтты. Монетаға сұраныс жоғары болғандықтан және өзгеріс енгізу үшін өндірісті тоқтату қажет болғандықтан, әріптерді толығымен жою туралы шешім қабылданды. Осылайша, 1909 жылы АҚШ-та алты түрлі цент болды: 1909 және 1909 S Indian Head центтері, және төрт Линкольн монетасы: 1909 VDB, 1909 S VDB, 1909 және 1909 S. Барлық жағдайларда Филадельфиядағы соғылған монеталардың саны Сан-Францискодағыдан әлдеқайда көп болды. Ең аз соғылған монета – '09 S Indian, ал '09 S VDB – Линкольн монеталарының ең маңыздысы, демек ең құндысы. Оның 484 000 данасы қарапайым V. D. B-ның барлық санының 1,7% құрайды.

Линкольн Мемориалдық цент (19592008)

1959 жылдың 12 ақпанында Линкольннің туылған күнінің 150 жылдығына орай жаңартылған кері дизайн енгізілді. Ешқандай ресми бәйге өткізілмеді. Филадельфия монетаханасының көмекші гравері Фрэнк Гаспарро, монетахана граверлерінен қарауға ұсынылған 23 модельдің ішінде таңдалған жеңімпаз эскизін дайындады. Дизайн 25 жылдан астам қолданыста болғандықтан, өзгеріске тек Қаржы министрінің келісімі ғана қажет болды. Кері жақтағы орталық мотив – әсерлі мәрмәр Линкольн ескерткіші, ал «E Pluribus Unum» және «UNITED STATES OF AMERICA» деген жазулар номиналмен бірге дизайнды толықтырады. «FG» әріптері оң жақта, бұталардың жанында орналасқан. Бұл серияның ерекшелігі – Авраам Линкольннің суретінің аверсте де, кері жақта да бейнеленгендігі, оның келбетін ескерткіштің ортасынан кері жақта көруге болады.

Линкольнның екі жүз жылдық сенттері (2009)

2005 жылғы Президенттік 1 долларлық монета туралы заңда 2009 жылы центтің артқы жағын қайта жобалау қажеттігі көзделді. Бұл, оның туғанына екі жүз жыл толуына орай, Авраам Линкольннің өмірінен көріністерді бейнелейтін төрт түрлі монетаның шығарылуына әкелді. 2008 жылдың 22 қыркүйегінде Вашингтондағы Ұлттық алаңдағы Линкольн ескерткішінде өткен салтанатты шарада таныстырылған төрт дизайн: Кентуккидегі тууы мен балалық шағы: Бұл дизайнде ағаш үй және Линкольннің 1809 жылы туған жылы бейнеленген. Оны Ричард Мастерс жобалап, Джим Ликарец мүсін жасаған. Бұл цент Линкольннің 200 жылдығына орай, 2009 жылдың 12 ақпанында, Линкольннің туған жері – Кентукки штатының Ходженвилл қаласындағы ЛаРю округінің орта мектебінде өткен арнайы шарада қолданысқа енгізілді. Бұрынғы жылдармен салыстырғанда, монетаның саны өте аз болды (Линкольн центінің монета саны туралы мәліметтерді қараңыз). Оған «Ағаш үйден жасалған цент» деген лақап ат берілді. Индианадағы қалыптасу жылдары: Бұл дизайнде жас Линкольн, рельс кесуден үзіліс жасап, кітап оқып отырғаны бейнеленген. Оны Чарльз Викерс жобалап, мүсіндеп шығарған. «Индиана центі» деп аталған бұл монета 2009 жылдың 14 мамырында қолданысқа енгізілді. Иллинойстағы кәсіби өмірі: Бұл дизайнде Спрингфилдтегі Иллинойс штатының Капитолийі алдында тұрған жас Линкольн бейнеленген. Оны Жоел Исковиц жобалап, Дон Эверхарт мүсінін жасаған. «Иллинойс центі» деп аталған бұл монета 2009 жылдың 13 тамызында қолданысқа енгізілді. Айналымға шығарылған монеталардың құрамында мыс қаптамасы бар цинк ядросы сақталды.

"Одақ қалқасы" центі (2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2005 жылы екі жүз жылдық мерейтойына арналған қайта жобалауға рұқсат берген заңда Линкольн центінің тағы бір қайта жобаланған арт жағы соғылатыны айтылды, ол "президент Линкольннің Америка Құрама Штаттарын біртұтас және біріккен ел ретінде сақтап қалуын бейнелейтін сурет болады". 2010 жылғы центтің арт жағына 18 эскиз ұсынылды. 2009 жылдың 16 сәуірінде Көркемдік комиссия жиналып, Американың бір ұлт ретіндегі бірлігін символдайтын, бір сақинамен байланыстырылған 13 бидай бауын бейнелейтін эскизді таңдады. Бірақ бұл эскиз 1920 жылдары Германияда шығарылған монеталарға ұқсас болғандықтан кейіннен алынып тасталды. Содан кейін Азаматтар Монета жасау жөніндегі консультативтік комитеті жиналып, ішіне жазуы енгізілген Одақ қалқанын бейнелейтін эскизді таңдады; қалқанның жоғарғы бөлігінде «E Pluribus Unum» жазуы көрсетілген. 2009 жылғы центтердің соңғы партиясын таныстыру рәсімі аясында 12 қарашада 2010 жылғы центтің дизайны жарияланды. Таңдау CCAC бұрын таңдаған эскизге түсті. Монета соғу бюросы сонымен қатар, Линкольн президенттігі кезінде Капитолийде жұмыс істеген суретші Константино Брумидидің Капитолий дәліздерінде салған суреттерінде қалқан жиі қолданылғанын атап өтті. 2010 жылдың қаңтар айында монеталар Пуэрто-Рикода мерзімінен бұрын шығарылды, себебі аралда 2009 жылғы центтер жетіспеді. 2017 жылы Филадельфияда соғылған центтерге АҚШ Монетасының 225 жылдығын мерекелеу үшін «P» белгісі қойылды. 2017 жыл – Филадельфия центтерінде белгі қойылған жалғыз жыл. 2019 жылы АҚШ Монетасы мен Вест-Пойнт Монетасы «W» белгісімен таңбаланған центтерді шығарды, олар тек коллекциялық жиынтықтармен ғана қолжетімді болды және коллекциялық жиынтықтан бөлек, АҚШ Монетасының пластик қаптамасына оралған.

Жою ұсыныстары

Пенниді валюта бірлігі ретінде жою туралы бірнеше себептермен ұсыныс жасалған. Мысалы, көптеген американдықтар пенниді шығындамайды, оны дүкендерде қалдық ақша ретінде алып, оны жоғары номиналды валютаға айырбастау үшін банкке қайтарады немесе монета санау автоматтарында ақшаға айналдырады. Көптеген қазіргі заманғы сауда автоматтары пенниді қабылдамайды, бұл олардың қолданылуын одан әрі азайтады. АҚШ-тағы кәсіпорындар жаңа ережелерге сәйкес пенниді төлем ретінде қабылдауға міндетті емес. Сонымен қатар, инфляцияның өсуіне байланысты монетаны өндіру құны оның номиналды құнын басып өтеді. Мысалы, 2001 және 2006 жылдары Аризона штатының АҚШ өкілі Джим Колбе (R) пенни өндірісін тоқтатуға бағытталған заң жобаларын ұсынды (2001 жылы – «Заңды төлемді жаңғырту туралы заң», ал 2006 жылы – «Өнімді ұлт үшін валюта реформасы туралы заң» [COIN]). АҚШ пеннилерін және никельдерін пайда табу үшін балқыту мүмкіндігін болдырмау мақсатында, АҚШ Қаржы министрлігінің құрамындағы АҚШ Монетаханасы 2006 жылдың 14 желтоқсанында жаңа ережелерді қабылдады, олар пеннилер мен никельдерді балқытуды қылмыстық қылық деп есептейді және монеталарды экспорттауға шектеулер қояды. Бұл ережені бұзушылар 10 000 АҚШ долларына дейін айыппұл төлеуге, бес жылға дейін бас бостандығынан айырылуға немесе екеуі де жазалануы мүмкін.

Уыттылық

1982 жылдың ортасынан кейін таңбаланған АҚШ центтерінің маңызды құрауышы мырыш, ол көп мөлшерде улы. 97,5% мырыштан тұратын мұндай монетаны жұту асқазанның қабырғасына зақым келтіруі мүмкін, себебі мырыш ионы қышқылды асқазан ортасында жоғары дәрежеде ерігіш. Монеталар балалардың ең көп жұтып қоятын жат денелері болып табылады, бірақ пациентте ешқандай белгі байқалмаса, көбінесе өздігінен шығып кетеді. 1982 жылдан кейін таңбаланған АҚШ пеннилерін жұту арқылы туындайтын мырыш уыттылығы иттерде көбінесе өлімге алып келеді, себебі ол ауыр гемолитикалық анемияны тудырады. Бұл уыт үй жануарлары – тотықтар үшін де өте қауіпті және көбінесе өлімге себеп болуы мүмкін.